Layyah Di Tareekh | لیہ دی تاریخ ۔۔۔۔۔ از ناصر ملک

لیہ دی تاریخ مسعود کھدر پوش ایوارڈ 2008ء یافتہ فہرست ابواب پہلا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دا تعارف دوجا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دی تریخ تیجاباب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  شہر تے پنڈ چوتھا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اولیائے لیہ پنجواں باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دا رہن […]

لیہ دی تاریخ

مسعود کھدر پوش ایوارڈ 2008ء یافتہ

فہرست ابواب

پہلا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دا تعارف

دوجا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دی تریخ

تیجاباب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  شہر تے پنڈ

چوتھا باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ اولیائے لیہ

پنجواں باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔  لیہ دا رہن سہن

چھینواں باب ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ لوک ادب

سَتواں باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ کھیڈا ں تے مشغلے

اَٹھواں باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ جانور تے پکھو

نوواں باب۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ لیہ دے قبیلے تے ذاتاں

دسواں باب ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ لیہ دا ادب تے شاعر ادیب

کتابیات

 

٭٭٭

پیش لفظ 

عہدِ ماقبل تَریخ دیاں گلاں دا تانا بانا اکیہنویں صدی عیسوی دے عہدِ حاضر نال منسلک کرنا بہوں طویل تے صبر آزما کم ثابت ہویا اے جنہوں توڑ چڑھان لئی مینوں بہوں محنت کرنی پئی اے۔ صدیاں دے پینڈھے دے احاطے لئی سالاں دی توانائی دا خراج دینا پئیا اے۔ ایس دوران کئی ایہو جئیاںسچائیاں تے گلاں میرے تائیں اپڑیاں نیں جنہاںپاروں مینوں ایہہ خیال آیا کہ ایہہ گلاں، ایہہ کہانیاں، ایہہ سچائیاں تے خونو خون واقعات تَریخ دے پڑھوکیاں تائیں ہر صورت اپڑنیاں چاہی دیاں نیں۔ میں ایہہ تے دعویٰ نئیں کردا کہ ایہہ گلاں تے ایہہ واقعات میری تخلیق نیں کیوں جے تَریخ دے واقعات توں اوس دے اپنے اِی ہوندے نیں جنہاں نوں کوئی وِی مورخ اپنی سوچ دے مطابق لکھدا اے۔ میں اینا ضرور آکھنا چاہندا واں کہ ماضی دیاں اینہاں سچیاں کہانیاں نوں صفحہ قرطاس تے لیائون دی کوشش میری اے تے میں اپنی ایس کوشش وِچ کِس حد تائیں کامیاب ہوئیاں ایس دا گویڑ تے کتاب نوں چنگی طراں پڑھن دے بعد اِی لایا جاسگدا اے۔
کتاب خواہ تَریخ دی ہووے، انسانی علم و فنون دی کوئی دستاویز ہووے یاں کسِی وِی داستانِ دلربا دے سحرانگیز اکھراں نال عبارت ہووے، ایس وِچ لکھن آلے دا نقطہ نظر عنقا نئیں ہوسگدا۔ کوئی وِی تخلیق کار، لکھاری یا واقعہ نگار اپنے لئی معروضیت دا جیہڑا وِی معیار مقرر کر لَوے، اوس دا بنیادی فلسفہ اوس دی لِکھت وِچ عود کر آئوندا اے۔ ایس کتاب نوں مرتب کرن توں پہلاں میں تَریخ دا قاری تے طالب علم سی۔ اپنی اَکھاں تے کِسے وِی طبقہ فکر یاں مخصوص تہذیب دِی پٹی بنھ کے مطالعہ نئیں کرداساں۔ تَریخ دا قاری کِسے وِی نسل، گروہ یا بندے توں متاثر نئیں ہوندا بلکہ واقعات اوس دی سوچ نوں تقویت دیندے نیں۔ ایس کتاب وِچ دِتی گئی لیہ دی تَریخ وِچ ہر طبقے نیں اپنے اپنے زمانے وِچ اپنا مخصوص کردار ادا کیتا اے تے میں پوری ایمانداری تے نیک نیتی نال اپنی ادبی تے صحافتی ذمہ داریاں نوں نبھائوندے ہوئے حکومتاں دے نشیب وفراز، سیاسی خاکے تے عوام تے ازلاں توں ہوون آلے ظلماں نوں رقم کیتا اے۔
بابل (عراق)، فرغانہ (ازبکستان)، مصر، یونان، ایران تے ہندوستان دے مطلق العنان بادشاہواں توں لے کے ستارہویں صدی وِچ رائج ہوون آلیاں آئینی حکومتاں تائیں عوام نیں اقتدار دے انتقال وِچ بنیادی کردار ادا کیتا اے تے فیر ایس مرکزی عوامی طاقت نوں ہر طریقے نال نیست کرن دیاں کوششاں کیتیاں گئیاں۔ ساڈی معیشت تے معاشرت تے صدیاں توں جاگیرداری نظام مسلط اے۔ دنیا وِچ جتھے وِی ایہہ نظام قائم ہوئیا اے اوتھے آمریت نیں جنم لیا اے۔ 1947ء دی کَپی ٹُکی عوام وِچ اَج وی معذور تے مایوس جمہوری قدراں پوری آب وتاب نال ڈیرے لائی بیٹھیاں نیں۔ ساڈی تَریخ گول سپرنگ وانگوںاے جیہدی واگاں ویلے دے ہتھاں وِچ نیں تے ایہہ لمے گول چکر دے بعد فیر اوس جگہ تے آجاندی اے جتھوں ٹُری ہوندی اے بَس تھوڑا جیہا فرق اُچائی دا پیندا اے جنہوں اَساں کم فہمی دے پاروں معاشرتی ترقی دا ناں دیندے آں۔ ماضی وِچ سانوں افغانستان دے نام نہاد فاتحاں ، چین ، ایران تے یونان دے ظالم بادشاہواں نیں تے اقتدار دے مارے بھُکے ننگے پکھی واساں نیں لُٹیا تے ساڈے تے ساہواں دا احسان چاڑھیا۔ افغان بادشاہ ساڈے مونہہ وِچوں بُرکیاں تائیں چِھک لیندے سن۔ چنگیزی ساڈے لہو نوں ناڑاں وِچوں کڈھن تے تلے رہندے سن۔ ایرانی ہزاراں کوہاں توں نسے آئوندے سن تے ساڈی صنعتاں نوں برباد کردیندے سن۔ دہلی دے بادشاہواں دے مقرر کردہ والی مرکزی حکومت وَلوں منگے ہوئے مالیے توں پنج گنا زیادہ ٹیکس لیندے سن۔ سکھ راجے مہاراجے ساڈیاں مسیتاں وِچ گھوڑے بنھدے سن تے اونہاں دے گورنر ساڈے کھوواں وِچوں پانی کڈھن دے دوالے رہندے سن۔ انگریزاں نیں ناں صرف ساڈے جگر دے گوشے ساڈے کولوں کھوہ کے جنگِ عظیم دی بھٹھی وِچ سُٹے بلکہ اونہاں دے اہلکاراں نیں ’’بندوبست‘‘ دی آڑ وِچ سانوں بھکا ننگا کر کے رکھ دِتا۔
کل تے اَج وِچ فرق وِی کتنا اے؟
لیہ دے علاقے تے نامور تے بہادر جنگجو بادشاہواں نیں حکومت کیتی تے ایس دے لمے چوڑے ریگستان نیں خبرے کِنی جنگاں وِچ لوکاں دا خون پیتا پَر کِسے وِی بادشاہ نیں ایس علاقے دی ترقی لئی کوئی کم نئیں کیتا۔ اساں تے اپنے ماضی دے اثاثے ٹھیکرات، پرانے شہر تے آثار قدیمہ وِی سانبھ کے نئیں رکھ سگے۔ چنگیز خان، تیمور لنگ، مہاراجہ رنجیت سنگھ تے انگریزاں نیں خبرے کِنے مُکھ بدلے ، کِنے زمانے بدلے تے کِنے ہتھکنڈے بدلے۔ ایتھے پرانے زمانے توں اِی سید خضر خان تے شیر شاہ سوری جئے بندیاں دی کمی رئی اے۔ اَج وِی اونہاں جئے بادشاہواں دی اڈیک لگی ہوئی اے۔
پاکستان بنن توں بعد تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی نیں ایس علاقے نوں بہوں ترقی دِتی پَر ایہہ ترقی کِسے وِی لحاظ نال اونہاں شہراں دے معیار دے برابر نئیں اے جیہڑے ایوان توں ایوان تائیں جان آلی سڑک تے واقع نیں۔ سوئی دے مقام توں نکلن آلی گیس جیہدے وِچ ساڈا ملک خود کفیل اے، کراچی، پشاور، لاہور، سیالکوٹ، گوجرانوالہ، سرگودھا تے اسلام آباد وَرگے دور دے شہراں وِچ اَپڑ گئی اے پَر لیہ دے وسیب نوں اَجے تائیں ایس نعمت توں محروم رکھیا گیا اے۔ کِس عہدِ حکومت وِچ لیہ دے وسنیکاں نیں گیس دا مطالبہ نئیں کیتا؟ کس بادشاہ تائیں اپنی بے بسی دا رونا نئیں اپڑایا؟ کِس کِس طریقے نال احتجاج نئیں کیتا؟ پَر کسے وِی گل نئیں گولی۔ عوام دونویں ہتھ چُک چُک کے روندیاں شکلاں نال ایہہ آکھدے نیں کہ کاش کِتے لیہ وِی ایوان توں ایوان تائیں جان آلی شاہراہ تے واقع ہوندا! ۔ ایتھے دے عوامی ٹھیکیداراں وِچ اکثریت دامانیاں دی اے جنہاں ہرویلے دا بَس ہِکو راگ پھڑیا ہوئیا اے کہ لیہ تے تونسہ نوں آپو وِچ ملان آلا دریائے سندھ تے پُل بنایا جاوے۔ اونہاں کولوں بندہ ایہہ پُچھے کہ تونسہ وِچ سرکاری تندور لگے ہوئے نیں جتھوں غریباں نوں مفت روٹھی لبھے گی؟ سانوں اوس پُل دا فائدہ وِی کیہہ اے؟ سانوں تاں دو ویلے دی روٹی لئی نوکریاں چاہی دیاں نیں۔ سانوں تے اپنے پتراںنوں روزگار دین لئی مِلاں تے کارخانے چاہی دے نیں۔ سانوں تے اپنے چُلہیاں نوں اَگ وِکھائون لئی سوئی گیس چاہی دی اے۔ ایتھے جیہڑا وِی بادشاہ، وزیر یاں کوئی مشیر دورے تے آئوندا اے تے اوہدے اَگے ایہہ 3%افسر شاہی دے ہرکارے لیہ تونسہ پل دا سوال پا دیندے نیں۔ ناں ایناں بجٹ ہووے تے ناں کوئی سُنے۔

اینہاں سطراں تھانی اپنے یاراں سنگتیاں جناب طارق محمود گوجر(فتح پور)،جناب ڈاکٹر خیال امروہوی(لیہ)،جناب ڈاکٹر اشو لال فقیر (کروڑ)جناب پروفیسر مزمل حسین(لیہ)، جناب زاہد حسن (لاہور ) تے جناب مہر علی (اسلام آباد) دا دِلوں شکریہ ادا کرداں واں جنہاں دی شفقت ہر ویلے میرے نال رہندی اے۔
واقعات تے سچائیاں نوں خیالات تے تصورات دا سوہنپ تے پہناوا دے کے ادبی رنگ وِچ ڈھالن دی پوری کوشش کیتی اے تے اپنی ایس کاوش نوں گلستانِ ادب وِچ کھڑا کر دِتا اے۔ اپنی رائے توں ضرور آگاہ کریا جے۔

 ناصرملک
چوک اعظم ضلع لیہ
۹۔اپریل ۲۰۰۳

مسعود کھدر پوش ٹرسٹ لاہور کی چیف ایگزیکٹو شیریں مسعود اور بشریٰ رحمان ناصر ملک کو مسعود کھدر پوش ایوارڈ 2008ء برائے کتاب "لیہ دی تاریخ" دے رہی ہیں۔

مسعود کھدر پوش ٹرسٹ لاہور کی چیف ایگزیکٹو شیریں مسعود اور بشریٰ رحمان ناصر ملک کو مسعود کھدر پوش ایوارڈ 2008ء برائے کتاب “لیہ دی تاریخ” دے رہی ہیں۔

Share