Lao Gal Karo…. ۔۔۔ محمد ایوب سنگیا ۔۔۔۔ لئو گل کرو

ISBN : 978 969 7578 894 لَو گل کرو محمد ایوب سنگیا پاکستان: بمقام و ڈاک خانہ خاص چک برہام تحصیل و ضلع جہلم۔ (پنجاب۔ پاکستان) 15-Kennett Road, Headington, Oxford. […]

ISBN : 978 969 7578 894

لَو گل کرو

محمد ایوب سنگیا

پاکستان: بمقام و ڈاک خانہ خاص چک برہام
تحصیل و ضلع جہلم۔ (پنجاب۔ پاکستان)
15-Kennett Road, Headington,
Oxford. OX3.7BH, UK
ای میل: mayyubno1@yahoo.co.uk

استحقاق:تمام تصرفات کے حقوق محمد ایوب سنگیا کو مستحسن ہیں
ناشر: اردو سخن پاکستان
نمودِ اول: 2019ء

کمپوزنگ: شہریار ناصر
نظر ثانی:وسیلہ اُمید
اہتمام/سرورق: ناصر ملک
طباعت: شیرِ ربانی پریس، ملتان
قیمت:600 روپے (20یورو، 25ڈالر)

انتساب

وڈے چنگے پیو دے ناں!
ڈاہڈی سادی ماں دے ناں!
ساری اونہاں دی جد اولاد
چک براہم گراں دے ناں!

’’چاچا! ٹیپ چل رہی ہَے۔ لَو گل کرو۔‘‘
السلام علیکم! پتر خیر ہے ناں؟ کے حال ہی؟
تیری ماں آکھدی ہے کہ تیرے ال ٹیپ کر کے گل بات بھیجیے۔
پتر! ایتھے بالکل خیر سُخ ہے۔ تیرا ماما چھٹی آئیا ہَے۔
میرے لئی آکھدئے کہ مچھر دانی لیاندی اے۔ پر حالاں توڑی اس دِتی کوئی نئیں۔ تے منگی میں وی کوئی نئیں۔ نالے دسدا سی۔ تیرے ماسی دے پتر ، مسیر، جہورے دے پاسپورٹ واسطے، پولیس صفائی دے کاغذات لے کے آئی آہئی۔ ہور کہندا سی حوالدار واقف نکل آیا تے تُھؤڑ مچ نال ہی بُتا سارن گیا سی۔
اے پتر! باہر دا لارا کدھرے جُہورے نوں توں تے نئیں لائیا؟ ہور مَج دو ڈنگ ہوئے نے، نئیں ملی۔ نظر راڑی جہی لگدی ہے۔ گھر آلی چہوٹی نکھڑ آئی ہے۔ پچھلے ساون پیراں گھاہ دم کر کے دِتا سی۔ ہور، نمبردار سردارے نے پرانی خانگاہ توں لے کے نویں قبرستان تک سارے رُکھ ویچ چھوڑے نے۔ نواں پٹواری آکھدے ، لاہور آلیاں کاغذاں وچ اے رقبہ نمبرداراں دا ہَے۔ یعنی اے پنڈ دی شاملات نئیں۔
ہور، ریلوے آلے پھاٹک تے نوی پولیس دی چوکی بنن دے باوجود ڈکیتی دیاں وارداتاں ودھ گیاں نیں۔
تیرا بیلی طفیل، اپنے پیو نال آئیا سی۔ کپڑے وی دے گیا سی تے دو ہزار روپے وی۔ تیری خیریت دا دسدا سی۔ اساں اُنہاں دی واہ واہ خاطر داری کیتی اے۔ طفیل دے والد گامے نوں میں چنگی طراں جانناں واں۔ واہ واہ گل باتیا بندا ہَے۔ اور خاص کر جمعرات آلی منڈی تے ایدی کپا ٹُکی مشہور ہے۔
دوجے دیہاڑے — میں بینک وچ گیا تے اک مُچھ مُنا بائو جیہا مینوں کہندے، ’’بزرگو! شناختی کارڈ کتھے جے؟‘‘
میں کیہا ’’او تے میرے کول کوئی نئیں۔‘‘
کہن لگا ’’اج کل شناختی کارڈ دا ہونا لازمی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’جے نہ ہووے تے فیر؟‘‘
اگوں کہن لگا، ’’فیر کی؟‘‘
اک میرے دل کیہا جے اس نوں چا کے باہر لے جاں۔ پر نمبرداراں دا سردارا وی اوتھے ہی سی۔ اس نے بائو نوں اکھاں کڈھیاں تے توہ لعنت وی کیتی۔ بائو مینوں کہن لگا ’’کتنے پیسے چاہی دے نے؟‘‘
میں ست روپے تے اسی پیسے چھوڑ کے باقی سارے پیسے کڈھا لئے نے۔ حالانکہ میں پیسے جمع کران گیا ساں۔ تیری طرفوں بھیجے گئے تحفے۔
میں صاحباں نوں عید دینڑ گیاتے او مینوں راہ وچ ہی مل گئی۔ داتری چاھی پٹھے وڈن پئی جاندی سی۔ میں حال پچھیا تے چیلا دنداں وچ لے کے رون لگ گئی۔ میں پچھیا ’’پتر! کیوں رونی ہیں؟ پتر! تنگ تے نیہہ؟‘‘
کہن لگی، ’’چاچا! تہانوں تک کے خوشی نال اتھرو ڈھہہ پئے نے۔‘‘
میں آکھیا، ’’چلو۔‘‘
پر اللہ جاندے گچ مینوں وی بڑا آیا۔
ہور، طفیل کہندا سی کہ توں پریشان رہنا ہَے۔ تیری ماں پیراں کول گئی سی۔ اُنھاں تیرے لئی تہوڑی وچ مڑھوا کے تعویذ دِتا ہَے۔ تے آکھیا نے کہ سجے مونڈھے نال بنھیں۔ تے کجھ مہینیاں توں بعد اینوں سونے وچ مڑھوا کے واپس بھیجیں۔ تے فیر بادشاہ اک نوا تعویذ ہور دینڑا ہَے۔ چلو چھ مہینے تے تکنے آں۔
ہور، وڈی مسجد دی کھوئی وچ بھوکا ڈھہہ گیا سی۔ تے طارقا ملیار بھوکا کڈن کھوئی وچ ٹلھیا سی۔ آکھدے نے طارقے کھوئی وچوں بھوکا وی کڈھیا ہَے تے نال ہی ڈھیر ساریاں ساویاں بوتلاں وی کھوئی چوں نکلیاں نے۔
ہور، مرزیاں دے پانی دے جھگڑے دا کوئی فیصلہ نئیں ہو ریہا۔ عدالت تریکاں ہی پائی جاندی ہے۔
ریڈیو دی خبر ہے کہ اگلی حکومت نکاری ہون دی وجہ توں فوج نے نوی حکومت لیاون دا ذمہ چائیا ہَے۔
تیری ماں پئی آکھدی ہے کہ ساریاں گلاں اج ہی کرنیاں نی۔ بس وی کر۔ تعویذ طفیل دے ہتھ بھیجاں گے۔ ہُن تیری ماں کج گلاں کرنا چاہندی ہے۔
میں اک واری ٹیپ سن لواں تے فیر تیری ماں گلاں بھردی ھے۔
یاراں ٹیپ سنی ہے تے مینوں اپنی آوازاوپری اوپری جہی لگی ھے۔ تیری ماں آکھدی ہے، اوپری کتھے کوئی؟ اچھا چلو۔
آں سانوں تے پتہ ہی نئیں سی۔ ٹیپ ریکارڈر وچ اک نکا جیہا بٹن ہوندئے۔ اِس نوں اُپر کریے تے ریڈیو بولن لگ پیندے۔ ہن تے ریڈیو وی خوب سنی دا ہَے۔
پر یارا! اک گل ہے۔ اگے کہندے ہوندے ساں کہ ریڈیو دی خبر ہے۔ تے سانوں اُس خبر تے کوئی شبہ یا شک نئیں سی رہندا پر جدوں دا ہن اے ریڈیو سننا شروع کیتا وے، اے وی بھاء پنیا وے، ریڈیو تے وی کوڑ کانا ہی چلدا ہَے۔
لے وئی! تیری ماں کہندی ہے کہ مینوں جھاکا آوندے اس ندارد وچ گل کردیاں۔ میری طرفوں ول خیر پچھ چھوڑو۔
پچھلی جمعرات ، چن چڑھے دی جمعرات سی۔ خوب رونقاں سن۔ کیوں جے پنڈ دی منڈیک — ڈھول باجے لے کے — ویگن کر کے — سائیں رکھے ہوراں دے دربار تے چادر چڑھاں جا رہے سن۔ راہ وچ ویگن دا ٹائر پھٹن نال — ویگن دیاں کئی قلابازیاں کھان دے باوجود — لے وائی، کسے نوں خراش تک نئیں آئی۔ صرف اک ڈھول پاٹا۔ ہن ہر کوئی آکھدا پھردے ’’سائیں رکھا بھاگے بھریا بڑی پہنچ آلا ہَے۔ ‘‘
پر شفیع بھرائی آکھدے کہ سائیں ہوراں دا وَیر میرے نال ای سی؟ میرا ہی نقصان کرنا سی نے؟‘‘
ڈھول ڈھمکیاں دی گل ہے۔ راجیاں ڈھوک آلیاں جیہڑا کتا باہر دے کسے ملخوں منگوایا وے، اس دی بھیڑی پچھلی اتوار کسے گجر خانیے دے کتے نال ہوئی۔ ڈھوکیاں دی چت تے آتشی بازیاں — فائرنگ — ڈھول باجے — تے عام کھانا دانا ڈھوکے چلدا ریہا۔ پہلی راتیں شیدے مسلی دی اکھ شرناں لگن نال وگ گئی۔ پر آپوں بچ گیا۔ تے دوجی راتیں راجے اسلم دے ہتھ وچ گولہ چھٹن تے — ڈھول ڈھمکے بند ہو گئے۔ پر جیہڑے بندے اوتھے موجود سن، او کہندے نے کہ راجے ہوراں دے ہتھ تے گولی اُنھاں نوں اُنھاں دے پوترے کولوں لگی ہے۔ گولے آلا ایویں ڈراما ہَے۔
ہور، شوکتے موچی دا نکا اک بھرا کبوتر پکڑدیاں میانیاں دی ممٹی توں ڈھیہہ پیا سی۔ اس دیاں دوویں لتاں بھج گیا نیں۔ نالے ہور وی لگی سُو۔ مینوں نئیں پتہ اس دا اے کیہڑا نکا بھرا ہے۔ او ڈھیر سارے نیں۔ اپنے خط وچ اس دا ماڑا موٹا ذکر کر چھڈی کیوں جے تیری ماں بار بار تیرا خط شوکتے کولوں پڑھاندی ہے۔
یارا! اے ٹیپ ریکارڈ وی کھڈیال ہی ہے۔ بتی چھلکارے مارنے شروع کر دتے نے کہ بیٹری مک گئی ہے۔ ہن کسے آئوندے جاندے ہتھ شہروں سیل منگوا کے باقی ٹیپ فیر بھراں دے۔



گل کرو چاچا! ریکارڈر کم کر ریہا ہَے۔ نویں بیٹری پا دِتی ہے۔ ہاں جی! فیر پچھوں پکڑ محمد گل شہزادے آلی —
حاجن جنتے دے مرنے تے اس دا بھرا الحاج سعید اپنا بال بچہ لے کے پاکستان آیا ہَے۔ اس دی ماشاء اللہ ڈھیر ساری اولاد ہے۔ دارے گل ہو رہی سی کہ اوتھے دی گورنمنٹ زیادہ بچے آلیاں نوں واہ واہ رقم دیندی ہے اور حاجی سعید نے بچیاں تے ہی زور رکھیا ہَے۔ دوجا گُلا کہہ ریہا سی کہ میں انگلاں بھن بھن رج لتھا واں پَر حاجی دی اولاد گنن وچ نئیں آ رہی۔ اے اک جگہیں نئیں کھلوندے۔ اگے پچھے ہو جاندے نیں۔ ویسے اک توں اک چڑھندا تے واہ واہ مونہہ لگنے ہن۔
اور اے وی سنن وچ آیا ہَےکہ حاجی دی کڑی نے جنتاں دے مڑے نال ویاہ توں انکار کر دِتا اے۔ ویسے وی مائی حاجن دا مڑا نرا ہی گاگا جیہا ہَے۔ فیشن ہی کردا رہندے۔ اور اس نوں گل تک کرنی نئیں آندی تے حاجی دی کڑی بڑی اگر مگر— تے سنن وچ آیا ہَےکہ اس نوں یورپ دیاں کئی زباناں تے عبور ہے۔ اُس اوتھے اردو وی پڑھی ہے تے پنجابی فر فر بولدی ہے۔ اور عربی تے عربی لہجے دے سکھن دی خواہش مند ہے۔ اے گُلے دے لفظ ہن۔ جسراں کہ اُس مینوں دسیا ہَے۔ ہور گلا دسدا سی۔ زندگی وچ اج تیکر میں اس کڑی ہار گلاں کردا کوئی بندہ نئیں سنیا۔ بلکہ گھر دی کرتی بَھرتی پیری ہی ہے۔ میں پچھیا کڑی دا ناں پیری ہے۔ گُلا بٹ کہن لگا، ’’ناں تے پروین ہے پر اُس نوں پیری دے ناں توں پکاردِن۔‘‘
ہور گُلا دسدا سی جے حاجی ہوراں مسجد وچ لائوڈ سپیکر دا بندوبست کر دِتا ہَے۔ رقم اُتار دِتی نے۔ نالے قاری گٹے دا قرات نال پیری نوں عربی پڑھان دا وی دسیا سو۔ دوجا ہر جمعے شہروں اک عالم صاحب دے جمعہ پڑھایا کرن دا وی دسیا سُو۔ نالے دسدا سی جے حاجی دی اولاد بڑی پڑھی لکھی ہے۔
پتر! توں پہلا وی پچھیا سی کہ قاری صاحب نوں گٹا کیوں آکھدن؟ اس واسطے — اس دا قد گنڈوں چار فٹ ہونڑے۔ اس واسطے نکے ہوندیاں دی اس دی ال گٹا ہَے۔ اور برا وی نئیں مناندا۔
اگلے دیہاڑے مسیتی دے کول بشیرا ماچھی قاری گٹے دے ہتھ چم ریہا سی۔ تے میں وی کول کھلو گیاں۔ بشیرا کہہ ریہا سی ’’مینوں راتیں خواب آئی ہَےکہ میلے تے بغودراں دے کھاڑے تے سباں پہلواناں بغودر چائے تے میری واری تے بغودر میری چھنڈوں ٹہن توں پہلاں — قاری صاحب دی اذان مینوں جگا دِتا۔ میری گل رہ گئی۔ نئیں تے بے عزتی ہونڑی سی۔ تاڑی وجنی سی۔ قاری صاحب ہوراں میری عزت رکھ لئی۔‘‘
تے قاری جدوں مسیتی جان دا کیہا، تے کہن لگا، ’’سرکار! باہروں ہو کے آناں واں۔‘‘
بشیرا اغاں نکل گیا۔ قاری میسیتی وڑ گیا۔ تے میں تیری ماں لئی کھتریاں دے پنڈر کھوہ تے لگی ہوئی پھلاہی دی مسواک لاہنڑ ٹر گیاں۔ کیوں جے تیری ماں دے دند دُخدے نیں۔ کسے اُس نوں پھلاہی دی مسواک کرن دی صلاح دِتی ہے۔
تے واپسی تے آئیاں تے گٹا اُچی اُچی آواز وچ کہہ ریہا سی، ’’غضب کر دِتی ہے۔‘‘
میں پچھیا ’’اے بشیرا تے نئیں مسیتی آ وڑیا؟‘‘
قاری کہندے’’موئے اے لائوڈ سپیکر لاہنڑ آلے آئے ہوئے ہین۔ میں تے مہک اُنہاں لئی چاہ لین چلے آں۔‘‘
میں پچھیا ’’مہک؟‘‘
اگو کہندے ’’جی! حاجی صاحب دا لڑکا — اس دا اصلی ناں تے مقصود ہے پر انگریز لوک اس نوں مہک دے ناں توں پکاردِن۔‘‘
اچراں نوں مہک وی مسیتوں باہر نکلیا۔ واہ واہ گبھرو — سدھا میرے ول آیا تے جپھا مار کے کہن لگا،’’چاچا جی! میری مائی تے حاجی ہوری تساڈیاں بڑھیاں صفتاں کردے نیں۔ تے مینوں وی جناب نوں ملن دا وڈا شوق سی۔ سبب نالے ملے ہاں۔ تے آئو ساڈے نال بریک فاسٹ کرو۔‘‘
اس تیں کہ میں کوئی گل کردا، اُو مینوں کلاوے وچ لے کے، دھکو دھکی مسیتی اندر لے گیا۔ تے کہن لگا، ’’نالے دَسو، سپیکر کتھے لائیے؟‘‘
میں کیہا، ’’اس دی آواز تے ملخے جانی ہے، جتھے وی ہو جاوے۔‘‘
کہن لگا ’’اے گل تے ہے۔‘‘
مسواکاں میں نائیاں دے مڑے دے ہتھ گھر بھیج دتیاں۔ میسیتی گپ ٹھپ ہوندی رہی۔ کم وی نال نال ہوندا ریہا۔ ٹسٹنگ ٹسٹنگ دی آواز تیں ڈھیر ساری عوام خاص کر لڑیک آن اکٹھی ہوئی۔
کئیاں گھراں چاہ پانی دِتا۔ پر موٹی فاطمہ سب توں نمبر لے گئی۔ اس کوری چجھری وچ گڑ آلے ستوں لیاندے۔ لے وائی چس آ گئی۔
کردیاں کراندیاں پیشی توں پہلاں لائوڈ سپیکر لگ گیا۔ کسے دے نکے نوں بیٹری دی شارٹ پئی تے مسیتی دھونی پے گئی۔
گٹا بانہواں نچوڑدا سپیکر لانڑ آلے نوں کہندے ’’یارا! اے لائوڈ سپیکر دا منہ نیواں کر۔‘‘
راشہ اٹھ کے آندے ’’ناں وئی! لائوڈ سپیکر تے پہلی بانگ چوہدری سردار ہوراں نے دینی ہَے۔ ‘‘
لے وئی سارے چوہدری سردار ول ویکھن لگ پئے۔
چوہدری سردار کہندے ’’راشیا! کدے تے حلال دیاں آلی گل کریا کر۔ گٹیا! دے بانگ۔‘‘
اے کہہ کے سردار اٹھ کے دارے ول وگیا۔ تے وڈی پارٹی اس دے نال دارے ال ٹر پئی۔
اسیں حالے دارے پہنچے ہی ساں کہ قاری گٹے دی اذان کنے پئی — انج پتہ چلدا سی جسراں منہ کن نال لا کے بانگ دے ریہا ہَے۔ بانگ دیندیاں سار او وی دارے آ گیا۔ اساں پچھیا، ’’نماز نئیں توں پڑھی؟‘‘
کہن لگا، ’’ڈیگر تک حالاں بڑا وقت ہے۔ میری اذان دی گل کرو۔‘‘
راشہ کہندے’’چوہدری سردار جی! ہور تے ٹھیک ہے پر گٹے بانگ لمکا کے دتی ہے۔‘‘
سردار کہندے’’راشیا! کی مارنا ایں۔ گٹے گڈھ چھوڑیا ہَے۔ ‘‘
گٹے دے پچھے پچھے مہک وی دارے آ گیا۔ دارے آ کے اس فیر ساریاں نال پنجا لیا۔ راشے اُٹھ کے مہک نوں اپنی سیٹ پیش کیتی۔ مہک ’’شکریہ‘‘ کہہ کے بوجھے وچوں سیگرٹ دی ڈبی کڈھی تے ہر اک نوں سیگرٹ پیش کرن لگ پیا۔ چوہدری سردار کیہا ’’میرا حقا ہے۔ تیرے کموں میں اے کاہنوں گماں — مینوں سیگرٹ سواد نئیں دیندے۔‘‘
تے باقی ساریاں اک اک سیگرٹ لے لیا۔ مہک لائٹر نال سب دے سیگرٹ بکھائے۔ سوٹیاں وچ سگریٹ دی گل ہوئی۔ سیگرٹ دی ڈبی تے لائٹر دیاں قیمتاں تے گل مکی کہ— ’’اے سیگرٹ تے دھواں کڈھن آلی گل ہی ہے‘‘
’’تہانوں تے میں پہلاں ہی کیہا سی۔‘‘ چوہدری سردار کیہا۔
راشہ مہک کولوں پچھدے’’سنیا ہَےتساڈے تے اوتھے زنانی دا راج ہے؟‘‘
مہک سن کے آکھدے’’راج تے قانون دی بالا دستی دا ہَےیعنی ہر کوئی قانون دی نظر وچ برابر ہے۔‘‘
راشہ پچھدے ’’یعنی اوتھے گھوڑے کھوتے دی کوئی تمیز نئیں؟‘‘
مہک کہندے ’’ملک صاحب! گل لمبی ہو جائے گی۔‘‘
راشہ پباں بھار جواب دیندے ’’سر جی! اساں کیہڑا گڈی پھڑنی ہے۔معلوماتی وادھے سنن سنان توں ہی ہین۔ تسی گل کرو۔‘‘
مہک کہیا ’’کھوتے گھوڑے دی تمیز اوتھے نئیں ہوندی جتھے لاقانونیت ہووے۔ اصل تے بناوٹ دی تمیز اصولاں توں ہے۔‘‘
ایتھے تاجا وچکار بول پیا ’’بائو! میں اصل تے اصول دی گل تینوں دسناں۔ راشہ تیلی آ۔ ملک نیوں۔‘‘
لے وائی ہاسا پے گیا۔ راشہ شرمسار جیہا ہو کے کہندے ’’تاجے دی سوئی ملک تے ہی اٹکی ہوئی سی۔ چلو اس نوں کج تے سمجھ آئی ہے۔‘‘
چوہدری سردار اُچی آواز وچ کہندے ’’چھوڑو! کی چولاں ماردے پئے او۔‘‘ تے مہک کولوں پچھدے ’’پتر چھوڑ! سانوں دس کہ مسیتی آلے مزدور خوش گئے نی ناں؟‘‘
مہک گٹے ول اشارہ کر کے کہندے ’’جی اے تے قاری صاحب ہی دس سکدین۔‘‘
ایتھے قاری چھول نال مہک دی بانہہ پکڑ کے کہن لگیا ’’چوہدری صاحب! تسی خود جاندے او۔ اساں اگر اینھاں لوکاں دے ناں مسیت وی لوا چھوڑیے تے اے خوش نئیں ہون لگے۔ اینھاں دی کے گل ہے۔‘‘ اے کہہ کے مہک نوں کہندے ’’سر جی! آئو گھر چلیے۔ دھپ کھنجا کے تے تھوڑی دیر بعدوں فیر ایتھے آواں گے۔‘‘
دونوں اٹھ کے گھر ول ٹر پئے۔
دونویں جوں ہی اکھاں تو اولھے ہوئے، راشہ کناں نوں ہتھ لالاکے کہن لگا ’’اللہ توبہ میری! اے گٹا — جتنا اُپر ہے، اتنا ہی ہیٹھ ہے۔‘‘
چوہدری سردار پچھدے ’’مطبل؟‘‘
راشہ کہندے ’’تسی فیر کہو گے کہ چولاں مارنے ہاں۔ پہلی گل ہے کہ حاجیاں دے اج واہ واہ حلوہ پوڑی تے چٹ پٹا مال ہے تے گٹے نوں ڈر ہے کہ اے کدھرے کھنج نہ جاوے۔ دوجا حاجی سعید اس نوں مزدوراں واسطے جیہڑی مزدوری دِتی ہے، میرا ایمان ہے اُس مزدوراں نوں اِس وچوں ادھ کھڑدھ ہی دِتا ہونڑے۔ تکیا نئیں ہےکہ بانگ دے کے اس نماز وی نئیں پڑھی تے کھسک آیا ہَے۔ ‘‘
تاجا راشے کولوں پچھدے ’’راشیا! تینوں گڑھتی کس دِتی سی؟‘‘
راشہ پچھدے ’’کیوں؟‘‘
تاجا کہندے ’’ویسے ہی۔‘‘
’’راشہ! ویسے کیوں کوئی بونگی مارنی ہونڑی آ؟‘‘
’’تاجا! بونگی نئیں۔ اللہ جاندے توں اتنا شکی ہیں کہ اگر کوئی مر وِی جائے تے تیرے دل وچ افسوس نئیں ہونڑاں۔ پر اے سوچے گا کہ اس مرن وچ وی کوئی راز ہے۔‘‘
میں دل وچ کیہا کہ راشے تے تاجے دی نوک چہوک چلدی ہی رہنی ہے۔ میں اٹھ کے گھر ٹر پیاں۔ راشے مینوں پچھوں آواز ماری ’’چچا! گرمی کھنجان چلے ہو؟‘‘
میں کیہا ’’راشیا! جاں ناں تے کوئی ان پانی لواں۔ تسی تے آوندیاں نذراں نیازاں پڑنجدے رہے ہو۔ تے دوجا پتر تینوں سیک چھوٹو رام دا ہے۔ حالی او کماں میں پچھے رہ گیاں۔‘‘
تاجے دی آواز آئی ’’چچا! اے پوتھلیا ہَے۔ اسیں سب جاننے آں۔‘‘
میں گھر پجیا تے مینوں اندروں گلاں دی آواز آئی۔ تیری ماں جی جی پئی کرے۔ میں اندر جھاتی ماری تے تکنا کہ اک جوان کڑی تیری ماں نال گلاں لگی ہے۔ میں سمجھیاں کوئی اسلام آبادوں کوئی سروے کرن آئے نے یا اگوں پچھوں۔ اے روز ہی ٹریاں ہوندیاں نیں۔ شکر ہے کہ میں کوئی گل نہ کر بیٹھا۔ تیری ماں مینوں دسیا کہ اے بہن فضلاں دی کڑی ہے پروین۔ لے وئی، اس اُٹھ کے میرے نال ہتھ ملان لئی ہتھ اغاں ودھایا تے میں اس دے سر تے ہتھ پھیریا۔ جی آیاں نوں کیہا۔ اس ہتھ اوتھے ای رکھیا تے میرے ول تکدی رہی۔ لے وائی میں فیر اس دے نال ہتھ ملا لیا۔ اس مرداں ہار میرے نال ہتھ ملایا تے کہن لگی ’’انکل جی! خوش ہَو؟’’
میں کیہا ’’بالکل۔‘‘ فیر تیرا پچھیا۔ کہن لگی کہ توں کدھرے نارتھ رہنے ویں۔ اس صاحباں دا پچھیا تے کہن لگی ’’صاحباں نوں ملن چلاں دے۔ پر اس نوں دسیو نہ۔‘‘
میں کیہا ’’پتر! او کیہڑا گوانڈ رہندی ہے۔ اور فیر ایڈا آیا گیا وی کوئی نئیں ۔ دسن آلی، فکر آلی گل کوئی نئیں۔‘‘
کہن لگی ’’فیر تے ٹھیک ہے۔ اس نوں سرپرائز دیاں گے۔‘‘
میں پچھیا ’’سرپرائز کے وائی؟‘‘
میری گل اس کوئی نہ غولی تے کہن لگی ’’مہک نوں گڈی لیاون دا میں آکھاں گی۔ اسیں صاحباں نوں گڈی تے ملن چلاں گے۔‘‘
میں اس دی کوئی حامی نہ بھری تے کہن لگی ’’انکل جی! میں جاننی آں ایتھے دے چنگے ماڑے حالات۔ فکر آلی کوئی گل نئیں۔‘‘
اس دا بچپنا— صاحباں نال کسراں دا سنگ سی— گُڈی گُڈے تے پتہ نئیں کے کے گلاں — میں شکر کیتا جس ویلے اس جان دا ناں لیا۔
اس دے جان توں بعد میں تیری ماں کولوں پچھیا ’’پروین کولوں کوئی چاہ پانی دا پچھیا ای؟‘‘
’’ہاں! کیوں نئیں۔‘‘ تیری ماں کہن لگی ’’میں چاہ دا کیہا سی۔ تے او اگوں مینوں کہن لگی کہ ماں جی مینوں کڑھیا دُودھ بڑا پسند ہے۔ اگر ہو سگے تے مِٹھے توں بغیر اک گلاس دُودھ دا ہو جائے۔ میں اس نوں پیالہ بھر کے دودھ دا دتا ہے۔ تے شہنی ڈک ڈک کر کے پی گئی۔‘‘
میں کیہا ’’ساڈا ان جل؟‘‘
تیری ماں کیہا ’’تیار اے۔‘‘
میں ویڑے پئی آولی آل ٹر پیا تے تیری ماں رسوئی آل۔ ٹیپ فیر جواب دین تے آئی ہے۔ بیٹری ، فیر ڈاک دا خرچہ — لفافے ٹھیک ہین، اے کم مہنگا ہَے— اگوں خط ہی لکھیا کراں گے — اور تیری آکھت مطابق — پنڈ دے حالات نوں کتابی شکل وچ لکھیا کراں گے — تاں جے پڑھن وچ سہولت سمجھن وچ آسانی، اور دلچسپی، کیوں جے توں کہنے — میں انہاں توں کتاب چھپواندا۔
اے پنڈ دی تاریخ ہے۔



دوجے دیہاڑے سویرے سویرے ہی دارے واہ واہ اکٹھ اجیا تے تاجا کہہ ریہا سی ’’تسی ویکھ لینا۔ ٹھیکیدار نمکر جائے گا۔‘‘
راشہ اس کولوں پچھدے ’’بیعانہ لیا ہیے یا کے نئیں؟‘‘
تاجا کہن لگا ’’کہ بیعانہ کی، او تے سارے پیسے دیندے سن۔ میں ہی کیہا ہَےتسی وی ایتھے ہی ہو تے میں وی۔ کیہڑا کوئی نس چلیا ہَے۔ بہرحال ادھ کھڑدہ لیا ہَے۔ ‘‘
راشہ کہن لگا ’’ہن تے اے ہی ہے۔ توں ٹھیکیدار نوں ہی آکھیسں۔ مَک تساں خریدی ہے۔ سودا مکیا ہَے۔ لہٰذا اے نقصان وی تساڈا ہی ہے۔ یا فیر کہئی ناں۔ میری کہیڑا انہاں نال رشتہ داری ہے کہ میں نقصان دا ذمہ دار ہاں۔‘‘
میں پچھیا ’’یارا! کوئی ساڈے پلے وی پائو نا۔ تاجے دی کس نال رشتہ داری دی گل ہو رہی ہے؟‘‘
راشے مینوں اکھ مار کے کیہا ’’چاچا! تاجے دی مکئی دی سور تہس نہس کر گئے نے۔‘‘
میں کیہا ’’ٹھیکیداراں دی مکئی آکھ ناں۔ اے تاجے دی تے نہ ہوئی۔‘‘
اگوں مینوں کہن لگا ’’اوہی ناں۔‘‘
اُپروں چوہدری سردار آ گیا تے تاجے نوں کہن لگا ’’تساڈے نقصان دا بڑا افسوس ہے۔ میں ڈھوکیاں نوں کتے لیاون دا سنیہا کہلیا ہَے۔ اج راتیں بھیڑیاں دا شکار کراں گے۔ کے یاد کرن دے۔‘‘
تاجا اگوں کہن لگا ’’چوہدری جی بندوق وی لیایا جے۔‘‘
چوہدری سردار آکھیا ’’فکر نہ کر۔ سارا بندوبست ہووے گا۔ اج راتی چاننی وی واہ واہ ہووے گی۔‘‘
اچراں نوں گلا بٹ ہسدا ہسدا آیا تے تاجے نوں کہندے ’’ماں گھر بلا رہی آ کہ آوی ناں روٹی ٹھنڈی ہو گئی ہا۔ نالے سنیا ویں اج کنڈیاں دے پھس گئے نے۔‘‘
’’تاجیا! اے کے رولا وے؟ میں تے کہناں کہ برابر دا مقابلہ ہے۔‘‘
تاجے نے ٹردیاں گردن موڑ کے آکھیا ’’کشمیریا! باز آ جا۔ میرے کولوں کج اخوا کے نہ رہویں۔ بندہ بن بندہ۔‘‘
چوہدری سردار گُلے بٹ کولوں پچھیا ’’گلیا! اے ہتھ وچ کی ہئی؟
گلا بولیا’’سرکاراں! تمباکو ہے۔ منڈی توں بندہ ویچن آیا ہے۔ میں سوچیاں ہَےکہ اینھوں ٹیسٹ کرنے آں۔ جے پسند آیا تے اک ادھ دھڑی لے لاں گے۔‘‘
اے کہہ کے گلے حقہ چا لیا تے شفیع بھرائی نوں تمباکو تے ٹوپی پھڑا چھڈی۔ تے کہن لگا ’’اگ بنی پئی اے۔ ذرا اس نوں سترائو سرکاراں!‘‘
تے آپ حقے وچ پانی پان لگ پیا۔
شفیع پچھیا ’’کسے کول گڑ ہے وے؟‘‘
چوہدری سردار آکھیا ’’اوخو — گڑ آلا تے ٹر گیا ہَے۔ ‘‘
گلا بٹ بولیا ’’نئیں سرکار! حاجیاں منڈی توں شوقیہ گڑ دا تروڑا منگوایا ہے۔ تے پیری نے دارے آلیاں دا منہ مٹھا کران لئی اے گڑ بھیجیا ہَے۔ ‘‘
شفیع بھرائی آکھیا ’’چوہدری جی! ویکھیا جے۔ اے منکر تاں ہی اتنے دیہاڑے ہو گئین دارے کدے نئیں آیا۔‘‘
گلا بولیا ’’نئیں! اصل وچ حاجیاں دیاں پھٹیکاں ہی نئیں مکدیاں۔ لگدا ہَےحاجی ہوری دو سال ہن ایتھے ہَی ہین۔ کیوں جے انہاں دی کڑی پیری نے کوئی مضمون لکھنا ہَے۔ کوئی ریسرچ کرنی ہے۔ خورے عورت دا مقام، زبان دا اثر یا خورے بدلدا معاشرہ یا خورے تعلق داری — کوئی لمی کہانی ہے۔‘‘
چوہدری سردار کہن لگا ’’گلو! کے واہ طوریاں مارنا ایں۔ لیا حقہ یارا! تیرا تمباکو ٹیسٹ کریے۔‘‘
شفیع حقے چوں پانی کڈھ کے— حقہ بولا کے— ٹوپی اُپر رکھ کے حقہ چوہدری سردار اگے رکھیا۔
دو چار سوٹے مار کے چوہدری سردار کہندے ’’گلیا! تیرا تمباکو پاس ہے۔ جے بھاہ ول ہی تے میں وی کجھ لے لواں گا۔‘‘
چوہدری دے اے لفظ سن کے ہور کئی تمباکو لین نوں تیار ہو گئے۔
گلا کہن لگا ’’جے اتنے گاہک ہین تے اس نوں آکھا گے کہ سانوں ہور رعایت کرے۔ ویکھنے ہاں ناں۔‘‘ گلے نے گفتگو جاری رکھدیاں کیہا ’’چوہدری جی! تسانوں کل دی گل دساں۔ مہک جس ویلے داریوں واپس گیا وے، پیری توں پچھدے، سمجھ نئیں آئوندی، ایتھے لوک غریب ہون دے باوجود اتنے خوش کیوں ہین؟
پیری دا جواب سی ’’امارت خوشی دا سرٹیفیکیٹ نئیں۔ سانوں ہر بالغ نوں اٹھ وجے توں پنج وجے تک دی قید ہے۔ یعنی کم کرنے آں۔ ایتھے اے آزاد ہین۔ ساڈا زندگی دا مقصد کل نالوں اج بہتر بنان دی مہم — اک مالی شکنجا — مالی جستجو دی قید نے آزادی چھین لئی ہے۔ ایتھے اے آزاد ہین۔ کئی نسلاں توں آباد۔ ایناں دا اک دوجے کولوں کوئی چھپودا نئیں۔ اک تعلق داری ہے۔ جتھے خوشی تے غمی ونڈان دے انداز — خوشی چہ دوجیاں دی شرکت توں خوشی وچ وادھے — تے غم وچ شرکت توں غم دی کمی اور سانجھ دی ونڈ اک معاشرتی تحفہ — جیہڑا نسل در نسل توں آ ریہا ہَے— تے فیر سب توں وڈی گل — اینھاں دا اک ہستی تے ایمان — اک روحانی عمل ہَےجو کہ مالی نئیں — جوں جوں ایمان گھٹے گا، توں توں خوشی تے غمی ونڈان دے انداز وچ کمی آوے گی — اور خوشی تے غمی دا کھل کے اظہار نہ کرنے توں — اک اندر دی گھٹن توں — اے وی ساڈے ہار اک مایوسی دا شکار ہو جان دے۔ اس لاعلاج بیماری جس نوں اسیں ڈپریشن کہنے ہاں —‘‘
راشہ گلے بٹ نوں کہندے ’’پروفیسر جی! تمباکو ٹیسٹ کرو۔ کیوں جھگو جھگ ہوئے ہو؟‘‘
گُلا بٹ سوٹیاں وچ کھنگدا ہوئیا آکھدے ’’یارا! اے تے بڑا سخت ہے۔‘‘
راشہ گُلے کولوں پچھدے ’’سنیا ہَےگلیا ماہواری وی لگ گئی آ؟‘‘
گلہ بولیا ’’چھڑی ماہواری نئیں، سائیاں کیہا ہَےکہ او سکوٹر وی لے کے دین دے۔‘‘
شفیع بھرائی بولیا ’’یارا! ٹہہ کے کوئی انج پیر نہ پنہی۔‘‘
گلہ بولیا ’’نورا ڈاکیا اگر سکوٹر چلا سکدے، تے مینوں کے سمجھدے ہَو؟‘‘
شفیع آکھیا ’’ہاں! اے گل تے ہے۔‘‘
راشہ کہندے ’’او نورے نوں تے گگڑ آلی مشہور جئہی زنانی دا کے ناں وے، جس دے مڑے باہر دبئی ہوندے نیں، اُس سکوٹر لے کے دِتا ہَے۔ ‘‘
گلا بٹ بولیا ’’چلو جو وی ہے، پر یارا تمباکو بڑا ٹائٹ ہے۔‘‘
راشہ آکھدے ’’میرا خیال ہے ، اس وچ بلخی تمباکو دی ملاوٹ کیتی ہوئی ہے۔‘‘
چوہدری سردار آکھیا ’’اے ملاوٹ شلاوٹ کوئی نئیں، تمباکو ویسے ہی ذرا کڑانگا ہے۔ گلیا! ایدھے نال گل مکائو۔ کدھروں ہتھوں نہ نکل جاوے۔‘‘
گلے سر ہلایا ’’ٹھیک ہے سرکار!‘‘



ہور — مسجد وچ لائوڈ سپیکر تے بانگیاں دے شوق دی انتہا — روز رولا پوندے کہ اج کدی واری ہے؟ واری واری دے رولے توں کم ودھ نہ جائے۔ مہک نے لائوڈ سپیکر تالے وچ رکھن دا فیصلہ کیتا ہَےتے چابی بردار قاری گٹے نوں مقرر کیتا گیا ہے۔ تے چوہدری سردار دے منتخب اذان دے سکن دے۔
راشہ مہک نوں مت دے ریہا سی ’’قاری صاحب نوں کہنا کہ چابی نوں سانبھ کے رکھن واسطے قاری اپنی تائی فتح گندل ہار — چابی ناڑے نال بن کے رکھیا کرے — کئی واری یاد نئیں رہندی — کیوں جے بندہ بھلن ہار ہے۔‘‘
مہک راشے کولوں پچھدے ’’جی تساڈی تعلیم کے ہے؟ تسی کتنیاں جماعتاں پڑھے ہوئے ہو؟‘‘
کول بیٹھا عزیز صوبیدار کہندے ’’راشہ آپوں استاد ہے۔ اس پڑھن دی لوڑ نئیں محسوس کیتی۔‘‘
تے راشہ کہندے ’’سر جی! چٹا ان پڑھ — تے سر جی! تسی کتنیاں کی پڑھے ہو؟ انگریزی تے بول لیندے ہو؟ ڈھیر ہی پڑھے ہون دیو—‘‘
مہک دا جواب سی ، ’’سوشیالوجی — پر اے ایویں ای ہے۔ میرا دل ہے کہ میں ایتھے ستار سکھاں۔ کسے نوں جاندے ہو جیہڑا میری مدد کر سکے؟‘‘
راشہ بولیا ’’کیوں نئیں سر جی! چوہدری سردار ہوری آجان تے اوہناں کولوں پچھنے آں۔‘‘
صوبیدار عزیز مہک نوں کہندے ’’ساریاں اس اُپرلے پتر دیاں نہ سن۔‘‘
فضلا ماشکی پچھدے ’’اے سوشیالوجی کے وائی؟‘‘
مہک کہندے ’’اے بندیاں دے آپس وچ باہمی رابطے، بہن کھلون، تعلق داری وغیرہ— ایدھے وچ ڈھیر کج آئوندے۔‘‘
فضلا ساہ بھر کے بولیا ’’کوئی وقت احیا — ساڈا وی ڈھیر کج آحیا — وڈی سرگی بانگاں توں پہلاں — ہالیاں نے ہل جغڑنیں — سوانیاں چکیاں تے ریڑکے شروع کرنے — منہ انھیرے انھیرے گوہا بھاری توں فارغ — لیاریاں نوں چونڑاں تے— تے پیون دی آرے لگ پینا — دینہہ چڑھن توں پہلا پیون لے کے ہل وچ پُجھنا تے پویں ویاہ نوں ویہہ سال توں وی اُپر وَرھے ہو گے ہون — فیر وی سوانی نے پیون بنے تے رکھ کے آپوں پراں ہٹ کے بیٹھنا — اک شرم سی — اک حیا سی— ہائے او وقتاں —پوہ دی چاننی ہار لدھ گیا ویلا —‘‘ فضلے دی آواز ، نظر دی بجی ٹک ٹکی توں لگدا سی ، جیویں اے منظراں دی ریل ایدھے دماغ وچ چل رہی ہے ’’ساڈے اپنے لاہ بھوکے — فصلاں دی کپائی وچ اساں ہر کسے نوں زمیناں تے پانی پہنچانا — گوائیاں ٹوائیاں تے کھلاڑیاں وچ کورے تے ٹھنڈے گھڑیاں نوں تازہ پانی نال بھرنا اک فرض سمجھے ساں — مرنے تے ویاہ وچ ساڈا اک اپنا رول — جسراں کہ درزی، لوہار، ترکھان، نائی، مراثی ، دھوبی، بھرائی، موچی، میاں تے مسافر — اسیں اک دھاگے پروئی منڑکیاں دی مالا — اک دوجے تے انحصار — اور ٹگیاں دی کنڈھ دے زور نال دھرتی چیر رہے ہل — ہالی دی ہوں ہوں — تے متھے دا پسینہ — تے سونا اگاندی ساڈی دھرتی دی زرخیز مٹی — رب دیاں مہراں نال رنگاں نال لدھن جاندی سی — بھکھاں وی تے رج وی — ہر وقت — سارے رل کے ٹپاندے ساں — ساڈی کرنسی ساڈی پیدوار سی —
اج زندگی دے اے رول ختم ہون نال ساڈے کولوں اپنا آپ کھس گیا ہَے۔ زندگی دے نال ساڈی حصہ داری صرف اک تماشائی جہی ہو کے رہ گئی ہے۔ میں مستریاں نال دہاڑ تے مزدوری کرنا واں — نہ کسے نوں میری بُھکھ دا احساس — نہ میری کسے نال سانجھ — تے جد اے دارا وی نہ ہوئیا تے اساں اک دوجے نال رل کے بیٹھناں وی نئیں —‘‘
فضلا اک فریادی— پتہ نئیں کتنی دیر دی اندر ڈھکی ہواڑ کڈھ ریہا سی۔ اور نال نال خساریاں دے ضعف توں اہدی اکھاں چوں اتھرو وی کِر رہے سن۔ اور ہتھ پھڑی ڈنڈکی نال او بے دھیاناں زمین وی کھوتری جاندا سی۔
مہک نیڑے ہو کے فضلے دی کنڈ تے ہتھ رکھدیاں، اک تسلی دیندی آواز وچ کہندے ’’ہورناں معاشریاں نالوں تساڈے رشتے حالاں وی کافی پائیدار ہین۔‘‘
صوبیدار عزیز کہن لگا ’’اے فضلے بہشتی دی گل سکنے نہ پائو۔ مینوں چنگی طراں یاد ہے جد کدے وی چن گرہن لگدا سی، راشے دے بابے نے کوٹھے تے چڑھ کے چن ال منہ کر کے آوازاں کسنیاں — چھوڑ ہَو پاپیا — چھوڑ ہَو پاپیا— اس دے پچھے کہانی دا تے مینوں نئیں سی پتہ، پر دوجے دیہاڑے تیلیاں دا لاگ کوئی کچی ادھ دانے ہوندے سن —‘‘
راشہ تڑک کے بولیا ’’ہاں— مینوں وی یاد ہے۔ ساڈے بابے ہوری دسدے سن۔ پہلا پوکھا صوبیدار ہوراں دی وڈھکی دا — جیہڑی نہ کنک تے نہ باجرہ — بلکہ جوار دیندی سی۔‘‘
صوبیدار دی آواز وچ طنز تے راشے دے لہجے دی تلخی توں اُچی آواز وچ میاں یاسین کہندے ’’آخو یارا! جیہڑی وی تبدیلی آئی ہے، اے ھالات دے بدلن توں ہے۔ ہن مزدوری لوک غیر ملکاں تے شہراں وچ کردے نیں۔ پہلا وائی بیجی ذریعہ معاش ہون توں کیہا جاندا سی کہ ساڈا رزق اکٹھا ہَے۔ ہن تعلیم تے کجھ مالی بہتری توں— عام پیو دادے دے ہنر نوں ہتک سمجھدے نیں۔‘‘
مہک بول پیا تے کہن لگا ’’حاجی ہوراں کولوں پچھن نال پتہ چلیا ہَےکہ اسیں کاسبی ہاں۔ تے تاں ہی عام اکٹھ وچ کاسبیاں دی سادگی دے لطیفے مینوں سنائے جاندے نیں تے کھل کے ہسیا جاندا اے۔ ہنر توں قوم دی ونڈ وچ شرم آلی کیہڑی گل ہے۔ یا اس وچ چِڑ کس گل دی ہے۔ بلکہ آزما لوو۔ مینوں مہکا کاسبی آکھو۔ تے تسی محسوس کرن دیو کہ میں تساڈے کتنا نزدیک ہو گیا واں۔‘‘
اسیں اپنیاں گلاں وچ ہی ساں کہ چوہدری سردار اپنا وڈھا فرشی حقہ چائیا تے اس دے نال گلا بٹ، قاری گٹا، ساڈا جھورا، طارقا ملیار تے شیدا مسلی منجیاں چائیاں دارے آ گئے۔
چوہدری سردار آکھن لگا ’’ڈھوکیاں نوں کتیاں دے لیان دا شیدے ہتھ پیغام بھیجیا سی۔ انہاں اگوں الٹی پھٹیک پا دِتی ہے۔ بقول راجہ اسلم، حاجی سعید دا، مولاداد ڈھوکیاں دے مڑیاں نال کجھ لین دین ہے۔ جیہڑا کہ کسے پاسے نئیں لگ ریہا۔ اس دی مک مکائی— اج ڈھوکیے پرہیاں دی شکل وچ ساڈے ایتھے آ رہے نیں۔ حاجی سعید دی آکھت تے — اکٹھ ایتھے دارے ہی ہووے گا۔ مینوں اس توں ہور زیادہ کوئی خاص پتہ نئیں —‘‘ تے فیر راشے نوں کہن لگا ’’یارا! جائیں۔ نورے نوں آکھ۔ دارے ذرا رِڑکا لاجائے۔ نالے ایتھوں کوئی نال لے جا۔ ساڈیوں دو چار ہور منجیاں پکڑ لیاویں۔ جے حاجی ہوراں دے چاہ پانی دا بندوبست نئیں — فیر ساڈے چاء دا وی آکھیں۔‘‘
گلے دسیا ’’نئیں سرکار! حاجی ہوراں پورا بندوبست کیتا ہوئیا ہَے۔ ‘‘
سردار نے گفتگو دا سلسلہ جاری رکھیا ’’نالے رئیسے بھٹی نوں وی سدا لیاویں۔ اسیں اپنا پِڑ جما کے — ڈھوکیاں دی انتظار وچ — ایتھے واہ واہ اکٹھ ہو گیا۔ وعدے مطابق ڈھوکیے چار پنج سکوٹراں تے سوار آن ٹھکا ٹھک وارد ہوئے۔
جی آیاں نوں ، ول خیر توں بعد، چوہدری سردار نے راجہ اسلم نوں آکھیا ’’حکم جناب!‘‘
راجے اسلم دے بولن توں پہلاں ہی مولاداد دا مڑا فضل داد آکھن لگیا ’’جناب عرض ہے کہ میرے والد صاحب نے ، اللہ جوارِ رحمت بخشے، مائی حاجن جنتے ہوراں نوں — دو لکھ روپیا دِتا سی کہ حاجی سعید ہوراں نوں آکھ کے تے میرے لئی ویزا منگوان دے۔ میں اپنے والد دے فوت ہون تے مائی صاحباں دے پیش ہوئیاں پَر اوہناں دی نیم ہوشی دی حالت تیں میں جائز نئیں سمجھیا کہ گل چھیڑاں۔ دوجا میرے ذہن وچ سی کہ حاجی سعید ہوراں نوں وی اس دا علم ہونڑا اے۔ بلکہ جس وقت مائی ہوراں دے جنازے تے لین دین دا اعلان کروایا گیا، میں اوتھے وی مناسب نہ سمجھیا کہ اے برا لگے گا— میں چالیسویں توں بعد حاجی ہوراں نال گل کیتی۔ تے اے تے پراں تے پانی نئیں پئے پین دیندے۔ کدے کہندے نیں کہ ساڈا مٹھو کہندے کہ اس مینوں ساری زندگی وچ نئیں ویکھیا۔ کدے کہندے نے پرہیاں پا — کدے کہندے نیں مسیتی وچ وڑ کے قرآن چک — ظلم خدا دا حاجی پلہ نہیں پھڑا ریہا۔
لے وائی اجیہا رولا بنیا ، جھوٹھ ہے نمکر گئے ہو — ہر کوئی اپنی ہی دبائی جا ریہا سی۔ جس ویلے کسے دی وی سنن گنن دے امکان جاندے رہے، چوہدری سردار اٹھیا، تہمت گُھٹ کے بندیاں ہوئیاں اُس اُچی آواز ءِچ آکھیا، ’’خاموش! جیہڑی گل کرنی ہے، تہذیب دے دائرے اندر — تے صرف اک بندے اک وقت تے گل کرنی اے تاں جے گل اغاں ٹر سکے۔‘‘
مہک فضل داد کولوں پچھدے، ’’تساڈے دِتے گئے پیسیاں دا کوئی گواہ ہے؟‘‘
فضل داد آکھیا، ’’طے پائیا سی کہ گل راز وچ رکھنی ہے۔ سانوں صرف گھر دیاں نوں پتہ سی۔ مائی حاجن ہورواں کسے نوں یا کس کس نوں دسیا وے، مینوں نئیں پتہ۔‘‘
مہک بولیا، ’’ظاہر ہے تساڈے والد کیش ہی دِتی ہونی ہے؟‘‘
فضل داد جواب دِتا، ’’ہاں! ظاہر ہے۔‘‘
مہک کہندے، ’’اُنھاں رقم بینک چوں کڈھائی سی یا پھڑ پھڑا کیتا سی، یعنی کسے کولوں ادھار لئی سی۔ یا رقم اپنے کول ہَی سی؟ جے بینک چوں کڈھائی نے تے اے پتہ چل سکدا ہے۔ جے کسے کولوں ادھار لیانے تے اے وی پتہ چل سکدا ہے۔‘‘
فضل داد بولیا، ’’سر جی! اساں رقم نقد دِتی سی تے اے پیسے ساڈے کول سن۔‘‘
مہک کہندے، ’’اچھا! جے اے گل ہے تے فیر اسیں تساڈے گھر چلنے ہاں۔ اگر تسی گھروں یا بینک وچوں ویہہ ہزار ثبوت کر دیو تے اسیں تسانوں دو لکھ روپے دے دیاں گے۔ اگر نئیں تے فیر معاملہ من گھڑت ہے۔‘‘
فضل داد کہندے، ’’جیہڑے پیسے سن، او اساں مائی صاحباں نوں دے دتے سن۔ ہُن ساڈے کول کے ہے؟‘‘
حاجی سعید فضل داد نوں کہندے، ’’کیا آپ قسم اٹھا سکتے ہیں کہ آپ لوگوں نے رقم ادا کی ہے؟‘‘
فضل داد آکھدے، ’’قسم تے میں تاں چاواں جے پیسے میں دِتے ہون۔ او والد صاحب دتے سن۔ میں موئیاں دیاں قسماں کیکن چاواں۔ مینوں گناہ گار کردے ہو۔ تسی قسم چا سکدے ہَو کہ مائی حاجن ہوراں پیسے نئیں لئے؟‘‘
حاجی کہن لگا، ’’میں حاجی ہوں۔ میں نے توکبھی سچی قسم نہیں اُٹھائی، میں کیوں گنہ گار بنوں؟‘‘
فضل داد آکھدے، ’’اتنا جاندے ہَو تے فیر میرے کولوں قسم چکوا کے کیہڑے نفلاں دا ثواب کھٹ رہے ہو؟ اعلان تے بڑے کرواندے ہَو۔ ناڈو شاہ جی! مینوں کہہ دیو کہ بخش چھوڑ۔‘‘
حاجی کجھ کہن لگا سی کہ پیری ذرا ہٹ کے کھلوتیاں سوانیاں دے جھرمٹ چوں اگے آئی۔ اس پرس کھولیا تے نوٹاں دیاں دتھیاں گنڑنیاں شروع کر دتیاں۔
تے چوہدری سردار کہندے، ’’پتر! پیسے راجے اسلم ہوراں دے ہتھ وچ دے۔‘‘
پیری کہن لگی، ’’انکل! جنہاں دے والد ویزے لئے پیسے دِتے سن، میں اُنہاں نوں ڈائریکٹ سب دے سامنے جے دے رہی ہاں۔ گل تے اکو ہی ہے۔‘‘
راجہ اسلم کہن لگا، ’’تساں گل اغاں ٹرن ای نئیں دتی۔ فٹافٹ آپس وچ مک مکا کر لیا ہَے۔ ساڈی منصفی دی لوڑ ہی نئیں پئی۔ اساں کئی گھر ناراض کرنے سن اور تہہ تے پہنچ کے نیاں کرنا سی۔ جے تسی خوش ہو تے اسیں وی خوش۔ دعا خیر آکھو—‘‘
پیری گُلے بٹ نوں کہن لگی، ’’انکل جی! نال کوئی بندے لے جائو تے چاء لے آئو۔ بابے بھٹی ہوراں تیار کیتی ہونی ہے۔‘‘
تے اس نے سب نوں بیٹھا رہن دا کیہا۔ آپوں راجے اسلم نال انہاں دے کتیاں تے کتیاں دی نسل بارے گلاں کرن لگ پئی۔ تے جتنے وی سو کھنڈ مرد تے عورتاں جیہڑے اوتھے سن، ہر کسے دی ٹکٹکی پیری تے لگی ہوئی سی۔ پیری گل کر رہی سی تے ہر کوئی خموش سی، بلکہ دارے لگے رکھاں تے پکھنوں وی چپ چاپ سن— بھٹی دیاں کوششاں دے باوجود پیری نے ہر کسے نوں اپنے ہتھاں نال چا پھڑائی۔
حیرانگی اے ہے کہ اتنی بڑی رقم تے فیر اک فسادی ماحول نوں بدل کے پیری نے کسراں اک یادگار لمحہ بنا دتا ہَے۔ اس دا تحمل تے جرات مند رویہ — اجوں بعد پیری دی بلے بلے ہے۔ حاجی سعید کہندا پھردے، ’’مولو کھنڈے دے جھوٹھے تے مکار لوک ہین۔‘‘
فضل داد کہندا پھردے، ‘‘حاجی دی کیہڑی گل ہے، او تے ڈھیری آلے قطب شاہ ہوراں دے دربار نوں نئیں مندا۔‘‘
تاجا آکھدے، ’’جے میں ایتھے ہوندا تے میں پرہیا نال وی مک لینا سی۔ اور کھنڈے دیاں نوں ولایت دا ویزا وی لوا دینا سی۔ اے پردیسی ملوک جہے لوک— کل کے آکھن دے — وائی چنگا گراں احیا — میں تے آخناں، وائی مینوں اسے واسطے نئیں نے دسیا۔ حیرانگی ہے۔‘‘
پیری کہندی ہے کہ پنجابی زبان دیاں مثالاں اپنی مثال ہین۔ جسراں کہ جتی چور سپ — یعنی سامنے آون دی جرات نہ ہوناں — پچھو کنڈی برائی — یا چھپ کے وار کرنا — وغیرہ — بندہ اپنیاں گزارشات توں ظاہر ہوندے۔ اس دی کلاس ظاہر ہوندی ہے۔
مینوں محسوس ہوندے جے فضل داد ہوری جھوٹ نئیں بول رہے۔ رب قدرتاں تو ں تے بندہ عادتاں توں۔
اے جدوں دی لین دین دی گل عام ہوئی ہے، ساڈا مٹھوں پریشان حال ہے۔ اس اپنی ذات توں سوا کدے کسے مسئلے وچ دلچسپی نئیں لئی— میں جاننی ہاں۔ اس دی خود اعتمادی دا پڑدہ اس دی کم عقلی توں ہے۔ لیکن اس معاملے وچ اس دی حدوں ودھ حصہ داری — اس تے مینوں شک جیہا ہوئیا ہَے۔ میں نہ چاہندی کہ کسے تے وی انگلیاں اٹھن — کوئی گل نئیں۔ میں جلدی پتہ کر لاں گی۔‘‘
راشہ چوہدری سردار نوں کہندے، ’’چوہدری جی! اے تفتیشاں — پیری دیاں — فضل داد ہوری جھوٹ نئیں بولدے۔ مٹھو دی خود اعتمادی اس دی کم عقلی توں ہے۔ کڑی کے کرو ہے؟‘‘
چوہدری سردار کہندے، ’’اے تے اک واری نئیں، او کئی واری آکھ چکی ہے۔ اے وی تے ہو سکدے۔ اس اتنی وڈی رقم اتاری ہے۔ اپنے آپ نوں مطمئن کرن واسطے کہہ رہ ہووے یا فیر —‘‘ چوہدری سردار چپ ہو گیا۔
راشہ پچھدے، ’’یا فیر کے؟‘‘
چوہدری سردار آکھدے، ’’یا فیر کے— چھوڑ — ایویں مغز ماری پے کرنے ہاں۔ یار اگلے آلا تمباکو پائیں نا۔‘‘
راشہ بولیا، ’’او تے جی پولے خان نے تمباکو دا سنیا ہَے۔ تے او ٹسٹ کرن لئی حقہ سُترا ریہا ہَے۔ اور کہندے کہ پسند آیا تے میں وی لواں گا۔‘‘
پولے خان خقہ لیا کے چوہدری سردار اگے رکھیا، ’’جناب! لائو سوٹا۔‘‘
سردار کہندے، ’’یار! پائیا جے ہے ای تے لاناں سوٹا۔‘‘
پولے خان آکھدے، ‘‘نہ سرکار! پہل تساڈی۔‘‘ نال ای پچھدے، ’’اے پشوری گڑ دی کیا بات ہے۔ اے کتھوں آئیا وے؟‘‘
سردار حقے نوں اس ول پھیردیاں ہوئیاں آکھیا، ’’ساریاں نئیں پچھی دیاں۔ اے لا سوٹا۔‘‘
پولے خان اک وی، دوجا وی سوٹا مار کے آکھیا، ’’لے وائی گُلیا! اے سسی دیاں باغاں دی بوٹی ہے۔ کوئی ادھ کھڑدھ ساڈا وی خیال چوہدری صاحب رکھنا۔ نالے جیہڑی میں اصل گل واسطے حاضر ہوئیا واں — اگر حامی بھرو تے اگلی اتواریں بغودر دا اکھاڑا کروائیے؟ میاں شریف وی کئی واری آکھ ریہا ہَے۔ ‘‘
چوہدری سردار کہندے، ’’کیوں نئیں پولیا! جدوں دے مڑے باہر گئے نیں، حمدول ہی لیاندیا ہَی۔ نیازاں، نعت خوانیاں۔ سنیا ہَےسکول کھوئی وی کڈھان دا پروگرام ہے ہی۔‘‘
پولے خان آکھدے، ’’چوہدری! تساڈے توں کوئی بھل نئیں۔ جدوں دا لنگیں ٹُرن لگا، ہر مرن آلے دی قبر کڈھن وچ ہمیشہ حصہ لیا ہَے۔ عام مینوں پولا کہٹ تے کاہنی دے ناں تو زیادہ جاندے نیں۔ دو گلاں ہین۔ پہلی نصیحت دین نالوں عملی زندگی دی مثال دیوو تے دوجی گل بخیل دی دولت اس وقت باہر آئوندی ہے جس وقت او قبر وچ ٹر جاندے۔ اے دین، دنیا، رہنا ناں رب دا ہَے۔ تے فیر اے بغودر آلی پک ہو گئی؟‘‘
سردار کہندے، ’’ہاں پک! پر کھچ نہ پوے۔ پہلوان ول بلائیں۔‘‘
پولا کہندے، ’’فکر نہ کرو۔ فوٹو گرافی، کھان پین، سارا بندوبست ہووے گا۔ ان شاء اللہ!‘‘
پولا سوٹیاں وچ گل مُکا کے چوہدری سردار کولوں پچھدے، ’’سنیا ہَےچوہدری صاحب! حاجی سعید اپنی بھین جنتے دے مٹھوں نوں رشتے توں انکاری ہو گیا وے؟‘‘
چوہدری سردار کہندے، ’’پتہ جے پولے خان سارا ہے ہَی تے میرے کولوں تصدیقی مہر کیوں لواناں ایں؟ اساں وی تیرے ہار سنی ہے کہ حاجی دی کڑی انکاری ہو گئی ہے۔‘‘
راشہ تاولا تاولا آکھدے، ’’چوہدری جی! جیہڑا بندہ گراں دیاں نالیاں دی صفائی واسطے شہروں آئوندے، قاری نے اس نوں کوئی ڈانٹیا اے— تے اس نے قاری دی شکایت پیری اگے جا کیتی ہے۔ سنن وچ آیا ہَےکہ پیری قاری نوں کیہا ہَےکہ قاری صاحب! تساڈا عبادتی عمل تساڈی اپنی ذات واسطے ہے تے اس دا صفائی دا عمل سارے پنڈ واسطے ہے۔ تساڈے عمل دا تساڈی ذات نوں فائدہ تے اس دے عمل دا پنڈ دے ہر بندے نوں فائدہ — حیرانی دی گل اے ہے کہ قاری اگوں بولیا کوئی نئیں۔‘‘
چوہدری سردار کہندے، ’’قاری سوچیا ہونڑے کہ میں سوانڑی نال کے ٹکر لانڑی ہے۔ دوجا قاری دی ماہواری تے صفائی آلے نوں آنا ٹکا اوتھوں ہَی ملدے۔‘‘
پولے خان کہن لگا، ’’نئیں چوہدری صاحب! گل جائز وی ہَے تے ناجائز وی— اک طریقے نال ویکھیا جاوے تے ٹھیک وی ہے تے اک طریقے نال غلط وی۔ پر اک گل ہے کہ ولایت دی اولاد جتنی بھولی لگدی ہے، اتنی بے دید وی ہے۔‘‘
فضلا ماشکی بھولے پن دا دسن لگا کہ اس دی ٹبری کسے کم واسطے حاجیاں بلائی تے اگے حاجیاں دی وڈی کڑی اپنا خواب دسدی پئی سی کہ خواب وچ قاری گٹا میرے مغر دوڑ کے مینوں پکڑن دی کوشش کر ریہا ہَےتے وِتھ صرف چند قدماں دی ہے تے جدوں میں پچھوں پَوں کے ویکھنی آں تے قاری گٹا پینڈا نیڑے کری آئوندے۔ تے جس ویلے قاری مینوں پکڑن لگا تے میری تربک نال اکھ کھل گئی۔ لے وائی میں پسینوں پسینے ہو گئی۔ اے میرا پہلا ڈرائونا خواب حیرانگی دا موجب وی ہے کیوں جے ایہو جہے خیال میری سوچ دا حصہ نئیں ہین۔
راشہ کہندے، ’’ڈرائونا خواب — اے ویکھ نا — تاج محمد — چوہدری کدھر گیڑھے لگ رہین۔‘‘
تاجا راشے کولوں رسے دا پچھدے۔
راشہ پچھدے، ’’رسے دی کے لوڑ پے گئی ہے؟‘‘
تاجا کہندے، ’’انی بنی وچ ہلکا کتا موئیا پیا ہَے۔ اس نوں کڈھ کے باہر سٹنا ہے۔‘‘
راشہ حیران ہویا، ’’کتا موئیا وی ہے تے ہلکا وی ہے؟‘‘
تاج کہندے، ’’کہوچلاں نہ کر، رسہ ہے ہَی؟‘‘
راشہ کہندے، ’’ہاں جناب! پینگ ایتھے دارے پئی ہوندی ہے۔‘‘
تاجا آپوں ہی دسن لگ پیا کہ میں مجھاں پانی ڈان واسطے بنی لیاندیان۔ حالاں مجھاں پانی توں دور ہی سن، تے کتے سدھا اٹیک مجھاں تے کیتے۔ میں اگے ہَو گیاں — تے کتا جسلے دندے ول آیا ہَےمیں اکو دھری ہے۔ سسری ہار نال ہی سو گیا ہَے۔ تے منہ جھگو جھگ سی سُو۔‘‘
تے بعد وچ پتہ لگا کہ کتا ڈھوکیاں راجیاں دی کتی — جس نوں سنیاری آکھدین — او سی۔ تے اے سور دے شکار تے لگی ہوئی سی۔ ہلکی شلکی کوئی نئیں سی۔ تاجے نوں ہتھ ہولا کرن دی ایویں عادت ہے۔ بہرحال چوہدری سردار آکھیا، ’’گل اغاں نہ ٹوریو — راجے ہور پسوڑی پا دین دے۔‘‘



ہور پتر! جیہڑی توں شیخاں دے ہتھ رقم بلیک بھیجی سی، او مل گئی ہے۔ شیخ تے مینوں تریکل جیہا لگا وے۔ مینوں سر توں لے کے پیراں تیکر بڑے غور نال تک کے کہن لگا، ’’آپ اندر آجائیں۔‘‘ تے آپوں نماز پڑھن لگ پیا۔ اک جوان کڑی نے مینوں پیسے جتنے توں کہے سن، گن کے دتے۔ انہاں دے دو کتے السیشن — بڑیاں بڑیاں فاتاں — جنی چِر میں اوتھے بیٹھا رہیاں، اُنھاں تھرتھلی لیاندی رکھی ہے۔ میری نظر کتیاں تے کڑی دے نونہاں تے رہی ہے۔ تے جاندیاں ہوئیاں میرے کولوں نہ رہن ہوئیا۔ میں اس جوان شیخنی نوں کیہا، ’’اے دھی رانی! کاہدے لئی اے مکرو وڈے وڈے نونہہ رکھے نی؟ انہاں نوں لہوا چھوڑ۔‘‘
ہس کے کہن لگی، ’’انکل جی! ٹھیک ہے۔ اتروا دیواں گی۔‘‘
میں کیہا، ’’شیخ ہوراں نوں سلام دینا تے میں ہُن چلنا واں۔‘‘
کہن لگی، ’’ہاں۔ ٹھیک۔ اپنا خیال رکھیو تے دعاواں وچ سانوں یاد رکھنا۔‘‘
میں کیہا، ’’ٹھیک۔‘‘
پر یارا راہ وچ پھڈا ہو گیا سی۔ میں ریہڑی تے گنڈیریاں لین کھلو گیاں۔ کنڈیریاں تلوا کے ریہڑی آلے نوں سو دا نوٹ دتا سی۔ ریہڑی آلاکہن لگا، ’’جناب! سو دا میرے کول بھان کوئی نئیں۔‘‘
میرے نال کھلوتیا اک چھور ملیشیے دے کپڑے پائے، کہن لگا، ’’بزرگو! نوٹ اِدھر کرو۔ میں نٹھ کے بھان لیاونا ہاں۔‘‘
لے وائی اور نوٹ لے کے واپس نئیں آیا۔ میں اڈیک اڈیک کے ریہڑی آلے کولوں پچھیا کہ بھان آلا کدھر بھیجیا ہَی۔ او کہن لگا، ’’کون سرکار! میں تے اس نوں نہ جاندا۔‘‘
میں کیہا، ’’توں مینوں وی نیہہ جاندا۔‘‘
میں چا کے ریہڑی توں تھلے لاہ لیا۔قسماں تے قرآن۔ تھوڈی تے پیریں۔ کہن لگا، ’’میں یتیم ہاں۔ نو سال دا ساں تے اے کم کرنا واں۔ میلیاں تے وی جانا واں۔ تسانوں اکثر اوتھے ویکھی دا ہَے۔ میری اے مجال۔ میرا ہن نکانکا بال بچہ ہے۔ پینتی سالاں توں میرا اے ہی روزگار ہے۔ ساری زندگی اے ہَی کم کیتا ہَے۔ رب حلال دی جے دیوے تے چخ کیوں مارنی ہے۔‘‘
لے وئی، میں اس دی گل من گیاں۔ ہُن دعا اے ہے وائی سو روپے دا نوٹ لے جانڑ آلے گبھرو نال رب ملاقات کرا دیوے۔ میں اس دا چہرا جانڑناں واں۔ اس کی کھبی اکھ وچ پھولا ہے۔ مینوں یقین ہے کہ میرا اس نال ٹاکرا ضرور کدھرے نہ کدھرے ہو جانڑے۔ اے گل تیرے توں بغیر ہور کسے اگے نئیں کیتی۔ تیری ماں نوں وی نئیں دسیا۔
اے گل دارے تے میں کرن ہَی لگا ساں کہ راشے نے ڈھوکیاں دے اکٹھ دی گل چھیڑ دِتی تے چوہدری سردار کہن لگا، ‘‘راجے اسلم نال وِی گل ہوئی ہے۔ او کہندا سی کہ کڑی تے پیسے دین آلی تاولی کیتی ہے۔ اگلے پچھلے گراں کی آکھن دے کہ ساڈی وی اس وچ مس سی۔‘‘
راشہ بولیا، ’’او تے جی ہوگیا جو ہونا سی۔ کڑی نے کسے نوں گل کرن دا موقعہ ہَی نئیں دتا۔ او تے اسراں سی جسراں کہ اس اے گل پہلاں ہَی مِتھی سی کہ پیسے دینے ای دینے نیں۔ پر اے رئیسا — اس تے مینوں حیرانگی ہے۔ اس دے سر تے پونڈاں دا غبار — نوی روزی دی چمک — اس دیہاڑے چوہدری صاحب تساڈے بلان تے وی نئیں آیا۔‘‘
چوہدری سردار آکھدے، ’’راشیا! دانڑا نہ سٹیا کر۔ او ایتھے ہَی سی۔ چاہ پیری دے نال ہو کے سب نوں پلا ریہا سی۔ دوجا اُس میرے کولوں معافی وی منگی ہے کہ اگر حاجیاں دیوں او چلا آندا تے انہاں دے بندہ کوئی نئیں سی رہنا۔ تے دارے تے ماشاء اللہ گہما گہمی سی۔‘‘
راشہ آکھدے، ’’ہاں جی! ٹھیک جناب!‘‘ فیر مدھم جیہی آواز وچ کہندے، ’’اس دی معافی دا مینوں نئیں سی پتہ۔ ہاں! نالے چوہدری جی! پولے خان دا مڑا پچھدا سی کہ مسیتی آلا لائوڈ سپیکر بغودر آلے کھاڑے واسطے لے جا سکنے ہاں؟‘‘
چوہدری سردار کیہا، ’’ہاں! کوئی حرج نئیں۔ بیشک لے جان —‘‘
اتنے وچ کسے آکھیا، ’’حاجی سعید نے تے لائوڈ سپیکر دین توں انکار کیتا ہے۔ بلکہ کیہا سُو کہ اے کے بدتمیزی ہے۔‘‘
چوہدری سردار کہن لگا، ’’چلو، اس دی گل اپنی جگہیں۔ جسلے او مسیتی نہ ہوئیا، اُسلے سپیکر لے جانڑ۔‘‘
صوبیدار عزیز اُچی آواز وچ کہندے، ’’اے حاجی صاحب نال زیادتی نئیں ہون لگی؟ آخر لائوڈ سپیکر اُنہاں دی خرید ہے۔‘‘
چوہدری سردار آکھیا، ’’اے خرید اس اللہ دے ناں، اللہ دے گھر دتی ہے جسراں کہ ساڈیاں وڈکیاں مسجد اپنے کولوں اپنی جگہیں بنوائی سی۔ میں ہن کے آکھاں کہ مسجد میری ہے؟ نالے تینوں اک گل دساں — پلیٹ فارم اتنا وسیع ہونا چاہی دا اے کہ ہر کسے دی گنجائش ہووے۔ ہر کوئی ہر کم نوں اپنا سمجھ کے حصہ دار بنے۔‘‘
راشے نے چوہدری سردار دے لہجے وچ گرمی تے تیزی محسوس کردیاں چوہدری سردار کولوں پچھیا، ’’سرکار! میرے کولوں مہک کئی واری پچھ ریہا ہَےکہ کسے ستار سکھان آلے دی دس پائو۔ میں اس نوں کیہا ہَےکہ مینوں نئیں پتہ۔ پر میں چوہدری ہوراں کولوں پچھاں گا۔ شاید او کسے نوں جاندے ہون۔‘‘
چوہدری سردار آکھیا، ’’اس نوں دسیں کہ سردار کول ڈوماں دا شجرہ نسب کوئی نئیں۔‘‘
حاجی دے حق دے منترے توں سردار غصے وچ سی۔ معاملہ ٹھنڈا کرن واسطے میں کیہا، ’’سردار، آ یارا! میں تیرے نال گل کرنی ہے۔‘‘
میں سردار نوں اٹھال کے اپنے گھر ول ٹر پیاں۔ سردار پچھدے، ’’بھائیا! کے گل ہے؟‘‘
اس ویلے میرے من نوں اے ہَی سُجھی، تے میں کیہا، ’’سردار! اے بغودر دا رونق میلہ کیوں نہ راجہ اسلم نوں لاکڑی ٹھہرایا جائے۔ کیوں جے او آپوں تسانوں ہر معاملے وچ سدھدے نیں۔‘‘
سردار کہن لگا، ’’بھائیا! چنگا کیتا ای یاد کرائی آ — بندوبست کر لینے ہاں —‘‘
بعد وچ سردار آپوں ہی حاجی سعید دی میرے نال چھیڑ دتی۔ تے مینوں محسوس ہو گیا کہ سردار ہور کسے دی سرداری منن نوں فی الحال تے بالکل تیار نئیں— کیوں جے کہن لگا، ’’حاجی شرطا جیہا میں جاننڑناں۔ اس دی بھبھک ہَی ہے۔ پِیچ کوئی نئیں۔ نِری شرناں ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’یارا! حاجی چار دیہاڑے مسافر، چلا جائے گا۔ او تے وچارا جی جی کردا رہندا ہے۔ نالے پلیٹ فارم موکلے دی توں آپی گل کرنا ایں۔‘‘
میری گل سن کے سردار کھئہ کھئہ کر کے ہسیا تے فیر کہن لگا، ’’جیہڑے بندے باہروں چار چھلڑ کما کے واپس آوندین، او اے سمجھدِن اسیں بدھو لوک کناں آلے راہ کھانے ہاں — اے باہر دے ملکاں دیاں کمائیاں— ساڈے رہن سہن وچ بڑے لٹھم پاریہا ہین۔ حسبی نسبی پچھان ختم ہوندی جا رہی ہے۔ اسیں مدتاں توں محدود ذرائع ہون دے باوجود — اے رل مل کے گڈی چلائی ہوئی ہے۔ ضرورتوں زیادہ عقل مندی حماقت ہے — ساڈا حالاتاں دی تنگی دے باوجود ہر موقع تے جشن — جھٹ گھڑی دا اے روپ — معجزیاں توں کھٹ نئیں —‘‘
اسیں گلاں گلاں وچ جدوں ویہڑے اپڑیں تے تیری ماں تے ہور بیبیاں اک رمبلی آلے دے آلے دوالے ہوئیاں۔ سردار دا پارہ پہلے ہی اُپر سی، ویکھدیاں سار ہی اس رمبلیاں آلے دی خوب کھمب ٹھپی۔ تے اس نوں کہن لگا، ’’انہاں وچاریاں نوں آون آلے کل دیاں خبراں دسنا ایں— تینوں اپنی اس گھڑی دا نئیں سی پتہ — ہاں! خیر ضرور منگ لیکن بدمعاشی نال نئیں —‘‘
اسیں اندر صوفے وچ جاندیاں میں تیری ماں نوں دیگچی رکھن دا آکھیا۔ حالاں بیٹھے ہَی ہونڑے ہاں کہ مہک دی سردار دے پچھن دی آواز آئی۔
سردار مینوں کہن لگا، ’’دیکھیا ای بھائیا! سانوں ایتھے پہنچن وچ کتنا وقت لگیا اے۔ جیہڑی ساڈی دارے گل ہوئی ہے، اور جولاہیاں دے پہنچ گئی ہے۔‘‘
اچراں نوں مہک اندر آ گیا۔ او پنجاں وی سالاں بعد دے ملن آلے ہار لیندے۔
میں کیہا، ’’آپتر! بیٹھ! خیر ہی؟‘‘
کہن لگا، ’’چاچی ہوری چاہ بنا رہیاں نیں۔‘‘
میں آکھیا، ’’میں ہَی آکھیا ہَے۔ ‘‘
فیر کہن لگا، ’’ایتھے دی چاہ مینوں بڑی پسند ہے۔‘‘
سردار مہک کولوں پچھدے، ’’میرا پچھ ریہا سیں۔ خیر ای؟‘‘
کہن لگا، ’’انکل جی! اگر اجازت ہووے تے بغودر نال فٹ بال دا نکا جیہا ٹورنامنٹ وی رکھ لیے؟‘‘
سردار کہن لگا، ’’لڑیک نال گمداندی پے جائے گی۔ دوجا ساڈا گجر کلب حیدری کلب تے کجھ ہورنا گھوڑیاں آلیاں نوں بلان دا پروگرام ہے۔ تِن چار وجے تک نیزہ بازی تے ٹھنڈے ویلے پچھلے پہر بغودر دا کھاڑہ رکھن دا پروگرام ہے۔‘‘
جسلے مہک دسیا کہ انہاں دے کجھ دوست میر پور تے اسلام آباد توں اس شغل واسطے آئون دی خواہشی ہین تے سردار آکھیا، ’’ہاں پتر! دوجے دن ٹورنامنٹ رکھ لینے ہاں۔‘‘
مہک خوش ہو کے بولیا، ’’ہاں انکل جی! بہت خوب۔ گڈ آئیڈیا۔‘‘
سردار کہن لگا، ’’اے گل تے صلاح مشورے نال تے خاص کر پولے خان دی صلاح نال اغاں ٹرنی ہے۔ اے پروگرام تے لماں چوڑا ہوئی جاندے۔ دیکھنے ہاں۔ کر لاں گے۔‘‘
اچراں نوں تیری ماں چاہ دے ہادیے ساڈے اگے رکھے تے گھٹ بھر کے مہک کہندے، ’’اے تے جی چاہ نہ نہ ہوئی، اے تے دُودھ پتی ہے۔‘‘
سردار کہن لگا، ’’ہاں! دُودھ پتی—‘‘ تے فیر مہک کولوں پچھدے، ’’میں سنیا ہَےتساڈے اوتھے مجھاں کوئی نئیں۔ گاوا دُودھ ای چلدے۔‘‘
مہک کہن لگا، ’’انکل جی! بالکل اسراں ہَی گل ہے پر جسراں ایتھے دودھ پین تے زور دِتا جاندے، اوتھے اسراں دی گل نئیں۔‘‘
چوہدری ہس کے کہندے، ‘‘چلو اے تے اپنا اپنا ماحول ہوندے۔‘‘
ہور وی گلاں ڈھیر ہوئیاں پر میرے واسطے جیہڑی حیران کن گل سی او مہک دی قابلیت سی۔
اس مغربی ملکاں دا دسیا کہ انہاں دی اولیت معاشیات ہے تے مستقبل نوں معاشیات دے شیشے دے وچ دیکھدے نیں۔ تے مستقبل توں محتاط ہین۔ دوجیاں معاشی ترقی کردیاں ملکاں تو محتاط ہین۔ نفرت کردیاں ملکاں تو محتاط ہین۔ جنھاں وچ تقریباً مغربی ملکاں دیاں کالونیاں، تے خاص کر اسلامی ملک آوندین کیوں جے انہاں ملکاں دی عوام اپنی انٹر نیشنل بے بسی تے اندرونی خستہ حالی دا قصور وار مغربی ملکاں نوں ٹھہراندے نیں۔ لیکن اک خیال مطابق سارا قصور مغربی ملکاں دا وی نئیں کیوں جے انھاں نوں آزاد ہوئیاں پنجاہ پنجاہ سالاں توں وی اُپر عرصہ ہو گیا ہے۔ انہاں ملکاں دی بے بسی تے خستہ حالی دا سبب دا کجھ حصہ انہاں دا سیاسی ڈھانچہ غیر شفاف ہون توں وی ہے۔ جنہاں وچ تجارت، سیاست، مذہبی تنظیماں، سماجی ادارے، ایڈمنٹ، وڈے وڈے زمیندار، مالدار اپنے اثر رسوخ نال قانونی گرفتوں باہر ہین۔
اسی فیصد توں زیادہ عوام بقا دی جنگ لڑ رہی ہے۔ انہاں نوں جدھر کدھرے جھوٹی موٹھی امید دی کرن دِسدی ہے، اے اُسے پاسے ٹر پیندن۔
تے چند فیصد پڑھیا لکھیا طبقہ علم نوں روزی کمان دا ذریعہ سمجھدا ہے۔ تے تعلیم نوں وکائو مال سمجھ کے گاہک دی تلاشے— انہاں دی سوچ عموماً مالی فائدے دے ارد گرد گھمدی ہے۔ اے طبقہ ہُن مالدار دی دلالی تے مجبور — ہوا دا رخ دیکھدا ہے۔
مذہبی آوازاں — کم علمی دا شکار مذہبی فلاسفی، بنیادی اصولاں ، انسانی حقوق تے ذمہ داریاں دے پرچار توں ہٹ کے فرقیاں تے تقسیماں توں کفر دیاں ڈگریاں ونڈ رہے نیں۔ ہر دس گھراں دی اپنی مسیت ہے۔ اک عجب غیر منطقی ماحول، جتھے ہر مختلف رائے اک آئیڈیالوجی ہَو گئی ہے۔
ہر کسے اپنی ذات تے آپوں — نہ جاندیاں ہوئیاں — اک ڈکٹیٹر شپ نافذ کیتی ہوئی ہے۔ جو کجھ وی منن سنن نوں تیار نئیں۔
مالدار اپنے حال وچ مگن — اس تماشے نوں ہوا دے ریہا ہے۔
کوئی ایڈ، کوئی امداد آئوندی ہے تے او ہڑپ ہو جاندی ہے۔ ملکی سرمایا باہر جا ریہا ہَے۔ کوئی پچھ پچھان رہی ای کوئی نئیں۔‘‘
چوہدری سردار ایتھے بول پیا۔ اے میرے واسطے حیرانی آلی گل سی کیوں جے چوہدری سردار اتنا کدے کسے نوں نئیں سنیا۔ کہن لگا، ’’ٹھیک ہے۔ بائو! تیری گل وچ وزن ضرور ہے لیکن ملوانیاں غریباں دی تے سنائی صرف مسیت توڑی ہے۔‘‘
مہک آکھیا، ’’جی انکل جی!‘‘
تیری ماں اندر وارد ہوئی تے سانوں دسن لگی کہ پولے خان دا وڈا مڑا کل دارے آون دا آکھ گیا جے۔
مہک اٹھدیاں اٹھدیاں دسیا، ’’اُنہاں دی مشعل نوں کوئی خط لکھدے لیکن خط وچ لکھن آلے دا کوئی ناں پتہ نئیں ہوندا۔ ویسےہی آر پار لکھیا ہوندے۔ لیکن جدوں وی اساں گڈی کرائے تے لئی ہے، ہن ہر خط وچ لکھیا ہوندے کہ میں تساں دی گڈی ہیٹھ آ کے خود کشی کر لاں گا۔ جیہڑا ساڈے نفسیاتی کرداری تجزیے توں— اس دی اے جان دین دی دھمکی— کم از کم اس دی بہتری لئی — اسیں پریشان ہاں —‘‘
میں پچھیا، ’’اے نفسیاتی کرداری تجزیہ کے وائی؟‘‘
مہک کہن لگا، ’’اے کیا فیہ — کہ کون ہو سکدے؟‘‘
فیر میں پچھیا، ’’تساڈے خیال کی آکھدین؟‘‘
کہن لگا، ’’لکھائی دا انداز عربی ہندسی ہے۔ مختصر فقرے۔ تے اظہار دی سادگی کم علمی ظاہر کر دی ہےاور میرے لئی حیرانگی سی۔ پہلاں خط جس روانگی نال قاری صاحب پڑھیا سی—‘‘
ایتھے چوہدری سردار کوریڑی آواز وچ کہن لگا، ’’فرشتے نئیں کوئی گراں دا ہوچھا کمین ہونڑے۔ پتہ لا لینے ہاں۔ ایتھے اسیں کئی مار کے تے فیر راتی سونے ہاں۔ ساڈی خیالی دوڑ — او تے مرن دی گل کر ریہا ہے۔‘‘ سردار گفتگو جاری رکھدے ہوئیاں، ’’ساڈے ٹیلی ویژناں، ریڈیو ، اخباراں، رسالے، تقریراں — سارے رونا ڈھیر ہے۔ پر بدقسمتی نال عمل کوئی نئیں۔ زبانی جمع تفریق ہو جاندے۔ اصل وچ رجے دی بُھکھ نئیں نکلدی بلکہ اے افسوس نال کہنا پیندے کہ مذہبی فریضہ، حج دے واسطے رشوتاں دینیاں پیندیاں نیں۔ تے حج دے موقعے تے جہازی کمپنیاں ٹکٹ مہنگے کر کے ثواب کھٹدیاں نیں۔ کیا مذہبی امور دے ٹھیکیدار ٹھیک ٹھیک دس سکدے نیں کہ چھ مہینے حج توں پہلا لئی گئی رقم تے اونہاں نوں کتنا سود ملدا ہے؟ تے او سود کدھر جاندا ہے؟ تے لکھت پڑھت تے واقعی اتنا خرچ ہوندے جو کہ حج دی فیس ہے؟ — ایتھے بائو! اللہ دے گھر زیارت کرن آلیاں نوں وی معافی نئیں۔ تسی اک ادھ خط نے تردداں وچ پا چھڈے ہو — تے فیر مہاتڑ ساتھی — حج نوں گناہواں دی معافی لئی شارٹ کٹ سمجھے ہاں۔‘‘
گلاں گلاں وچ اسیں دارے اپڑ گئے تے راشہ اٹھ کے آکھدے، ’’ول کم — ول کم — چوہدری جی! لمے ہو گئے سو؟‘‘
سردار آکھیا، ’’چاہ پین لگ پیا ساں۔‘‘
راشہ کہن لگا، ’’میں وی آکھیا —‘‘ تے فیر مہک نوں کہن لگا، ’’تیرے گھر کوئی مہمان آئے نیں۔ تینوں گھر بلارا ہو گیا وے۔‘‘
راشے دا ول کم ، ول کم دا انداز سی یا سردار دی حج بابت گفتگو، یا فیر مہماناں دی آمد دی خبر، مہک دے سروں افراتفری دی ٹینشن ختم ہون تو — اس دے چہرے تے مسکراہٹ سی۔ سانوں کہن لگا، ’’انکل جی! گھر دیکھ آواں کون ہے؟ میں فیر حاضر ہونا واں۔ نالے انکل جی! ویکھیے، جیوں جیوں ٹیکنالوجی ترقی کرے گی، کالا دھندے کرن آلے زیادہ سامنے آون دے۔ تے انہاں دی اصلی پچھان— انہاں دی بے قدری دا موجب بنے گی۔ اصل وچ لگدا وے— طاقت دی شفٹ اُپروں تھلے آونی شروع ہو گئی ہے۔ اے سب ٹیکنالوجی توں ہے۔ طاقت ور طاقت دا غلط استعمال کردیاں ہین۔ اک واری سوچدا ضرور ہے۔‘‘
سردار تے راشے نال پریرے ہو گیا سی۔ مہک میرے نال پنجاکے کہن لگا، ’’جی میں اک منٹ وچ حاضر ہوئیا۔ ویکھاں کون ہین۔‘‘
مہک غائب ہو گیا تے کوئی نہ پرتیا۔



دوجے دیہاڑے دارے واہ واہ اکٹھ سی۔ چوہدری وحید تے اس دے نال کوئی بندے — میاں شریف تے بغودر پارٹی—
سردار آکھیا، ’’دارے کیوں بیٹھے ہَو؟ چلو گھر چلو یار — اٹھو — اٹھو —‘‘
وحید آکھن لگا، ’’اکو ای گل ہے۔ دارا وی تے تساڈا ہَی ہے۔ گھر ضرور چلاں گے۔ کیوں جے ایتھے آ کے بزرگاں نوں سلامی نہ دین تے گستاخی ہوئی نا —‘‘
اس چوہدری حاکم دا پچھیا۔
تے ہور رسمی گل بات توں ہٹ کے — پولے خان کھلو کے کہندے، ’’جیہڑی گل واسطے اکٹھ ہوئیا وے، پروگرام اسراں دیں۔ رب دے فضل نال کرسیاں، کناتاں، لائوڈ سپیکر — انجم ٹینٹ سروس نال گل مک گئی وے۔‘‘
دوجا سویرے قاری ہوراں دی ڈیوٹی ہووے گی۔ ست وجے توں اٹھ وجے توڑی اُنہاں تلاوت، تقریراں، نعت خوانی— انہاں نال وی گل مک گئی ہے۔
اس توں بعد — باراں توپاں دی سلامی تے ڈھول ڈھمکے نال — ہر حصہ دار دی آمد دے اعلان تے گرائونڈ دے چکر تے فلم بنے گی۔ اے سلسلہ نو وجے ختم ہووے گا۔
چوہدری وحید اک سو ویہہ گھوڑیاں دا بندوبست پکا کیتا ہوئیا وے۔ اگوں اے اپنا پروگرام دسدے نیں۔
چوہدری وحید دسیا، ’’وقت دی کمی توں دعوت نامے تھوڑے جاری کیتے ہین۔ اے سارے گھوڑے لوکل ہی ہین — انہاں دی چار چار دے تریہہ سیکشن بنن گے۔ ہر سیکشن تین واری نسے گی۔ یعنی کل نوے میدان ہون دے۔ ساڈھے نو توں لے کے ساڈھے تِن وجے تیکر ساڈے کول کل چھ گھنٹے یعنی چھتری سو منٹ ہن۔ اسیں ہر چواں منٹاں وچ اک دوڑ کرواواں گے۔ میرے ملازم پٹھے توں آجان دے۔ انہاں نوں سارا پتہ ہَےتے کئی واری حصہ لے چکے ہین۔ ٹینشن آلی گل نئیں۔ آڑیاں پانی وغیرہ دا سارا بندوبست ہے۔ اسیں پہلواناں نوں پونے چار وجے پِڑ خالی کر کے دے دیواں گے۔‘‘
میاں شریف آکھیا، ’’اگو بغودر جانڑے تے اسیں— اے ساڈے تے چھڈو۔ اے تے کوئی پتہ نئیں ناں کہ کون آوے گا۔ یا کون نئیں۔ اسیں جسلے آکھیے، اس ویلے ختم کر لاں گے۔ کوئی مسئلہ نئیں۔‘‘ سردار کیہا، ’’تے دوجے دیہاڑے فٹ بال —‘‘
مہک تے اوتھے نئیں سی۔ تے ناں ہَی کوئی فٹ بال دی ٹیم دا کوئی بندہ—
راشہ کہندے، ’’پولے خان جی! گل اغاں ٹورو— ان جل — پولے خان جناب! انجم ٹینٹ سروس — کھان پین وی انہاں دے ہَی سپرد ہے۔ مہماناں نوں ٹکٹ دے دتے جان دے تے باقی اگر کوئی کھانا یا پینا چائے تے اوجانڑے تے ٹینٹ سروس—‘‘
وحید کیہا، ’’صبح دا ناشتہ میرے ول—‘‘
میاں شریف آکھیا، ’’پچھلے پہر دا چاہ پانی میرے ذمے —‘‘
میری تے سردار دی کپ دین دی پہلاں صلاح سی، اساں وی اے اعلان کر دِتا۔
چوہدری وحید مشورہ دِتا، ’’اج کل دی سیاسی دھڑے بندیاں نوں مدنظر رکھدیاں ہوئیاں نہ کسے دی ناراضگی تے نہ کسے دی خوشی۔ کسے سیاسی نوں عہدے داراں وچ نہ لیا جاوے۔‘‘
سب دی اس تے رضامندی تے دعا خیر لئی ہتھ اٹھن ہی آلے سن کہ کاسبیاں دی موہ توں مہک نال اک گروپ بندیاں دا، گُلا بٹ، قاری، کجھ نال سوانڑیاں تے پروہنڑیں — انہاں برتن چائے۔ اسیں دیکھ کے رک گیا۔ او تھوڑے ہٹ کے ہی سن۔ تے تاجا اٹھ کے سدھا پیری نوں روک کے کہندے، ’’اگر مجلس وچ جانا ہَی تے سر کج کے —‘‘
لے وائی، پیری یا اللہ وی نہ کیتی — رئیسے کولوں پرنا لے کے تے سر تے رکھ لیا۔ تے اساں وی شکر کیتا کہ تاجے دے وطیرے توں گڑ بڑ نئیں ہوئی۔ تے تاجا، اک قلعہ سادھے فاتح ہار منجی تے آنڑ بیٹھا۔
حاجی سعید دے ڈیرے نوں ساریاں کیہا، ’’بھلیو لوکو! نہ پچھیے نہ گچھیے اے کے کیتا اے؟‘‘
مہک کہن لگا، ’’گھر آئے مہماناں واسطے چائے بنائی سی۔ اساں کیہا، چلو سارے رل کے دارے ہی چلیے۔‘‘
پیری نے اپنے مہماناں دا تعارف کرایا، نالے معذرت منگی کہ جلدی توں دوپٹے دی یاد نئیں رہی۔ نالے تاجے دا ہس کے شکریہ ادا کیتا تے نال کھلوتی کڑی آل اشارہ کر کے ٹرے اغاں ودھاندی — کہن لگی، ’’اے کیک تے بسکٹ میری نکی بھین مشعل دا کارنامہ جے۔‘‘
میں سمجھدا ساں مشعل کوئی نکی بچی ہے — اے تے پیری نالوں وی سجی ہے—
اُنہاں نوں سارے پروگرام دا وحید دسیا — نالے گلے دے انداز وچ کیہا، ’’فٹ بال دی طرفوں کوئی وی نئیں سی۔ اس واسطے فٹ بال فنکشن دا حصہ نئیں۔‘‘
چاہ پانی نال گل بات وی چلدی رہی۔ مہک دسیا، ’’فٹ بال دیاں اٹھ ٹیماں ہون دیاں۔ اک دن سارے میچ ہونڑے تے ناممکن ہے۔ اگر رضامندی ہووے تے اسیں اے پروگرام دو دن دا رکھ سکنے ہاں۔ بلکہ کجھ لوکاں دی تے صلاح سی کہ رات نوں لائٹاں وغیرہ نال وی کم چل سکدا وے۔ لیکن ساڈے پروگرام مطابق پہلے دن چار میچ تے دوجے دن جتیاں ٹیماں دے چار میچ تے فیصلہ پہلے، دوجے تے تیجے نمبر دا ہو جاوے گا۔ اگر تسی بزرگ رضامند ہوئے تے۔‘‘
چوہدری سردار کیہا، ’’معاملہ لما ہو گیا وے۔ سانوں اے فٹ بال دا کوئی پتہ نئیں۔ جو کجھ وی کرنا ہے، تسی آپوں ای کرنا ہے۔‘‘
وحید آکھیا، ’’ساڈیاں دعاواں تساڈے نال ہین۔‘‘
راشہ پچھدے، ’’اے دو دن دا خرچہ، تمبو ، کناتاں، کرسیاں، دانا پانی، سارا بندوبست —‘‘
مہک کیہا، ’’یقیناً اے سارا خرچہ ساڈا ہی ہووے گا۔‘‘
راشے فیر انعام دا پچھیا۔
مہک دا اک مہمان کہندے، ’’فرسٹ آئون آلی ٹیم نوں ٹو ڈی کار—‘‘
لے وائی، مکمل خاموشی چھا گئی —
راشہ فیر رُک رُک کے پچھدے، ’’ٹو ڈی کار؟‘‘
مہمان اگوں فیر جواب دیندے، ’’یس — ٹو ڈی کار۔‘‘
فیر خموشی۔
چنگے جھٹ بعدوں —
سائیں اشرف کہندے، ’’ٹو ڈی آلے صاحب دا — اگے رولے وچ تاں تو جہ نئیں دِتی — تعارف تے کرائو۔‘‘
پیری کہن لگی، ’’بابا جی! اے ساڈے فیملی فرینڈ ہین۔ انہاں دا ناں خواجہ طارق ہے۔‘‘
فیر خموشی —
تے فیر وحید پچھدے، ’’سائیں ہوراں دا مقصد— تعارف توں چھڑا ناں نئیں، ذرا وضاحت نال پتہ چلے۔ اتنا انعام دے رہے نیں۔‘‘
پیری ہس کے کہندی ہے، ‘‘میرے یونیورسٹی فیلو، معقول بندے ہین تے انہاں دے انکل دے شہر وچ بڑے لمے چوڑے کاروبار ہین۔ والد ایناں دے ماشاء اللہ ولایت وچ پراپرٹی دا کاروبار کردے نیں۔ تے آپوں زیرِ تعلیم ہین۔ ٹو ڈی دین آلی گل پکی ہَے۔‘‘
وحید وی ہس کے کہندے، ’’سانوں کوئی شبہ نئیں۔ گل صرف اتنی ہے کہ فنکشن تے، نیزہ بازی، بغودر تے فٹ بال — تے فٹ بال دا انعام کار — کار تقسیم پوری ٹیم کسراں کرے گی؟ یا کار کون لوے گا؟ بغودر تے نیزہ بازی دے انعام تے فیر آٹے وچ لون ہَی ہوئے نا۔‘‘
سردار آکھیا، ’’کوئی جائز جہے انعام رکھو۔ اگے وی ویزے دی رقم دا ساڈے تے بلیم آئوندے۔ اے کار کے کبوتراں وچ بلی چھوڑ دتی اے۔‘‘
صوبیدار کیہا، ’’خرچے کسے دے تے ورتاوے کوئی—‘‘
پر اس دی گل تے کسے دھیان نہ دِتا۔
آخر سردار نے ہی میل ملاپ نال گل مکائی کہ بغودر جتن آلے نوں سکوٹر، ہر نیزہ باز نوں جوڑا کپڑیاں دا تے جتن آلی سیکشن نوں کلے تے پگ وی انعام کیتی جاوے گی۔ فٹ بال نوں کیش انعام۔ پہلا نمبر لین آلی ٹیم نوں کل رقم دا ادھ ، دوجے نمبر تے آون آلی ٹیم نوں اس ادھ رقم دا دو تہائی تے تیجے نمبر آلی نوں باقی ماندہ رقم۔
طارق خواجے آکھیا، ’’سائونڈ سسٹم ساڈا ہووے گا۔ وقفیاں وچ اسیں اپنی ایڈورٹائزمنٹ کراں گے۔ ماحول رنگین کرن لئی۔ اسیں وڈے وڈے پوسٹر بنوا کے شہراں تے شاہراواں تے لاواں گے۔‘‘ نالے لاکڑیاں دے ناں تے حصہ داراں دے ناں تے فوٹو وی منگے تاکہ پوسٹر بنوائے جا سکن۔
دعا خیر ہون لگی سی کہ راشہ اٹھ کے آکھدے، ’’اے قاری گٹا نِکا نِکا پیا ہوندے۔ اس دے گروپ نوں وی شمار وچ رکھنا فرض بندے۔‘‘
پیری کیہا، ’’قاری صاحب ساڈے گھر دا معاملہ ہن۔ فکر نہ کرو۔‘‘
دعا خیر ہون توں بعد چوہدری وحید، میاں شریف، سائیں، اشرف وغیرہ سردار نال اٹھ کے چوہدری حاکم نوں ملن ٹر پئے۔ تے رئیسا پیری آل ہتھ ودھا کے کہندے، ’’اے مجمع چوہدری سردار ہوراں دے جا ریہا وے۔ میرا ہونا اوتھے لازمی ہے۔ میں ننگے سر اوتھے کیکن جاواں۔ پتر! میرا پرناں ایدھر کر۔‘‘
پیری تاجے ول ویکھیا تے تاجے آکھیا، ’’چل چا دے سو۔‘‘
مہک ہوراں دا اک مہمان تاجے ال اشارہ کر کے کہندے، ’’جسلے بھائی جان اساں آل آئی رہے سن، میں سمجھیا نوری نت آئی ریہا وے۔‘‘
تاجا پچھدے، ’’او کون ہے؟‘‘
راشے فلم دا حوالہ دِتا۔ تے تاجا کہندے، ’’سوہنیا! او تے کاغذی ہے۔ میں سوچ ریہا ساں اے کیکن ہو سکدے کہ چار بندے مل بیٹھن تے مذہب یا سیاست تے گل نہ ہووے۔‘‘
اے چنگا ہَی ہوئیا بلکہ میں ہَی سیاسی لوکاں دی شمولیت نہ ہون دے خساریاں تے گل چھیڑی۔ مختلف خیالاں دے اظہار وی سجیاں کھبیاں توں گل نرول سیاست تے آ گئی۔
تے پیری کہن لگی، ’’میرا نقطہ ءِ نظر — سیاست ہر تھاں دی اک احساس پیدا کردی ہے۔ جسراں کہ خوف، لالچ، خواہش تے محبت احساس ہین، اسے طرح امید وی اک احساس ہے۔ سیاست اک امید بناندی ہے تے اس امید دا واسطہ آئون آلے کل نال ہوندے۔ تے اے اک چنگے کل دی امید دے احساسی اثر صرف اج دیاں مشکلاں ہی نئیں بھلا دیندا بلکہ کل دے سبز باغ دی امید اک بہاری خیالی دنیا وچ لے جاندی ہے۔ جتھے دی سبزہ زاریاں دے خواباں توں، بے معنی بیاناں دا ہنگلائی عقل لئی موازنہ مشکل ہو جاندے۔ اے نے جذبات ابھاردے بیان۔ جسراں کہ غیور قوم، نوجوان نسل، نویں نسل، اہلِ عقل، نویں صبح، بھرپور ذرائع دا استعمال، مسائل دے حل، ووٹ دی قیمت تے صحیح استعمال، تقدیر بدل دیاں گے، عوام دی حکومت، غربت دی فلاح دی نعرے بازیاں— اور کلمے کلام دا بے تحاشا استعمال — لیکن انہاں بے معنی لفظاں دی رُکھاوٹ الیکشن دے بعد سواد دیندی ہے۔ یعنی اکھ کھلن تے خواب ڈھیری ہو جاندے نیں۔‘‘
فضلے ماشکی دی مثل مشہور ہے کہ اے جد وی کوئی گل کرے، لماں ساہ بھر کے گل کردے۔ اس واری وی لماں ساہ لے کے کہندے، ’’سانوں بھُکھ دے ہتھوں رج کے نیندر کدے نئی پئی، خواب کے آونے نیں؟تساڈے تعلیم ہے۔ آزادی ہے۔ امارت ہے۔ چنگے رہے او جو ویلے نال نکل گئے ہَو۔ نئیں تے تسی وی ساڈے ہار ہر گل کرن آلے دا منہ پے ویکھدے۔ ساڈے گرد تنگ گھیرا سکھ دا ساہ نئیں لین دیندا۔ جتنیاں گلاں ایتھے ہویاں نیں، اسیں وی کر سکنے آں۔ پر ساڈی کون سندا وے۔ تاں ای تے کہندے نیں کہ جنہاں دے گھر دانڑے، انہاں دے کملے وی سیانڑے—‘‘
راشا ہس کے کہندے، ’’چاچا فضلو ہمیشہ سڑی گل کردے۔ میرا خیال ہے کہ اج گھروں فیر جھاڑ پئی ہونی ہے۔ ہاں سچ! کم تے نئیں گیا ہونڑا ۔‘‘
اج دے اس شغل میلے واسطے جاری رکھدیاں گل کملیاں تے سیانڑیاں دی۔
’’تساڈا مٹھو کدے نئیں ویکھیا۔ کدھرے اس نوں ویچ تے نائو آئے؟‘‘
پیری دسیا کہ خواجے طارق دے چاچیاں کول۔ پہلاں انہاں دی گارمنٹ فیکٹری تے ہُن انہاں دے پلازے وچ کم کردے۔ اس دی ڈیوٹیاں بدلدیاں رہندیاں نیں۔ ضرورت مطابق۔
طارق دسیا، ’’نئیں! اج کل کار شو روم وچ سیل مین ہے۔‘‘
ساڈی حیرانگی — اُس مٹھو دی بڑی صفت ثنا کیتی۔
ہور طارق خواجے دسیا کہ فنکشن تے مٹھوں نوں ویکھنا۔ اس وچ کافی تبدیلی آئی ہے۔ گلاں جاری رکھدیاں اس کیہا، ’’محدود تجربے — ادھر ویکھن وچ تنگ نظری — تے سوچن دے انداز — جیہڑے کہ بندے نوں زندگی دی کھیڈ دے میدان چھڑا کے اک کونے تے جا کھلاردے نیں — تے کونے لگے انسان دی ذات زندگی دے کھیل دی مرکزی کردار نہ بنن یا سمجھن توں اُس نوں آلا دوالا نئیں محسوس ہوندا۔ اک جیوندی جاگدی وسدی رسدی دنیا دی اصلیت وی نئیں محسوس ہوندی تے دنیا دے چپے چپے خوبصورتی دے احساس توں وی بندہ بیگانہ رہندے۔ تاں ہی تے کہندے نیں کہ خوب صورتی ویکھن آلے دی اکھ وچ ہوندی ہے۔‘‘
راشہ اٹھ کے کہندے، ’’ہَو سر جی! تسی سارے سردار ہَو۔ پوچھل تے ہتھ لانڑ دی پراند ہے۔‘‘
تے اغاں ودھ کے وحید ، سائیں اشرف، میاں شریف وغیرہ، واپس آئوندے گروپ نوں ’’آئو میرے محترم، ول کم ، ول کم —‘‘ کہندا بیٹھن دا اشارہ کردے۔ نالے پچھدے، ’’چوہدری حاکم ہوری ٹھیک سن نا؟‘‘
’’ہاں ٹھیک سن—‘‘ وحید ہتھ ودھاندیاں کہندے، ’’اسیں ہُن چلنے ہاں۔ ہُن فنکشن تے ملاقات ہووے گی۔ نالے ہاں— پروگرام چوہدری حاکم دی زیرِ سرپرستی ہووے گا۔ صدارت راجہ اسلم ہوراں دی ہووے گی۔ خصوصی کارندہ پولے خان ہووے گا۔ مہمانِ خاص خواجہ صاحب تے سارے پنڈ دی شمولیت نال ہی کم اغاں چلنے۔ اگر کسے دی کوئی ہور صلاح ہے تے دسیو۔ کر لاں گے۔ کوئی مسئلہ نئیں۔ ہاں نالے راجے اسلم ہوراں دا بھتیجا اجازت نامہ لے آوے گا۔ اور کچہری ہی ہوندے۔ بھائی سردار شیدے ہتھ پیغام دا کہہ دِتے۔ فٹ بال دا تساڈا اپنا بندوبست۔ اگر لوڑ پئی تے اسیں حاضر ہاں۔‘‘
سائیں اشرف کہندے، ’’یار ! ہور تے سب — تساں کیکاں دی تعریف تے کیتی ہَی نئیں — قاقوں کیک بڑے ودھیا سن۔‘‘
پیری ہس کے آکھیا، ’’بابا جی! تساڈا شکریہ!‘‘
میاں شریف کہندے، ’’نئیں، چیز ہَی چنگی سی —‘‘
تے پارٹیاں الوداع ہونڑ تے آئیاں۔
اسیں میاں شریف، وحید، اشرف پارٹی نوں اغاں کرن ٹرے۔
وحید مینوں کہندے، ’’ہور وی مہمان ہین تے تسی بیٹھو۔‘‘
میں، خواجہ طارق تے فضلو ماشکی واپس ٹر پئے۔
راشہ اغاں ودھ کے وحید دے کن وچ کوئی گوشہ کر کے کھل کے ہسیا۔ تے واپس پرتیا—
فضلو خواجے طارق نوں کہندے، ’’اے راشے دی پرانی عادت ہے۔ اے وچارہ اصل وچ ذاتیوں کمزور ہے۔ اس واسطے ہر کسے نوں خوش کرن دی کوشش وچ رہندے۔ ویسے آدمی بُرا نئیں ہے۔‘‘
اچراں نوں راشہ گیت ’’مائے نی میں کنوں دساں — درد وچھوڑے دا حال نی—‘‘ گاندا ہوئیا خواجے طارق کولوں ان چہک پچھدے، ’’سر جی! کنورے ہَو یا شادی شدہ؟‘‘
میرا خیال سی کہ طارق اس سوال تے برا منائے گا لیکن اس بڑے اطمینان نال دسیا کہ ہے تے او شادی شدہ، پَر اس دی بیوی نے اس توں علیحدگی اختیار کیتی ہوئی ہے۔
فضلو راشے نوں کہندے، ’’کے بے معنڑیاں ماردا رہنا ویں۔‘‘
راشے دا جواب سی، ’’بہشتیا! گلاں وچوں گل نکلدی ہے۔‘‘
فیر طارق کولوں پچھدے، ’’کوئی بال بچے وغیرہ؟‘‘
طارق دسیا کہ اک پچھے لگ کڑی تے اک مڑا ہے۔ نالے طارق دسیا کہ اس دی بیوی میم ہے۔ میم توں فوراً گفتگو وفاداری تے آ گئی۔
طارق دسیا، ’’شادی تے نباہ، خوشی دیاں ونگاں تے پجھ آئے دی گل ہے تے معاشی خود کفیل ہون توں اوتھے اپنیاں دیسی بیبیاں نے وی اپنے خاوند گھروں کڈھے ہوئے نیں۔‘‘
نالے وفاداری تے گل کردیاں ہوئیاں آکھیا کہ اس دے خیال مطابق — ساڈے مرد شادی شدہ ہون دے باوجود چخاں پئے ماردے نیں بلکہ کامیابیاں معرکیاں وچ شمار کردے نیں۔ اے اک کلچرل فرق ٹھیک ہے یا غلط — اس تے گفتگو نئیں ہورہی۔
ساڈے واپس پہنچن تے پیری طارق کولوں پچھدی ہے، ’’کسے تے گفتگو تے نئیں ہو رہی؟‘‘ نالے طارق کولوں پچھدی ہے، ’’کوئی گل کرنی ہے یا کہ چلیے؟‘‘
طارق جانڑ توں پہلاں سردار نوں ملن دی خواہش ظاہر کیتی۔
راشے آکھیا، ’’میں ہُنیں چوہدری صاحب نوں لےکے آئوناں۔‘‘
نالے پیری نوں طارق دسیا کہ جیہڑی اس نال گل بات ہوئی ہے۔
پیری مینوں آکھیا، ’’انکل جی! جیویں تساڈی صاحباں میری سہیلی ہے، اسے طراں طارق ہوراں دی وائف میری دوست ہے۔ بلکہ طارق نال تعلق وی اُنہاں توں ہے۔‘‘
میں دل وچ کیہا، ’’اس فقرے نے کئی خیالی گھوڑیاں دی دوڑ مکائی ہے تے جِیباں نوں لگام آئی ہے۔‘‘
چوہدری سردار راشے نال آیا تے اس دسیا کہ اس دے کوئی مہمان آ رہے نیں۔ اس واسطے اور گھر رک گیا سی۔ نالے اس خواجے طارق دا شکریہ ادا کیتا۔
طارق سب نوں مخاطب کردیاں ہوئیاں آکھیا، ’’جی! میں تہاڈا شکر گزار ہاں تے اے میرے لئی بڑی خوشی ہے کہ مینوں پہلی واری — اج اجیہی مجلس وچ حصہ لے کے — اصل فیصلے کرن تے سنن دا موقع ملیا وے۔ میری ایتھے عموماً ہر آمد بزرگ رشتہ داراں یا انہاں دے بزنس کولیگاں دی سرپرستی توں — اک قسم دا جِٹ سِٹ لائف سٹائل یعنی کجھ حقیقت توں دور — اک خوابی گزرگاہ رہی ہے۔ میں پیری تے انہاں دی فیملی دا مشکور ہاں۔ تے خاص کر تساں ساریاں دا شکر گزار ہاں کہ مینوں اتنی عزت دتی جے۔ تے فیر تساڈی مجموعی ذہنیت — اک مجموعی بہتری دے پیش نظر — تعریف دے قابل ہے۔‘‘
راشا اٹھ کے کہندے، ’’سر جی! تسی ساڈے سر متھے — کئی واری گل کرن نال بندہ گنہ گار ہو جاندے تے کئی واری گل نہ کرن توں وی گنہ گار ہو جاندے۔ اسیں اجیہے معاملیاں وچ اکٹھے ہَو ہی جانے ہاں۔ تے میری گل یاد رکھیا جے، کجھ عرصے بعدوں — اج وی تساں نوں خواب ہَی لگے گا۔ باقیاں دے انعام کنعام تے ہو گئے نیں۔ دن تھوڑے رہ گئے نیں۔ تسی اپنے پروگرام توں آگاہ کرو۔‘‘
طارق آکھیا، ’’آگاہی کے دی؟ فٹ بال نقدی ہے۔ سکوٹر ساڈے شو روم چوں ہے۔ تے باقی چار بندے جسلے مرضی آ جائو، تساڈی مرضی مطابق کپڑے پگاں وغیرہ لے لاں گے۔‘‘
فضلو کہن لگا، ’’اے انعام کسے خاص بندے دے سپرد کروجس دی ذمہ داری ہووے کیوں جے بعد وچ تعاندل نہ پوے۔‘‘
پیری میرے تے سردار آل اشارہ کر کے کہن لگی، ’’اے جیویں بزرگاں دی مرضی۔‘‘
سردار کیہا، ’’اسیں پرانے پہلوان ہُن بنے تے بیٹھ کے دا دسن جوگے ہَی رہ گئے ہاں۔ تسی آپ ای فیصلہ کرو۔‘‘ اے کہہ کے او اُٹھ کھلوتا۔ میرے آل ویکھ کے آکھیا، ’’بھائیا! اے مکائیں۔ میں گھر جاں۔ مہمان آئے ہون دے۔‘‘
خواجے تے اُس دے سنگیاں نال پنجے لیندا فارغ ہو گیا۔
میں بھاہ پنئیہ ہَےکہ سردار چلدے کم وچ لٹھم نئیں پاندا۔
میں ہَی آکھیا، ’’اے سارے مل کے جُہورا، تاجا، فضلو، راشہ، پہلوان — اے سب دے میل ملاپ توں کم اغاں ٹرنا وے۔ لیکن کنجی بردار چوہدری تاج نوں رکھو۔‘‘
راشہ کہندے، ’’اے فیصلہ غضب دا ہوئیا ہَےکیوں جے سربراہی بے دید شخص دی ہونڑی چاہی دی سی — اور ہے۔‘‘
تاج سربراہی تے مگن سی۔ اس راشے دی گل دا کوئی نوٹس نہ لیا۔
پیری کیہا، ’’اس سلیکشن تے میں صرف رضا مند ہی نہ بلکہ بہت خوش وی ہاں۔ کیوں جے تاج ہوراں دا میرے سر وِی قرض ہے۔‘‘
فیصلہ ہوئیا کہ کل مہک، پیری، تاج تے راشہ خواجے طارق دے میر پور جا کے خریداری کر لیاون دے۔‘‘
گل ختم ہون تے ٹرن لگیاں۔ خواجے اپنا بیگ چا لیا۔ فضلو کہندے، ’’سرکار! بیگ اِدھر کرو۔‘‘ تے نالے اس خواجے دے ہتھوں بیگ لے لیا تے آکھیا، ’’اسیں کیس واسطے ہاں۔‘‘
طارق میرے نزدیک ہو کے کہندے کہ اس نوٹس کیتا وے، گراں دے بندے گل کردیاں یا ختم کردیاں میرے آل میری حامی لئی ضرور تکدے نیں۔
میں کیہا، ’’مینوں اتنا بریکیاں دا نئیں پتہ۔ پر نویں لوکاں وچ ہر کسے دی اپنے آپ نوں جگ بھاندے روپ وچ پیش کرن دی کوشش ہوندی ہے۔تے کئی واری کیتی گئی گل بندے دے اپنے آپ توں وی وڈی ہوندی ہے۔ اوہے کیتی گئی گل تے پہرہ دین نال — تے خاص کر پرہیاں دے وچ —‘‘
انہاں دی گلی تے ساڈی گلی علیحدہ ہو رہیاں سن۔ میں اس نوں آکھیا، ’’سچی گل ہے، پتر اج پِڑ مار گیا ویں۔‘‘
طارق ہس کے سانوں مل کے اپنے گروپ نال اپنی گلی پے گیا۔ میں راشہ تے تاجا اپنی گلی پے گئے۔ میں اسے شش و پنج وچ کہ مہک پیری دے ہوندیاں خورے کیوں نئیں گل کردا حالانکہ بڑا قابل بندہ ہے۔ میں سوچ وچ کہ اس کولوں پچھاں گا کہ راشا تاجے نوں جپھی وچ لے کے پچھدے، ’’تاجیا! کے سوچ کے پیری نوں سر کجن دا کیہا سی؟ تے جے او سر کجن توں انکار کر دیندی تے؟‘‘
تاجے حیرانگی نال آکھیا، ’’میں کیہڑا اس نوں کوئی غلط کم آکھیا سی جے انکار کردی؟ سر کجن دا ہَی آکھیا احیا ناں۔‘‘
راشا پچھدے، ’’چلو، دوجی گل — پیری تیری قرضائی کیہڑی وجہ توں ہے؟‘‘
تاجے آکھیا، ’’اک تے او ساڈیوں دودھ لیندے نیں۔ اے ہو سکدا وے۔ دوجا سر کجن دا وی ہو سکدے۔‘‘
راشا کہندے، ’’تے تیجا — توں جھوٹھ مار ریہا ویں۔ توں ایڈا سادا نئیں جتنا بن ریہا ویں۔ انج لگدے جسراں تینوں میرے تے چاچے تے بے اعتباری ہے۔‘‘
تاجا بولیا، ’’بے اعتباری کے ہونڑی ہے؟ کوئی وقوعہ ہووے تے دساں ناں۔‘‘
راشا کہندے، ’’اے فیر یاد رکھیں۔ گل اوڑک سامنے آ ہی جائے گی یا میں کسے طریقے نال اس گل دا کُھرا لا ہَی لینا ہے۔ تے ساڈی او گل نئیں رہنی۔‘‘
تاجاکہندے، ’’گل ہے سواگا تے کھیئیہ —‘‘
راشا کہندے، ’’اچھا تے فیر —‘‘
تاجا پچھدے، ’’فیر کی؟ اے تساں ساریاں ہَی تکیاں ہونڑیں کہ اے ٹبر ٹردا وِی سراڑے لگیا ہوندے۔ وقوعہ اسراں ہوئیا کہ اے چار پنج کڑیاں ترکھیاں ترکھیاں ٹردیاں، اک قسم دا رولا جیہا پاندیاں انی بنی آ رہیاں سن۔ میں مال اوتھے پانی واسطے کھڑیا سی۔ میں ڈانگ جہی لئی دندے تے کھلوتیاں ساں۔ پیری اگے اگے تے باقی اے اچھلدیاں اچھلدیاں تاولیاں تاولیاں میرے کولوں جد لنگھ رہیاں سن۔ راجیاں دی کتی انہاں نوں پے گئی۔ پیری خوف توں مینوں کلاوا مار لیا۔ تے کتی بھونکدی آئی وی اُسے تے۔ میں چھنڈ نال اس نوں پراں کیتا وائی کتی موڑاں۔ تے اے دڑھل ڈَٹھی۔ تے کتی اس نوں لڑن ہی لگی سی کہ میں کتی نوں سر وِچ اکو ڈانگ دھری۔ لے وائی، کتی اوتھے اِی پھڑکن لگ پئی۔ کڑیاں رولاپا دتا۔ تاجیا ہتھ پھوک، تاجیا ہتھ پھوک — میں ڈانگ سٹ کے ہاتھ پھوکن لگ پیاں تے پیری وی تاولی تاولی اٹھ کے میرے ہتھاں نوں پھڑ کے پھوکاں مارن لگ پئی۔ تے کتی پھڑکدی پھڑکدی بنی وچ ڈھہہ پئی تے ڈب کے مر گئی۔
تے اے پیری جہی پھوتھلی — تھر تھر کمبے — میریاں بانہواں نوں کلاوے وچ لے کے میرے ہتھاں تے پھوکاں ماری جائے۔ سچی گل ہے، مینوں اس دا بڑا ہی مندا لگا۔‘‘
راشے پچھیا، ’’کتی دا؟‘‘
تاجے کیہا، ’’نئیں یارا! کتی دا نئیں، پیری دا۔ اے پیلی پیلی زرد ہوئی— دندکڑ اس دی پئی وجے — گلاں اس دیاں تے اتھرو — پولے پولے ہتھاں وچ میرے ہتھ لے کے پھوکاں ماری جاندی سی۔ اس نوں کوئی ہوش مت نہ کہ مینوں چھوڑے یا جان دیوے — میں اس دے سر تے دلاسے نال ہتھ رکھیا تے اس نے اپنا سر میری چھاتی نال لا لیا۔‘‘
میں سوچیا کہ تاجے نوں جذبات وچوں کڈھاں۔ میں پچھیا، ’’اے تاجیا! ہلک آلی گل ایویں ای سی؟‘‘
تاجے ہوش وچ آئوندیاں کیہا، ’’ہا! ایویں ہی سی۔ بلکہ تائے نے راجیاں نوں سارا وقوعہ دس دِتا وے۔‘‘
راشے پچھیا، ’’تے راجیاں کے کیہا وے؟‘‘
تاجے دسیا، ’’انہاں آکھیا وے، تاجے نالوں کتی چنگی نئیں۔ امروں اے کم ہونا سی، ہو گیا ہے۔‘‘
راشے آکھیا، ’’اے گل توں مینوں پہلاں کیوں نئیں دسی؟‘‘
تاجے آکھیا، ’’انہاں کڑیاں وچوں کسے کیہا سی کہ پرچا ہو جائے گا۔ گل نوں کسے طریقے نال ایتھے ہی ٹھپ چھوڑو۔ فیر کڑیاں نوں میں ہَی آکھیا کہ او آکھن کہ کتی ہلکی سی۔ تے فیر انہاں ساریاں ہاں نال ہاں ملائی۔ تے پیری میرے ہتھ چھوڑ دتے تے میں دارے رسہ لین آ گیا ساں۔‘‘
راشے آکھیا، ’’تائے نوں کس نے دسیا؟‘‘
’’ساڈی رتی مج دے کٹے نے— ایویں ہَی کہوچلاں کری جانے۔ بس جو ہونڑاں سی ، او ہو گیا ہے۔ مہک وِی راجیاں دے جا کے گل کیتی سی۔ انہاں اس دی بڑی خاطر داری کیتی۔‘‘
راشا اس کولوں ہور کجھ پجھن ہَی لگا سی کہ تاجا اس نوں آکھدے، ’’اے نہ میرے کولوں پچھیں کہ مہک نوں راجیاں کے کھان پین واسطے دِتا سی۔‘‘
راشا کہندے، ’’تیرا تایا پہلاں گیا سی یا کہ مہک؟‘‘
تاجے دسیا، ’’تائے نوں وی میں دسیا سی۔ تے تائے دا راجیاں دے جان دا پیری نوں وی میں دسیا سی تے صلاح دِتی سی کہ اپنے بھرا نوں راجیاں دے بھیج دیوے۔‘‘
راشے چھیتی نال پچھیا، ’’پیری تینوں کتھے ملی سی؟‘‘
تاجا بولیا، ’’اونہاں ساڈیوں دُودھ لائیا ہوئیا وے۔ تے او دودھ لین آئوندی ہے۔‘‘
راشے فیر پچھیا، ’’کون کون دودھ لین آئوندے نیں؟‘‘
تاجے آکھیا، ’’میں کیہڑا روز گھر ہوناں؟ کدے کوئی، کدے کوئی۔ گوانڈ ہے۔ ایویں وی آن جانڑ لگا رہندے۔ ہاں! تیری تمنا دی گل — جد پیری ساڈے آویں تے میں گھر نہ ہوواں تے گلہ کردی ہے کہ تاجیا! توں گھر کیوں نہی بہندا۔ ہن خوش ہیں ناں؟ اے ہی سننا چاہنا ویں؟‘‘ فیر تاجا مینوں مخاطب کر کے کہندے، ’’چاچا! اے سچا ہی تیلیاں دے گھر پیدا ہوئیا ہَےکہ ہر گل دا نچوڑ کڈھ کے رہندا وے۔‘‘
میں کیہا، ’’تیرے نال دل لگی کردے۔‘‘
تاجے مینوں آکھیا، ’’چاچا! توبہ کر۔ اُپر لا پتر ہَی۔ بغیر ہوائوں ہلدا ہَی۔‘‘
میں ہس کے اپنے گھر آل پوں گیا تے او دونویں سدھے نکل گئے۔ مینوں یقین سی کہ اونہاں دی نوک چہوک توڑ تک چلدی رہی ہونڑی ہے۔
میں جونہی گھر دی دروٹنڑی ٹپیاں — کے ویکھناں، فاطمہ شیرے دی تے تیری ماں سر جوڑے بیٹھیاں سن — میں دل وچ آکھیا، نہ جاندا، فاطمہ خالی نئیں۔
میں ول خیر پچھی تے کہن لگی، ’’نواں میوا سی، میں کیہا بھین نوں دےآواں۔‘‘
پر میں اُس دی گل نہ غولی تے اُس دے ویہڑے محلے دا پچھیا۔ کہن لگی، ’’لالہ! کے دساں؟ پتہ تے تساں نوں وی ہونڑیں۔ اساں تے اُنہاں دی خیر دیاں ہمیشہ دعاواں منگنے ہاں۔ پَر چوہدری حاکم ہوری بہوں ماندے نیں۔‘‘
میں کیہا، ’’اجے تے اج انہاں نوں بندے مل کے آئے نیں۔ اُنہاں کوئی گل نئیں کیتی۔ تے نہ ہَی سردار دسیا وے۔‘‘
اگوں دسن لگی، ’’جی! اج چوہدریاں دے مہمان تے آئے سن۔ چاہ پانی میں ہی کیتے۔ پر سچی گل اے ہے کہ وڈے چوہدری ہوراں کسے نوں وی نئیں پچھانڑیاں۔‘‘
ٹرن لگیاں بھٹھیاں دے چوہدری نے چوہدری سردار ہوراں نوں صلاح دتی ہے کہ بندے دی موت فوت تے حق دا راہ ہے۔ بزرگاں کولوں وقت نال انگوٹھے لوا لوو۔ کل دا کوئی پتہ نئیں ہوندا۔
چوہدری سردار ہوراں کیہا کہ میریاں تے بھیناں ہی ہین تے سکھی اپنے گھریں وسدیا پیاں نیں۔ انہاں کیہڑی میرے تیں دوجی کرنی ہے۔
فیر بھٹھیاں دے چوہدری نے کیہا کہ گل تے تساڈی ٹھیک ہے۔ او ساڈیاں وی بھیناں ہَی ہین۔ اسے واسطے کہہ ریہا واں۔ کل نوں فیر جے وچاریاں نوں شیشناں تے کچہریاں وچ بیان دواندے پھراں گے۔ ویلے نال پٹواری سدو تے کم مکائو۔
فیصلہ اے ہوئیا ہے کہ کڑے آلاچوہدری، پٹواری اج رات نو ہی لے آوے گا۔ تے لکھ پڑھت ہو جاوے گی۔‘‘
میں کیہا، ’’فاطمہ! ساڈی وی اے دعا ہے کہ چوہدری حاکم نوں رب صحت دیوے۔ تے جائیداد دی مالک آخر اولاد ہَی ہوندی ہے تے فیر بھیناں کدھ کدھرے بھرانواں کولوں حصے ونڈائے نیں۔‘‘
تیری ماں دسیاں کہ اج نواں میوا فاطمہ سرہیوں دیاں گندلاں پکائیاں نیں۔ اج ساگ نواں کرو۔ نالے فاطمہ دسیا کہ جد اس پٹواری دے آون دا سنیا تے اس نونہہ تے اپنی نکی جاتکڑی نوں گندلاں لین نسایا۔ نالے ہور دسیا کہ اس تھوم، ادرک، سوئے، پالک، میتھی، سوئی مرچ — کوئی کسر نئیں چھڈی۔ صرف تڑکا لانڑ جوگا رہ گیا ہَے۔
تڑکے دا ناں سن کے میں فاطمہ نوں کیہا، ’’اے رئیسا ہُن نمبرداراں دی بڑی چاپلوسی کردا ہے۔‘‘
او اگوں کہن لگی، ’’اے چھڈ گئے دا آگو — ساڈے تے سارے در بند کروان تے تُلیا وے۔‘‘
اس گوشت پانی رسوئی وچ کرنا ویں تے میں کلو تے روٹیاں تے ساگ ویہڑے دے وچکار تڑکا لاںگئی۔
’’ایہو تے ایہو سہی۔‘‘ فاطمہ اڈی ماردی ویہڑیوں نکل گئی۔ پر فیر مُڑ آئی۔ کہن لگی، ’’ہائے لالہ! میں تے جیہڑی گل واسطے آئی ساں، او تے دسناں ہَی بھل گئی ہاں۔ چوہدری سردار ہوراں اج شام نوں آون دا آکھیا جے۔ کیوں جے تساں گواہی بھرنی ہے۔‘‘
میں آکھیا، ’’ٹھیک—‘‘
میں فیر تیری ماں کولوں پچھیا، ’’فاطمہ ہور کے سناندی احیا؟‘‘
تیری ماں دسن لگی، ’’احمد آباد دو لاشاں آیاں نیں۔ وچارے ادھار سدھار تے کجھ ویچ وٹا کے کسے ایجنٹ دے راہیں کسے سمندر پار ملک دا کوئی اوپرا جیہا ناں ہے، اوتھے جا رہے سن کہ کشتی ڈُب گئی۔ تے بہت جانی نقصان ہوئیا وے۔ اک لاش تے اوتھے دے شیخاں دے مڑے دی ہے۔ تے دوجی لاش دا کوئی پتہ نئیں کہ کون ہے۔ غلطی نال اووی ایدھر ہی بھیج دتی نیں۔ کوئی پتہ نئیں۔ بھر جوان۔ شودھا کیہڑے ملخاں دا ہے؟‘‘
نالے تیری ماں دسیا، ’’پیری، مشعل تے مہک صاحباں نوں مل آئے نیں۔ بلکہ پیری نےدسیا ہے کہ او صاحباں نوں نال لیاوناں چاہندی سی تے صاحباں دا وی دل سی پَر اس دی سس نے اے کہہ کے کہ گاں صاحباں دے ہتھ پئی ہے، گل ٹال دِتی سی۔‘‘
میں پچھیا چل، توں ایڈی ماڑی کیوں پئیں ایں؟ اگوں تیری ماں کہن لگی کہ اس جدوں دا لاوارث لاش دا سنیا وے، اس توں ایویں کھس کھسی جہی دل نوں لگی ہوئی ہے۔ پتہ نئیں وچارا کون ہووے گا۔ اوہدے مائی باپ، بھین بھرا، سنگ سین، شاید اس لاش دی گل انہاں توڑی اپڑدی ہے یا نئیں اپڑدی — جے نہ اپڑی تے کئی پیہڑیاں انہاں دیاں انتظار وچ لنگھ جان دیا۔ گھروں روزی کمان نکلیا وے۔ تے اج لاوارث لاش —تے تھانے آلیاں آکھیا ہَےکہ لاش دفنا دیوو۔
میں کیہا، ’’آئی نال زور تے نئیں۔‘‘
پَر تیری ماں دی گل مینوں سوچے پا دتا۔ خیال کدھر دے کدھرے جاندے رہے۔ اسیں جسلے کوئی معاملہ رفع دفع کرنا ہووے تے کہنے ہاں کہ چھوڑ یار! مٹی پائو — تے خاص کر پولیس دا کہنا کہ لاش دفنا دیوو—
پویں موت تے فیر دفنان اک خاتمہ ہے لیکن رشتے داراں دا تعلق اک عرصے توڑی قبر نال ضرور رہندے۔ اس لاوارث دی دانوڑیں یا سرہانڑے کھلو کے کس دعا منگنی ہے؟ تے نہ ہی کسے دیوا بالنا ہے— یا کس نے اگربتی تُخانی ہے؟ اج ہمدردی نال جیہڑی مٹی پے گئی، بس او پے گئی — فیر کسے قبر تے مٹی نئیں پانڑی۔ یعنی اس دا مکمل خاتمہ — ’’مٹی پائو۔‘‘
قبر دی شناخت — کدھے ہون دی علامت تے اج مٹی پے گئی ہے —
کجھ اے خفگی — کجھ صاحباں دے حالات — اس دی بے لذتی سسوں دا ٹال مٹول — تیری ماں دی پریشانی دی وجہ — میں امید کر ریاں کہ متے حاجی سعید دے ڈیرے چوں شاید کوئی مل پوے تے میں اس کولوں صاحباں دا پچھاں — اے سوچدا ہوئیا میں گھروں باہر آ گیا۔
اک عجیب ذہنی کیفیت مینوں گرائوں باہر لے آئی۔ تے خاص کر کتنے لاڈاں نال پال پوس کے تے کولوں خرچ کر کے مزدوری لئی اپنی اولاد دور دراز دے ملکاں وچ بغیر کسے احتجاج توں بھیجنے ہاں — بلکہ اُنہاں دے اوتھے پہنچن تے خوشیاں منائونے ہاں— اِس توں اپنے بااختیار کارندیاں دی کم عقل تے افسوس ضرور لگا کہ ترقی کردیاں ملکاں دی حکومتاں کول کیہڑی گیدڑ سنگھی ہے کہ انہاں دی معیشت رنگ لا رہی ہے۔ سانوں اپنے ملک وچ وس کے اک چلہانی دی تعمیر دی سکت وی نئیں نصیب ہوندی —
تے حاجی سعید دا ڈیرہ جیوندی مثال ہے۔ اگر اے ایتھے ہی رہندے، مینوں یقین ہے کہ اینہاں دی تعلیم گراں آلے سکول تک ہی ہونڑی سی۔ اج اس دی ساری بالغ اولاد اگر مگر ہے اور اس دی کڑی — پاکستانی —یا خورے اسلامی معاشرے یا کے دیہاتی ماحول تے عورت دا مقام — کجھ اسراں دی کوئی تحقیقاتی کتاب انگریزی وچ لکھ رہی ہے۔
فیر مینوں او وقت یاد آیا کہ اے تین چار کڑیاں سردیاں وچ صبح صبح ساڈے گلیٹیاں ماریاں سکول لئی صاحباں نوں لین آئوندیاں سن۔ کیوں تیری ماں کلہسر ہون توں— گوہا بھاری وغیرہ توں صاحباں نوں دیر ہو جاندی سی — اور اے تقریباً ساریاں پیراں توں نغانڑیاں ہوندیاں سن۔
صاحباں دے خیال تیں میری اصل کھس کھسی دی وجہ میرے سامنے آ گئی۔
فیر اس دا بچپناں — تے فیر اے خیال کہ کڑیاں دے جمن تے کد کسے مبارکاں دتیاں نیں؟ یا کد کسے جشن منائے نیں؟ اے رشتہ، دھیاں پرائیاں — فیر اے کہ ہر باپ دی ڈولی پاندیاں — دھی توں الوداعی — بڑے جگرے دی گل ہے تے اج صاحباں دے حالات جسراں کہ گاں اوہدے ہتھ پئی اے — اک غم دی لہر — دوجا نصیباں دی ونڈ — مینوں کئی بنے پواہندی رہی۔
میں ڈھوکیاں دے رقبے وچ اپڑ گیاں۔ اے مینوں اس ویلے احساس ہوئیا جس ویلے دو نکیاں نکیاں بچیاں میرے کولوں پچھن لگیاں، ’’بابا جی! گندلاں کھوہ سکنے ہاں؟‘‘
میں کیہا، ’’پتر! گھروں گندلاں کھوہن آئیاں ہو تے ضرور۔ کیوں نئیں۔ پَر اے زمین میری نئیں۔‘‘
فیر انہاں نکیاں دی سوچ دا احساس— انہاں دے بچائو دا بہانہ — کہ اگر کسے مالک آ کے پچھیا کہ گندلاں کیوں کھوہ رہیاں ہَو؟ تے ظاہر ہے انہاں دا جواب کہ اس بابے سانوں اجازت دِتی ہے۔
میں سرہیوں تے نظر ماری تے سرہیوں دے پیلیاں پھلاں دے تھرتھل دے جل تھل دا سماں کئی ایکڑاں وچ کھلریا — تے مینوں خیال آیا کہ کوئی تھوڑ بختا ہی ہووے گا جیہڑا انہاں وچاریاں نوں مٹھی گندلاں توں روکے گا؟ میں پشاں پرت پیاں۔
قدرتی گل ہے کہ جسلے بندہ اندروں ڈانواں ڈول ہووے، او قدرت دے نیڑے ہو جاندا ہے۔ اوہَی گل — میں جدھر وی نظر دوڑائی، ہر پاسے سرہیوں دے پھلاں دی پیلیائیں — تے پیشی دے دینہہ دیاں ترچھیاں کرناں دا سماں — مینوں پرامن تے بڑا ہی من موہنڑاں لگیا۔ پتہ نئیں میں اے کتھوں سنیا ہَےیا اے کسی دا شعر ہَے— اے بھوں جھوں کے میرے ذہن وچ آندا ریہا —
ایناں سرہیوں دے پھلاں دا حال ویکھو
رونق لائی ہے پھلاں پیلیاں نے
پلکے وڈھ کے سائیاں نے لے جانڑیں
گلیاں وچ رلنیں اینھاں تیلیاں نے
میں دل وچ سوچیا کہ اے وقت کسے دی وراثت نئیں۔ نکا نکا ہونڑ دی کے گل ہے۔ میں سدھا حاجی سعید دے ٹر گیاں تے پیری کولوں پچھیا کہ صاحباں نوں مل کے آئے ہو، اس دا کے حال احوال ہے؟
لے وائی! اُنہاں دے تے افراتفری پے گئی۔
حاجی سعید دی ٹبری جسلے ویاہ کے لیاندی سی نے — شروع شروع وچ اے پڑدہ کردی سی لیکن پنڈا ںدے اس وقت دے حالات — پڑدہ کتنا کی چل سکناں سی۔
گلے بٹ پلنگ کڈھ لیاندا۔ مہک سرہانڑے تے تاجے دی والدہ، فتح، اندروں کرسی لے آئی تے حاجی دے نکے نکے میرے اگے پچھے ہو گئے —
پیری خیر خیریت دسی تے اے کہ ’’اسراں محسوس ہوئیا ہَےکہ اسیں بالکل نکھڑیاں ہےہَی نئیں۔‘‘
میں وی زیادہ نہ کھوتریا کہ پیری مینوں شکی مزاج نہ سمجھے۔
اوتھے ہَی ترکی توں آئیاں لاشاں دی گل توں گلے بٹ دسیا کہ اکبرے دودھی دے وِچکارلے مڑے دا سعودی عرب توں خط آیا ہَےکہ اس نوں جدہ شہر کسے چنگے تکڑے شیخ کول ملازمت مل گئی ہے۔ نالے اس اے وی لکھیا ہے کہ میں جلدی ویزیاں دا بندوبست کر لاں گا۔ ہُن اکبرا دودھی موہنڈے تے چادر رکھی ایجنٹ بن گیا وے۔ اور نال ہَی آکھدا پھردے، ’’جدھے شہر ملازمت دا بندوبست ساڈا — تے اگوں نال ہی مکہ شریف ہے، جتنے مرضی ہووے، حج کرو — عمرے کرو — اے تہاڈی ہمت۔‘‘
گُلے ہور دسیا کہ حاجی سعید، مہک تے پیری توں علاوہ باقی ڈیرہ جلدی واپس چلا جائے گا۔
نالے حاجی دی ٹبری دسیا کہ بچیاں دا تے واپس جان تے دل نئیں کردا، پر کے کرئیے، سکولاں تے تعلیم دا مسئلہ ہے۔‘‘
تے گلاں گلاں چوں پتہ لگا کہ حاجی شوگر دا مریض ہے۔ اس واسطے اوتھے دی حکومت نے پورے ٹبر دی ماہواری لائی ہوئی ہے تے اینہاں دی ہر ضرورت دا گورنمنٹ خیال رکھدی ہے جیہڑا کہ توں وی ذکر کردا ہونے۔ ساڈی تےتساڈی گورنمنٹ وچ فرق صرف اتنا ہے کہ ساڈے ایتھے ڈبدے وی سر تے پیر رکھدے نیں۔
حاجیاں دے واہ واہ دیر ہو گئی سی۔ میں اٹھ کے جان لگا تے سارے زور مارن لگ پئے کہ روٹی کھا کے جانڑا۔ میں کیہا، ’’میں کیہڑا پروہنڑاں واں۔‘‘
گھر آئیاں تے تیری ماں کیہا، ’’اڈیک اڈیک کے — روٹی کدوں دی تیار ہے۔‘‘
میں کیہا، ‘‘لے آ — روٹی نال وی دو ہتھ ہُنی کر لینے ہاں۔‘‘
اس پراٹھے، مکھن وچ تڑکیا مصالحے دار سرہیوں دیاں گندلاں دا ساگ تے کاڑھے دودھ دا چھنا میرے اگے رکھ دِتا۔ میں سب کجھ بِیڑ کے کیہا، ’’جنڑے بڈھا کیوں ہونڑاں ہے؟‘‘
فیر میں حقہ سوترا کے نمبراں دے بلارے دی انتظار وچ بیٹھ گیا۔
رئیسا کسے گھر وچ داخل ہون توں پہلاں کھنگدا ضرور ہے۔ اُس دی اس وارننگ تے میں جُتیاں لانڑیاں شروع کر دتیاں۔ اندر آ کے میرے کولوں پچھدے، ’’سرکار! تیار ہَو؟‘‘
میں کیہا، ’’بالکل پباں بھار —‘‘
اسیں دونویں گھروں نکل کے ٹر پئے۔ میں پچھیا، ’’سردار دے ہور کون کون ہے؟‘‘
اس دسیا، ’’صرف سائیں اشرف تے پٹواری۔ تے ہُن تساں نوں بلان آیا واں۔‘‘
میں کیہا، ’’بس؟‘‘
کہن لگا، ’’جی بس۔‘‘
اسیں باقی پندھ چپ چپیتے ہی کیتا تے سردار دے گھر پجیاں۔
پٹواری جوان جیہا سی۔
سائیں اشرف دسیا، ’’اے ساڈے نویں پٹواری نیں تے انہاں دا ناں چوہدری ساجد ہے۔‘‘
پٹواری مینوں ملنسار پر خاموش طبیعت لگیا۔
کاغذ تیار سن۔ لکھت وغیرہ پہلاں ہی ہوئی سی۔ سائیں اشرف اُٹھ کے کاغذ چوہدری حاکم آل اغاں کر کے کہندے، ’’بزرگو! تساڈا انگوٹھا لوانڑیں۔ تساڈی جائیداد چوہدری سردار دے ناں منتقل کرنی ہے۔‘‘
چوہدری حاکم پہلاں اشرف آلوں تکیا فیر نال کھلوتے سردار آل۔ تے اپنا سجا ہتھ ودھا کے سردار نوں پھڑا دتا۔ سردار نیویاں ہو کے ہتھ چمیا تے چوہدری حاکم کھبا ہتھ سردار دی کنڈ تے پھیرن لگ پیا۔ پٹواری وی اٹھ کھلوتا تے نال میں وی۔ تے نال ہی حاجی سعید وی کچھ پڑھدا پڑھدا اندر آ وڑیا۔
حاجی سانوں کھلوتیاں ویکھ کے رولا ہَی پا دِتا، ’’چوہدری صاحب! خیر ہے؟ بزرگ ٹھیک ہین؟ کہندے ہَو تے گڈی لے آواں؟ پریشان لگ رہے ہَو۔‘‘
سردار کیہا، ’’کوئی گل نئیں ، آئو بیٹھو۔‘‘
تے فیر حاجی اُچی آواز وچ آکھیا، ’’اچھا! کوئی پرائیویٹ معاملہ ہے۔ معذرت۔ میں چلناں واں۔‘‘
سردار جھنڑک کے کہندے، ’’حاجی! آئیاں ہَیں تے بہہ ناں —‘‘
سائیں اشرف نے پنجالے کے حاجی نوں کول بٹھا لیا۔ انگوٹھا لگا۔ میں تصدیق کیتی۔
تے سائیں اشرف نے سردار دی جھنڑک نوں نظر وچ رکھدیاں ہوئیاں حاجی نو آکھیا، ’’حاجی صاحب! اج تسی اس کارکردگی دے گواہ دے طور تے دستخط کرو۔‘‘
حاجی اٹھ کے دستخط کیتے تے آکھیا، ’’میں تے اے سوچ وی نئیں ساں سکدا کہ نمبرداراں دی وراثت دی تبدیلی دی گواہی دا شرف مینوں ملے گا۔‘‘
کجھ ہور لکھت پڑھت ہوئی تے رجسٹر ٹھپیا گیا۔ سردار نے سائیں اشرف کولوں پچھیا، ’’فیس وغیرہ یا لین دین؟‘‘
سائیں ہوراں آکھیا، ’’پٹواری تساڈے سامنے وے۔ اس کولوں آپ پچھ لوو۔‘‘
چوہدری ساجد آکھیا، ’’جی لین دین کے ہے؟ جیہڑی سرکاری فیس ہے، تے اشٹام وغیرہ دے چار آنے، جد مرضی ہَووے، تحصیلیں لنگدیاں ٹپدیاں دے جاویا جے۔‘‘
میں پٹواری تے حیران۔
رئیسا آولی چاہی ہتھ دھوان آ گیا۔
سردار کیہا، ’’ہتھ دھون وچ گناہ کوئی نئیں۔ روٹی مرضی نال۔ جتنی تمنا کیتی، بہرحال شمولیت ضروری ہے۔‘‘
سردار دے واہ واہ اکٹھ ہونڑاں شروع ہو گیا۔ ایویں وی دن نوں دارے محفل لگدی ہے تے رات نوں سردار دے ڈیرے تے۔ کجھ مبارکاں دین آلے۔ کوئی چوہدری حاکم دی صفتاں آلے تے زیادہ پٹواری نال گانڈا پان آلے — بلکہ زنانیاں مرداں نالوں زیادہ—
چوہدری حاکم اپنے ڈیرے تے مذہب تے سیاست اتے گفتگو منع کیتی ہوئی سی۔ او پابندی اج وی سی۔ گلاں گلاں چوں کیسے چک آکھیا، ’’وقت بدل گین۔ پیسے نوں سلام نہہ—‘‘
سائیں اشرف آکھیا، ’’گل کرن آلے دی گل کسے حد توڑی ٹھیک ہے۔ پر مینوں اک گل دسو کہ کھوتے تے قیمتی کاٹھی پان نال او کھوتا تھارو برڈ گھوڑا ہو جاندا ہے؟ اج عرب ملکاں دیاں آمدنیاں تے مغربی ملکاں دے منی آرڈراں توں— ہو چھیا دا پتلا پن تساں ساریاں دے سامنے وے۔ پر بینک بیلنس مشہوری دا تاج منگدے۔ چبارے چڑھ رئین۔ کوٹھیاں، حویلیاں، مہمان خانے تے ڈیرے بن رئین۔ گڈیاں خریدیاں جا رہیاں نیں۔ کتے، گھوڑے، داند، کبوتر، بٹیرے— کے توں کے ہو ریہا وے۔ جنہاں پیسہ تے وقار نہ تکیا ہووے، او اے آئون نال آپے توں باہر ہو جاندین۔ میرا اصل مقصد اے ہے کہ انہاں نو مِٹ کے کھان دی تمیز دو یا چار پیہڑیاں توں بعد آوے گی۔ تاں ہَی تے کہندے نیں کہ رج پچا گئی ہے مَجھ تے یا فیر بنیا—‘‘
پولے خان قسم چا کے آکھدے، ’’سائیں ہوری بالکل ٹھیک آکھدے نیں۔ پر اے وی گل ہَےکہ جیہڑے ماڑے بندے ہین، او کسے وڈے نال الیک سلیک یا کوڑکانے توں ٹوہر دے جتن وچ رہندے ضرور نے۔ سائیں جی! میرا مطلب ہے کہ گھٹ کوئی وی نئیں۔‘‘
سائیں اشرف آکھیا، ’’نہ ہَی گل ضد دی ہے، تے نہ ہی گھٹ ودھ دی۔ بلکہ اک پچھان دے طریقہ کار دی ہے۔ چن چڑھے دی جمعراتی کسے خانگاہ تے جان نال پتہ لگ جائے گا کہ کیہڑیاں سلام کرن آئیاں نیں۔ تے کیہڑیاں ٹوم ٹاکی دی شوبازی واسطے۔ اے ٹوم ٹاکی آلیاں دی مالی سجر سویر تساڈے سامنے آ جائے گی۔‘‘ سائیں اشرف اُچی آواز وچ کیہا، ’’پولیا! بندہ عادتاں توں تے رب قدرتاں توں۔‘‘
پولے خان کیہا، ’’جی جی! بالکل ٹھیک۔‘‘
ساجد کیہا، ’’میری تے جی سویرے ڈیوٹی ہے۔ مینوں اجازت دیو۔‘‘
چوہدری سردار کیہا، ’’نئیں! بالکل نئیں جان دینا — اج تسی ساڈے مہمان ہَو۔‘‘
راشہ بولیا، ’’جی تسی اپنی مرضی نال آئے ہَو تے تساں جانا ساڈی مرضی تے ہے۔‘‘
ساجد کیہا، ’’میں مرضی نال تے کوئی نہ آیا۔ سائیں ہوراں سچی گل ہے کہ اغوا کر کے لے آندے۔ میں گھروں ہور کاغذ پتر وی لیاونےنے تے صبح کچہری وچ کم وی ہے۔‘‘
اے طے ہوئیا کہ شیدے مسلی نوں ساجد نال بھیجیا جاوے گا۔ کم از کم سہارا تے ہووے گا۔ اس توں بعد کئی چلماں، تمباکوں دیاں ساڑن دے بعد مجلس برخاست ہو ئی۔
نمبرداراں دیوں نکلیاں حاجی سعید طارق ملیار نوں آکھیا، ’’یارا! مینوں ذرا اغاں کر آئی۔‘‘
طارق کیہا، ’’بزرگو! تساڈا گھر میرے توں پہلے آئوندے۔ چلو آئو۔‘‘
ہور سعید شکایت کر ریہا سی، ’’اج کل پتہ نئیں کتے کیوں رکھے نیں۔ انہاں رکھوالیاں توں ڈر لگدے راتی باہر نکلدیاں۔ صبح مسیتی جاندیاں۔ شاید انہاں نوں اے نئیں پتہ کہ جس گھر کتا ہووے، اس گھر فرشتے نئیں آئوندے۔‘‘
تے طارق اگوں آکھیا، ’’حاجی صاحب! اس دا تے مینوں نئیں پتہ، پر اے پتہ ہے کہ اگر کتا ول لڑاکا ہووے تے راتیں اس گھر چور نئیں آئوندے۔ لئو، تساڈا گھر آ گیا وے۔ رب دے حوالے۔‘‘
حاجی سعید دی اندر واروں کنڈی لگی ہوئی سی کیوں جے دیر تک حاجی دے درازہ کھڑکان تے بعد وچ آوازاں مار کے دروازہ کھلان دی آواز آئوندی رہی۔



دوجے دیہاڑے—
روز دے دھندے توں فارغ ہو کے میں دارے گیاں تے معمول دے مطابق واہ واہ اکٹھ سی۔ سردار نواں جوڑا لائیا ہوئیا سی۔ میں ویکھ کے مسکرائیاں۔ تے سردار ہس کے کہندے، ’’آ بھائیا!‘‘ مینوں ہتھ نال بیٹھن دا اشارہ کر کے اگے حقے دی نڑی پکڑائی سو۔
اک بندہ گلاں کر ریہا سی۔ اس نوں میں کئی واری پنڈوں لنگدیاں وڑدیاں ویکھیا وے۔ او دس ریہا سی کہ اس دے پٹھے دناں دا آغاز منڈی چوں داند خریدن توں ہوئیا۔ اس دسیا، ’’گل اسراں ہوئی۔ میں جیویں اِی منڈی چوں داند لے کے باہر نکلیا، پولیس مینوں ہتھ رکھ لیا کہ داند چوری دا ہے۔ پتہ نئیں کسراں رسید میرے کولوں اگے پچھے ہو گئی۔ داند دے اصل مالک کوئی تکڑے بندے سن۔ داند ویچن آلا غائب۔ میں بے رسیدا۔ لے وائی میں چور ہو گیاں۔ مکدی گل اے ہَےکہ میں پھکے تے وائی کردا ساں۔ اک داند نہ ہونڑ توں وائی وی گئی۔ ٹانگیاں دے خرچے، پولیس دے خرچے، میرے تے پرچہ وی ہو گیا۔ میں دوجا داند ویچ کے کجھ قرض امام چکایا۔ تے پھٹیکاں لئی سائیکل لے لیا۔ اک واری وکیل کیتا۔ دوجی واری پیسے اتارن جوگے نہ ہون توں ہُن صرف سرکاری وکیل ہے۔ جیہڑا کہ سلام چہلن توں وی عاری ہے۔ آمدن نہ ہونڑ توں سائیکل وی ویچ دِتا وے۔ نکا نکا بال بچہ، ہن بس منگے تنگے تے گزارا وے۔ داند وی مر کھپ گیا ہونڑیں۔ نہ کدھرے کوئی مدعی، نہ میرا وکیل، اے ہی بس — بابا! اگلی تریکے تینوں فارغ کر دیاں گے۔ بس اسے طراں مینوں تیجا چوتھا سال ہوندا آئوندے۔ میں کھچ ہو گیا واں۔‘‘
ہر کسے اک روایتی حد توڑی توہ لعنت تے ہمدردی دا اظہار بابے نال کیتا پر جس ویلے او بندہ جان لگا، مہک وی اس دے نال نال ٹر پیا۔
ہور اوتھے ہی پتہ چلیا کہ قاری گٹا، تاجا، راشا تے فضلو ماشکی پیری دے نال میر پور فنکشن واسطے تحفے لین گئے ہوئے نیں۔ ہور اے وی پتہ لگیا کہ پیری گڈی چلا لیندی ہے بلکہ اس دا لائسنس مہک توں وی پہلے دا بنیا دا وے۔
تیرے بیلی طفیل ہوراں شادی دی گنڈھ بھیجی سی۔ تیری ماں دسدی سی کہ اس نائی نوں اس دی زنانی واسطے بیور تے نقد پنجاہ روپے دِتے ہین۔ تے ایہہ وی کہندی سی کہ نائی بڑا خوش ہو کے دعاواں دیندا گیا وے۔
پر یارا! بلاوے توں اک دن پہلاں میں رئیسے کولوں مچھاں نوں وسماں لوا بیٹھاں۔ او کھسم موئیا مینوں اجیہا لڑیا کہ میرے بُلھ سُج سُج کے کدھرے ٹُر گئے سن۔ اس واسطے شادی توں میں غیر حاضر ریہاں۔ پر دوجے دیہاڑے تیری ماں کولوں میں پچھیا کہ شادی ہے کس دی سی؟ کہن لگی، ’’انہاں چوں ہی کسے دی ہونڑی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’واہ—‘‘
نالے بجلی آلے اگلے دیہاڑے فیر آئے سن۔ پتہ نئیں اجے ہور کتنے سروے ہونڑے نیں۔ پر بجلی آلیا دی، پنڈ وچ بجلی دے کھمبے لگن دی نشاندہی نے کئی گھراں وچ خرابے پوا دتے نیں۔
صوبیدار عزیز کہہ ریہا سی کہ بجلی آوے گی تے ویکھاں گے۔
پر اے تماشا خوب لگ گیا وے۔ ظلم خدا دا، اپنی کندھ نال کھمبا کوئی نئیں لان دیندا۔
ہر کسے دا سوچن دا انداز — سردار کہہ ریہا سی، ’’کھمبا ایتھے ہے، اوتھے کیوں نئیں؟ یا اوتھے ہے تے ایتھے کیوں نئیں؟ اس موازنے دی سوچ نے گمداندی نوں ہوا دتی ہے۔ اک واری زنانیاں رج کے زبان نالوں اُلی لا لین، تے فیر مرداں نوں بلا کے — وقت آون تے مک مکا کر لواں گے۔ اک واری کم شروع تے ہووے۔‘‘
صوبیدار کہندے، ’’بجلی ہُن آئونی ہَی آئونی ہے۔ الیکشناں دا وی رولا ہَے۔ تے سیاسی نمائندے اے جاندے نیں کہ پہل ستھ کراں گے تے ووٹاں تاں ہَی ملن دیاں۔‘‘
بائو یاسین ہس کے تے تول کے گل کرن دے انداز وچ صوبیدار نوں مخاطب کر کے کہندے، ’’میرا خیال ہے کہ بجلی دینڑ نالوں بجلی دینڑ دا وعدہ زیادہ موثر ثابت ہووے گا۔‘‘
صوبیدار بولیا، ’’نئیں بائو جی! ووٹر ہُن جاندے نیں کہ الیکشناں توں بعد کوئی نئیں کسے گھاہ پاناں۔‘‘
فضلو دا بھرا صادقا کہندے، ’’پچھلے الیکشناں وچ چوہدری ہوراں دی آکھت تے میں ووٹ سکندر بخت نوں دتا سی۔ لے وائی، تِن گڈیاں وچ او بارہ چوداں بندے — سارے مینوں جپھا مار کے ملے۔ تے الیکشناں توں بعد پہاکھ ہی کوئی نہیں۔‘‘
چوہدری سردار صادقے کولوں پچھدے، ’’فضلو کدھر کڈیا ای؟‘‘
صادقے اگوں دسیا، ’’خواجہ صاحب نے بھائیے نوں میر پور آون دا کیہا سی۔ نالے اوتھے کوئی کم کاج دا وی وعدہ کیتا سی نے۔‘‘
سردار ہسیا، ’’اس دا مطلب ہے کہ فضلو ساڈے کموں گیا۔‘‘
صادقا بولیا، ’’گورنمنٹ! اسیں جے تابعدار ہاں۔‘‘
ہور صادق دسیا کہ اس دی پنشن ہو گئی ہے۔ نالے دسدا سی کہ سال کھنڈ جیہڑا سعودی عرب لگیا وے، اس دے نال اس دا لک سدھا ہو گیا ہَے۔ تے تیرے کولوں پچھن دی میرے اگے چیس کیتی سی کہ اگر اُدھر کدھرے اس دے مڑے دے داخلے دی کوئی دھرک لگ جاوے— او پیسے وی بھرے گا تے دعاواں وی دیوے گا —
اس دیاں دعاواں توں یاد آیا ہَے— پچھلے جمعے علی محمد دے افطار دا بندوبست سی۔ اک کھکھڑی دی پھاڑی، دو کھجی دے دانڑے، کھٹے امب دا ٹوٹا تے کیلے دی پھلی دا چوتھا حصہ — اک ادھ ٹھنڈا ٹھار پکوڑا — تے بے سوادا اک اک سموسہ — اے سی ہر تھالی دے وچ۔ بہرحال شکنجوی واہ واہ سی۔ تے ویہڑے دے فرش تے بٹھایا نے۔
جسلے دعاواں دی واری آئی، علیے دی زنانی نے سارا پیکا ویہڑا گنوا چھڈیا۔ خوب ہاسہ پیا جس ویلے راشے پچھیا، ’’بھین نذراں! ہور کوئی باقی تے نئیں ریہا؟‘‘
باہر نکلدیاں راشے نویاں فرشی ٹائلاں دی مبارک دتی تے نال دیاں نوں دسیا کہ اے سارا تردد ٹائلاں واسطے ہوئیا ہَے۔ نالے ہور دسیا کہ مٹھو اجے تیکر نئیں اپڑیا۔
دوجے دیہاڑے راشا وارث شاہ دا کلام ’’رانجھا گرو نوں آکھدے سنو داتا! سانوں اپنا کرو فقیر سائیں‘‘ گاندا ہوئیا وارد ہوئیا تے دسن لگا، ’’یارو! میں تے کدے وی نئیں سی سوچیا کہ میر پور بولے گئے پنجابی لہجے وچ اتنی شیرینی ہے۔‘‘
صادق اگو جواب دتا، ’’گورنمنٹ! اصل گل اے ہَےکہ چنگیاں دا سنگ، چنگیاں نال ملن، چنگی مہمان نوازی دا نتیجہ چنگے تاثرات — توں مینوں میرے لالے دی دس۔‘‘
راشہ کہندے،’’تیرے لالے نوں کیہڑے سال ہو گئیے نیں۔ اس نوں کل ہی تے چھوڑ کے آئے ہاں۔ ویسے اس نوں خواجیاں دا بندہ — پتلوں دے ناپ واسطے درزی کول لے کے گیا سی۔‘‘
صادق آکھدے، ’’کے مارنے او؟ میرے بھائیے زندگی وچ تمبی کدھے نئیں لائی۔‘‘
راشے آکھیا، ’’سر جی! اس دی ڈیوٹی اسراں دی ہے کہ فضل ہوراں کی اپ ٹو ڈیٹ رہنا پیسی۔‘‘
صادق پچھدے، ’’کے ڈیوٹی ہے؟‘‘
راشے دسیا، ’’صبح شوروم کھولنا، گڈیاں تے ٹاکی پلا مارنا تے صفائی دے خیال توں علاوہ آئے گئے واسطے چاہ پانی — تے کرسی تے ڈٹ کے خیال نال بیٹھنا — تے اُنہاں دی رہائش وی شوروم دے اُپر ہَی ہے۔ جس توں او اک قسم دی پہراداری وی کر سکن دے۔ بلکہ مٹھو دا وی اے ہی کم سی۔ لیکن اس دے اک دو دفعہ شو روم چوں گڈیاں لے کے یاراں دوستاں نال رات نوں غائب ہون دا طارق دے انکل نوں پتہ چلیا — تے اس طارق ساڈے ایتھے بھیجیا کہ آئو تے اپنا مٹھو ایتھوں لے جائو۔ تے اج دوجا دیہاڑا ہَے۔ او انعامی سکوٹر لے کے اجے تک نئیں اپڑیا۔‘‘
صادق پچھیا، ’’کے مطلب؟‘‘
راشے آکھیا، ’’مطلب اے وائی باقی ساری خرید و فروخت اساں گڈی وچ رکھ لئی تے سکوٹر مٹھو نوں کیہا کہ چلا کے لے آ۔ او کل دا ٹریا ہَے۔ پتہ نئیں کدھر نکل گیا ہَے۔ ‘‘
صادق کیہا، ’’جیہڑے گھر پَیڑے، او لاہور وی پَیڑے—‘‘
راشے آکھیا، ’’پیڑیاں دا کی دساں؟ ایمانداری دی گل ہَے۔ غصہ وی ہے، شرم وی ہے تے افسوس وی ہے۔ اپنے جوان طبقے دے رویے تے ذہنیت توں— تے انہاں دے ماپیاں تے انہاں دی پرورش توں —‘‘
جاری رکھدیاں اس دسیا، ’’ساڈے جرنیلی سڑکے پینداں ہی ہارن وجنے شروع ہو گئے۔ کئی بندیاں ساڈی کار نال نال اپنے سکوٹر وی چلائے۔ پیری گڈی بڑے تحمل نال چلاندی ہے۔ تاجے پیری نوں آکھیا کہ گڈی تیز کر لوو۔ یا گڈی کھڑی کر دیوو۔ پیری دا جواب سی، ’’کتیاں دے بھونکن نال ہاتھی چال نئیں بدلدے۔دوجا ماں دے ناطے عورت دے پیراں ہیٹھ جنت ہے، اسراں ہر عورت دے پیراں ہیٹھ جنت دے ہون تیں عورت دے مقام دا اندازہ مشکل نئیں ہونڑاں چاہی دا۔ عورت نوں شغل دا کھڈائوناں سمجھنا معاشرے دی اپنی ماں بھین دھی دے وقار توں نابری ہے۔’’
دِینے توں فروٹ لیندیاں تاجے نے کئیاں نوں کہرکیا تے پیری دا رنگ وی پجہیا سی۔ صادق پچھن لگا، ’’تے میرا لالہ کوئی نہ بولیا؟‘‘
راشے دسیا، ’’تیرے لالے نوں ٹردیاں ہَی خیر پے گیا سی۔‘‘
صادق پچھیا، ’’او کسراں؟‘‘
راشے دسیا، ’’او اِسراں کہ جسلے گڈی وچ بیٹھن لگیاں میں پچھلی سیٹ تے بیٹھ گیاں، پیری تیرے لالے نوں پچھے بیٹھن دا اشارہ کیتا۔ تے تیرے لالے نے اک عجیب جہے انداز وچ تاجے نوں اوتھے بیٹھن دا کیہا۔ تے آپوں اکھ مار کے اگے آلی سیٹ آل ٹُر پیا۔ پیری تیرے لالے نوں جھنڑک نال کیہا، ’’تینوں اوتھے بیٹھن دا کیہا ہَے۔ اوتھے بیٹھنا ہَی یا کے نئیوں جانا؟‘‘تیرا لالہ چپ کر کے اوتھے جا بیٹھا۔ تے سارے راہ کوئی گل نئیں سُو کیتی۔‘‘
’’ویسے میں اندازہ لائیا ہَےکہ بھانویں آزاد معاشرے تے برابری دے ماحول وچ پلن پوسن ہووے، تے اعلیٰ تعلیم توں کردار وی اپنی تھاں مکمل ہووے، پَر ساڈے ایتھے طاقت تے جوان مردی دا اپنا اک مقام ہے۔ سو پئے کریے، عورت عورت ہے۔ کم از کم اتنی دیر تک جدوں تک ساڈی سوچ نئی بدلدی۔ میرا مطلب سمجھ گئے ہونڑے ہَو۔‘‘
صادقا بول پیا، ’’مطلب کے ہونڑے؟ اے ہَی بھیڈ چال۔ جے اک ہارن وجا دِتا وے، تے دوجیاں لئی اے حرکت لازمی ہو گئی ہے۔ گدڑ واکنیں— یار راشیا! دس، پیری دا اہدے متعلق کی خیال سی؟‘‘
راشے آکھیا، ’’اے ہی کہ جسلے زیادہ عورتاں گڈیاں چلانیاں شروع ہوئیاں، تے فیر مرد یوز ٹو ہو جان دے تے اے کئیاں نے پہلی وار تکیا ہَے۔ تے نویں چیز تکن دی نشاندئی اے ہارن ہیں نیں۔اصل وچ میرے عورت ہون تے نئیں، بلکہ میرے ڈرائیور ہون تے ہارن وج رہے نیں۔‘‘
تاجا بڑے غصے وچ سی۔ پیری نوں کہندے، ’’ہارن ماری دا ہَےجسلے اوور ٹیک کرنا ہووے یا دوجا کوئی غلطی کرے۔ جتھے توڑی میرا خیال ہے کہ اے ہارن تساں نوں وی پتہ ہَےکہ کیوں مار رہے نیں۔ اے منو یا نہ منو، اے تیرے کڑی ہون تے ہارن مار رہے نیں۔‘‘
پیری کیہا، ’’چلو تیری من لینے ہاں۔ پر اے ویکھ کتنیا عورتاں بساں تے ویگناں وچ سفر کر رہیاں نیں۔ انہاں تے ہارن وج رہے نیں؟‘‘
تاجا کہندے، ’’جے اے گل ہے تے فیر دونویں گلاں نیں۔ عورت وی تے ڈرائیور وی۔‘‘
پیری کہندی ہے، ’’چلو، اسے طراں سہی۔‘‘
فیر پیری کہانی سنانی شروع کر دِتی، ’’یونان دے پرانے وقتاں دی اک شہزادی، جس دا ناں اٹیلانٹا سی، اس دی شرط سی کہ جیہڑا اس نوں دوڑ ہرا دیوے، او اس دے نال ویاہ کرلوے گی۔ تے جیہڑا شر ط آلا ہار گیا، سزا وچ اس دا سر قلم ہووے گا۔ کئیاں دے سر قلم ہوئے۔ اک ادھ کانجنڑھ جیہا وی قسمت آزمان لئی آیا۔ دوڑ وچ جس وقت وی ایٹلانٹا ودھن تے آئوندی، او سونے دا سیب اس دی راہ وچ سُٹ دیندا سی۔ اٹیلانٹا سیب چکن لئی رک جاندی سی۔ اسراں اٹیلانٹا دوڑ ہار گئی۔
تاجا پیری نوں کہندے، ’’سونا تے ہوئی عورت دی کمزوری— اے ساڈے پچھے دو میلاں توں آئوندے سکوٹراں آلے — انہاں دی وی کوئی کمزوری ہے؟ کدیں سکوٹر اگے کردے نیں، کدیں سائیڈ تے، کدیں کجھ کردے نیں تے کدیں کجھ۔ اُنہاں نے ویکھ کے ہس، تے ہس کے گڈی مٹھیں کر، جے اے وی سکوٹر مٹھا کر دین، تے تُوں گڈی روک لئیں۔ جے اسراں نئیوں کرنا تے فیر مینوں ایتھے اُتار دے۔ تے میری تے تساڈی ختم!‘‘
لے وائی، پیری اسے طراں کیتا۔ پہلاں کار آہستہ کیتی، فیر ہسدیاں ہسدیاں ہور آہستہ کیتی، تے فیر گڈی روک دِتی۔ اُنہاں وی سکوٹر روک لیا۔
تاجا پیری نوں کہندے، ’’باہر نکل کے انہاں دی ول خیر پچھ۔‘‘
پیری دے نال میں وی ہسدیاں ہسدیاں باہر نکلیا۔
اُنہاں چوں جیہڑا سکوٹر چلا ریہا سی، پیری کولوں پچھدے، ’’آپ کی تعریف؟‘‘
پیری کوئی نہ بولی۔ او نیڑے ہو کے فیر پچھدے، ’’ساڈے لائق محترمہ؟‘‘
اچراں تاجا وی نیڑے ہو گیا تے اک ہتھ نال سکوٹر چوں چابیاں کڈھ کے کھبے ہتھ دا اک پٹکار اس نوں دِتا سُو۔ او آپوں کدھرے، سکوٹر کدھرے تے سواری کدھرے — اس دے ایہو جہے طور پھرے، او اوتھوں نئیں ہلیا۔ دوجے نوں تاجا کہندے، ’’عاشق جی! تیرا کی سوال ہے؟‘‘
او کنبدیاں ہوئیاں بولیا، ’’سر جی! میں پسنجر—‘‘
تاجے نے اس نوں جسراں جانور نوں نلا دھئی دا ہے، اسراں اس نوں کھکھواڑیوں پکڑ کے چا لیا۔ اس دیاں لتاں کنبن تے پتلون گِلی — لے وائی ترس آیا۔ میں تاجے کولوں اس نوں چھڑائیا۔ اچراں نوں اک ویگن تے اک ادھ سکوٹر وی آنڑ کھلوتے۔ گڈی چوں وی بندے نکل کے تاجے نوں روکن لگ پئے۔ تاجے ویگن آلے نوں کیہا، ’’اڈے وچ جا کے آکھیں، جیہڑے جیہڑے ہارن وجاندے رہے ہو، مینوں تساڈیاں گڈیاں دے نمبر یاد ہین۔ اے یاد رکھیا جے۔‘‘
ساریاں سکوٹر آلیاں نوں توہ لعنت کیتی۔ معاملہ رفع دفع ہوئیا تے اسیں گڈی وچ بیٹھ کے اغاں نکل آئے۔ تے گڈی وچ اے ہی گلاں کہ شرافت دا زمانہ نئیں۔ کئیاں جگہیں عقل تے کئیاں جگہیں ڈنڈا— پر ساڈے ایتھے ڈنڈا زیادہ مفید ہے۔
فضلو اتنا کیہا، ’’ایتھے ڈنڈے دی مانع ہے۔‘‘ تے آپوں گڈی چوں باہر بالکل نئیں نکلیا۔
منگلے چوکی تے اساں شناختی کارڈ وکھالے تے پیری نے نیلی جہئی کاپی۔ اوتھے گارڈ نے سانوں سلوٹ ماریا تے فارغ کیتا۔ پیری کجھ سانوں دسیا، پر سچی گل ہے کہ سلوٹ مارن دی مینوں کوئی سمجھ نہ لگی۔
میں پچھوں پرت کے ویکھیا تے مینوں سکوٹر آلے جوان وی کوئی نہ نظری آئے۔ میں کیہا، ’’سکوٹر آلے پچھے ای رہ گئے نیں۔‘‘
تاجا ہس کے کہندے، ’’انہاں پچھے ای رہنا ہَے۔ انہاں دے سکوٹر دی چابی میرے کول ہَے۔ میں اے جان کے واپس نئیں کیتی۔ میں سوچیا کدھرے چوکی تے آ کے شکایت نہ کر دین۔ تے ہور رپھڑ نہ بن جائے۔‘‘
پیری تاجے نوں کہندی ہے، ’’جتنا توں سادہ دِسنا ہیں، ایناں سادہ تُوں نئیں ہیں۔‘‘
راشے پیری نوں دسیا، ’’جسلے اسیں دھکا وی مارنے ہاں، ساڈا وزن ساڈی پچھلی لت تے ہوندا ہے۔ اسیں بے یقینی دے شکار— ساڈا ذاتی ڈیفنس اولیت ہوندی ہے۔‘‘
پیری کجھ کہندیاں کہندیاں رک گئی تے گل کھبے پاسے منگلا دے نظاریاں تے جھیل دی خوبصورتی تے نرم ہوا تے جتنی جلدی شروع ہوئی، پیری دے اک دو سوالاں دا ساڈے کول جواب نہ ہون توں اتنی ہی جلدی ختم وی ہو گئی۔
ہاں! سجے پاسیاں رنگا رنگ کوٹھیاں، دولتی نمائشاں دے تبصرے کردے کراندے میر پور شہر خواجہ صاحب دے شو روم اگے جا پہنچیا۔ تے باہر نکلن توں پہلا پیری فضلوں نوں کیہا، ’’تیری بیوی دے کہن تے اے تیری نوکری دا بندوبست ہوئیا ہَے۔ کامیابی ہوشیاری وچ نئیں بلکہ ایمانداری وچ ہے۔ کار وچ بیٹھدیاں جو ہونا سی او گل ہو گئی۔ ہن اپنی اصلیت لے کے گڈی چوں باہر نکلو۔ زندہ دلی دے نال۔‘‘ تے فیر پیری نے اپنے پوائنٹ تے زور لئی فضلو نوں ہس کے کیہا، ’’اوکے۔‘‘
فضلو باغ و باغ گڈی چوں باہر نکلیا۔ فیر اسیں سارے۔
شوروم تے ہور ملازم تے مٹھو وی سی۔ لے وائی، مٹھوں سانوں ویکھ کے پیلا زرد ہو گیا۔ اس نوں کوئی گل ہَی نہ اوڑھے۔
خیر ول فیر دعا سلام، پچھن پچھان توڑی — اک وڈی ساری گڈی آئی۔ او سانوں لے کے خواجے ہوراں دے گھر لے گئے۔
اُنہاں دے لمے چوڑے سلسلے — تے خاطر تواضع توں اسراں لگیا جسراں کہ او ساڈے انتظار وچ سن۔ ہاں سچی — پیری نوں ملدیاں اُنہاں دیاں کڑیاں دے چیک چہاڑا تے جبھیاں خوشی دا اظہار سن — پر انہاں دی گفتگو انگریزی وچ ہون توں — اسیں گڈی وچ بیٹھے بیٹھے — نہ سمجھ آون توں۔ نال دے نال ہسدے رہے۔
ڈرائیور گڈی کھلار دیاں سار آپوں کوٹھی چوں باہر ہو گیا تے اک پرانی عمر دا بندہ اُچی آواز وچ سانوں کہندے، ’’اچھو ناں — کیوں بہئی رہے ہَو؟‘‘
ساڈیاں بڑیاں خاطراں ہوئیاں۔ بالکل اینج لگا کہ اسیں شاہی مہمان ہاں۔ تے بعد وچ پتہ لگیا کہ اُنہاں کڑیاں چوں دو خواجے طارق دیاں بھیناں ولایتوں چھٹیاں تے آئیاں ہین۔
تے باقی اس دیاں رشتہ دار سن۔ تے طارق دی تھوڑی دیر بعدوں آ گیا۔ پرسیو پرسے کہن لگا، ’’ویٹ ٹرینگ کر ریہا ساں —‘‘
اُس ول خیر توں بعد سفر دا پچھیا۔ میں راہ وچ ہون آلے وقوعے دا دسن ہی لگا ساں کہ فضلو نے منگلا جھیل دی گل چھیڑ دِتی تے دسیا کہ پیری ہوراں دے جھیل دے متعلق کج اسراں دے سوال سن کہ ساڈے علموں باہر سن۔ اسراں گل ہور پاسے نکل گئی۔
کھانے توں بعد اک بندہ فضلو نوں شوروم تے لے گیا۔ تے اسے بندے نوں خواجے طارق نے جلسے لئی انعامی چیزاں شوروم وچ لیاون دا کیہا۔ تھوڑی دیر بعدوں اسیں وی اوتھوں فارغ ہو کے شوروم تے آ گیا۔ اوتھے انعامی سکوٹر وی تیار سی تے باقی چیزاں وی گڈی دی ڈگی وچ سن۔
سانوں فضلو نے اپنی رہائش گاہ دسی تے اے وی دسیا کہ میں وردی دا ناپ وی دے آیا ہاں۔ تے اوتھوں تھلے کھلوتے اک حاجی ٹائپ بندے ول اشارہ کر کے فضلو دسیا ’’اے بزرگ کہہ رہے سن کہ انہاں دے پوترے دا ایکسیڈنٹ ہویا ہَےتے چابیاں گم ہو گیاں نیں، تے انہاں نوں سکوٹر ایتھوں خریدیاں کوئی زیادہ عرصہ نہیں ہوئیا۔ آیا چابیاں دا بندوبست ہو سکے گا۔‘‘
تاجے فضلو نوں کیہا،’’ تینوں ایویں ہی چور پئے رہندین۔‘‘
پیری دے اپنیاں سہیلیاں نال آون تے اسیں وی تھلے آ گئے تے اک پاسے کھلو رہے۔ کڑیاں دی گٹ مٹ تے جپھیاں توں بعد سکوٹر مٹھو دے حوالے کیتا۔ جیہڑا کہ اجے تک نئیں اپڑیا۔
تے ساڈی گڈی وچ بیٹھدیاں توں ہَی کافی دیر تک خواجیاں دی مہمان نوازی تے اچھائی تے گفتگو رہی۔
پیری ساڈے کولوں پچھیا، ’’کہ انہاں دیاں ولایتی گاواں ویکھیاں جے؟‘‘
ساڈے نانہہ کرن تے پیری دسیا، ’’انہاں دیاں گاواں بائی بائی، چوی چوی کلو دودھ دیندیاں نیں۔‘‘
تاجے آکھیا، ’’کہ اے گل تے ہے، میں منناں پر— گاواں دودھ پتلا تے نیلا جیہا ہوندا ہے۔ تے مکھن آلی گل وی کوئی نئیں ہوندی۔ دوجا اے گاواں ڑینگدیاں بڑا پیڑھا نہہ۔ ویسے وی گاں بے وسبا جانور ہے۔‘‘
میں تاج نوں تپانڑ واسطے کیہا، ’’تاج! توں گاں دا کے بے وسب ویکھیا ہَےجیہڑا تینوں پسند نئیں؟
تاج کہن لگا، ’’اے ڈِنگی چیرم کڈھدیاں نیں۔ پتہ جے سارا ہے ہَی۔ تے فیر کہوچلاں ضروی نیں؟‘‘
میں فیر پچھیا، ’’یارا! فیر وی۔‘‘
تاجا کہن لگا، ’’فیر وی کے؟ اے ہَی کہ چوائی تے انہاں دا موترا شروع ہو جاندے۔ جسراں مثل مشہور ہے کہ بکری دودھ دیندی ہے پَر مینگناں پا کے۔ گاواں دا وی کوئی ایہو جیہا حساب ہے۔‘‘
سچی گل ہے، پتہ نئیں کیوں، تاجا اے دیہاڑے خفگی وی فٹا فٹ کھاندے تے تیز جیہا وی ہو گیا ہَے۔
پیری تاجے کولوں پچھدی ہے، ’’تساں کدیں گاں رکھی ہے؟‘‘
تاجے کیہا، ’’پہلاں پہلاں رکھدے ساں، بلکہ ہل وائی وی گاواں نال ہی بزرگ کردے سن۔ پَر جدوں دا میں لنگیں ٹڑیاں، وائی بناں دانداں نال تے ہُن رب دی مہر نال مجھاں دا چھیڑ ہے۔
مجھاں گاواں دے ذکراں وچ اسیں دینے آ گئے۔ پیری پھل فروٹ خریدے۔ اسیں گڈی وچ ہَی رہے۔ پیری چاہ پین دا پچھیا تے ساڈی انکاری تے اسیں اوتھوں ٹُر پئے۔
دینے توں ٹردیاں سار ہی تاجے کمنٹری شروع کر دتی۔ پہلاں دسیا، ’’منگلا ڈیم بنن نال دینے نوں بھاگ لگ گئے نیں۔‘‘ فیر جنگلاں دا ذکر۔ اوتھے اس دی دادی دی طرفی برادری دا ذکر — تے اس برادری چوں محمد خان پہلواں دا ذکر — اگے اُکے پیر صاحب دا ذکر — تے پیری دے پیر صاحب دا اصل ناں پچھن تے سانوں دونواں نوں نہ پتہ ہونڑ تے پیری دی حیرانی تے تے تاجے کیہا، ’’انہاں دا ناں ہی بابا پیر صاحب ہے۔‘‘
اگے راٹھیاں جد اس تائے زمان دا ذکر شروع کیتا، میں کیہا، ’’چوہدری تاج ہُن میری واری ہے۔‘‘
پیری نوں میں دربار بابا حضرت دیوان ہوراں دا دسیا۔ فیر اے وی دسیا، ’’اجے وی کئی گھر دودھ نوں کاڑھناں رکھن توں پہلاں نویں سوئی مجھ دا دودھ راٹھیاں دربار تے چاڑھدے نیں تے اللہ میاں دودھ وچ برکت پا دیندا ہے۔‘‘
کالے ڈیپو آل مڑدیاں پلائی ووڈ دا دسیا۔ تے اے کے اے بالکل بالو ریت، میاں بشیر صاحب دی خرید اے تے انہاں دے مطابق انہاں ڈیزائن توں لے کے ہر مشین تائیں ایتھے اپنے ہتھیں لائی ہے۔
پیری فیکٹری ویکھن نوں رکی۔ تے اوتھے نال ہی چائے خانے دے باہر بیٹھے ہوئے بنارس نمبردار ، ٹھیکیدار تاج الدین، اعظم چوہدری، یاسین ، میاں اللہ دتہ تے اسلام چاء پی رہے سن۔ سانوں ویکھ کے چوہدری بنارس اٹھ کے کار کول آ کے مینوں کہن لگا، ’’تساڈے بڑے رولے ہین۔ اج سببیں مل گئے ہَو۔ ایہ نیزے بازیاں، فٹ بال، اے کے رولے پائے نیں؟‘‘
میرے جواب دین توں پہلاں ہَی پیری بنارس کولوں پچھدی ہے،’’اے فیکٹری ویکھن دے کی چانس نیں؟‘‘
بنارس کہندے، ’’سو پرسنٹ — آئو—‘‘ اس اوتھوں ہی، ساڈے منع کرن دے باوجود، دودھ پتی دا آرڈر کیتا تے اوتھے ہی کھلوتے ہوئے اک بندے نوں آکھیا، ’’جا میاں صاحب دے دفتر— اوتھے جیہڑا وی کوئی ہوئیاِ انہاں نوں میرا آکھیں— تے اس نوں دسیں کہ کجھ ملکی تے کجھ غیر ملکی بندے فیکٹری ویکھنا چاہندے نیں۔ انہاں نال کوئی بندہ لانڑ۔ جیہڑا انہاں نوں فیکٹری بارے دسے۔‘‘
اسیں کار چوں نکل کے انہاں نال منجیاں تے بیٹھ گئے۔ پیری کرسی تے بیہہ گئی۔
تاجے نال ہر کسے دی ریڑ چھیڑ شروع ہو گئی۔ گلاں گلاں چوں تاجا یاسین نوں کہندے، ’’ایڈیاں گلاں کردےہو — ایڈے زمیندار ہو کے — اے سکول شہیداں وچ بنا رہے ہو۔ خدا دا خوف کرو۔ اے پکی تھاں ہے۔‘‘
پیری پچھیا، ’’اے شہیداں کی ہے؟ تے پکی تھاں کیوں ہے؟‘‘
میاں دِتہ دسن لگیا، ’’جتھے قبرستان ہووے ، اوتھے اکلے کتلے نوں تراہ رہندا ہَی ہے۔اصل وچ گل اے ہے کہ ساڈے ایتھے دو جگہاں دی بڑی اہمیت ہونڑی چاہی دی ہے۔‘‘ تے فیر کہن لگا، ‘‘پچھو ناں کیوں؟‘‘
پیری کہن لگی، ’’دسو نا جی— کیوں؟‘‘
میاں اللہ دتے بیانیہ جاری رکھدیاں آکھیا، ’’او اِس واسطے کہ کسے زمانے جہلم دریا موجودہ منگلے توں سدھا چک جمال آلی پہاڑی دے روکے توں اس پہاڑی دے چڑھدے چڑھدے وگدا سی۔ جتھے اج آڑا بڈھار، رانجھا میرا، پڑیلاچکوڑا، چک براہم، جندیلہ وغیرہ ہین، تے ایتھے پتھریلا کڑھ — ایتھے دریا وگن دی پکی گواہی ہے۔ تے اے دو جگہاں اک دریا دے لہندے کنڈے تے دوجی دریا دے چڑھدے۔ اس واسطے اہمیت رکھدیاں نیں کہ سکندر اعظم دیاں فوجاں دا ٹھہرائو لہندے کنڈے جس جگہیں ہوئیا سی او موجودہ شہیداں ہے تے دریا دے چڑھدے پار جس تھاں سکندر دی فوجاں دا مقابلہ پورس دی سپاہ نال ہوئیا سی، او ہے موجودہ جہانگیر دے نزدیک دی تھاہ — جس نوں گاہ شہید آکھدے نیں۔ جس توں مراد یعنی مارے گئے یونانی دریا دے اس پار اوتھے دفن ہوئے۔ گاہ دی مراد وڈی تعداد وچ شہید ہوئے۔ تے دریا دے اس پار زخمیاں اس ٹھہرائو تے دم دِتا۔ تے اس دا ناں شہیداں— میرا مطلب ہے ساڈے ایتھے سب توں زیادہ اہمیت انہاں جگہاں دی ہونڑی چاہی دی ہے۔ ساڈا تاریخی ورثہ — پَر عام لوکاں دی لاعلمی تے غیر دلچسپی تے ضرورتاں توں— ہور کجھ عرصے نوں ایتھے عمارتاں کھڑیا ہوجان دیاں۔ جسراں ساڈا سکول ہے، تے فیر اسیں غیر ملکی تاریخ داناں دیاں قیاس ارائیاں معتبر سمجھدے ہاں۔‘‘
پلائی ووڈ دے دفتر چوں آ کے بنارس نمبردار نوں اک بندے آکھیا، ’’جناب! اپنے بندے لے آئو۔‘‘
پیری معذرت نال کیہا، ’’بزرگاں نوں گل مکمل کر لین دیو۔ حاضر ہونے آں —‘‘
میاں اللہ دتے ہوری ساڈے کولوں پچھدے نیں، ’’او بھلیو لوکو! گل دلیل نال — ذرا سوچو کہ کتنے ہور تاریخی واقعے جاندے ہو؟ جتھے فتح کیتے ہوئے علاقے پنجالے واپس کر دتے ہون گے۔ کتنے زخمی؟ کتنے مارے گئے؟ سکندر کتھوں فتح کرنا شروع کیتا؟ کتنے شہر برباد ، کلچر تباہ، رت دی ہولی کھیڈدے تے ایتھے آ کے تاریخ دان اسراں لکھدے نیں جسراں کہ کوئی دوستانہ کرکٹ میچ سی۔ دوجا فاتحین حاکم بن کے فتح کیتے ہوئے ملک تے راج کردے نیں۔ رعایا بن کے نئیں رہندے۔ جسراں کہ ساڈے ایتھے ہویا۔یار! عقل نوں ہتھ۔ سوال کہ ’’تیرے نال کے کراں؟‘‘ تے جواب ’’جسراں اک فاتح حکمران اک ہارے ہوئے حکمران نال کردا ہے‘‘ تے سکندر خوش ہو کے سارا علاقہ بلکہ افغانستان توڑی دا علاقہ پورس نوں دے دیندا ہے۔ سوچن دی گل اے ہَےکہ جیہڑا بندہ بغیر کسے وجہ توں ہر کسے دا قتل، جس وچ مرد عورتاں بچے بڈھے ہر کوئی آئوندا ہے— تے اس دی سپاہ دا کھان پین میک ڈونلڈ چوں تے نئیں سی نا آئوندا — او وی تے لُٹ مار سی۔ ایہو جہے ماحول وچ کسے دی جان، مال، عزت دے محفوظ ہونڑ دے چانس تے صفر سن۔ تے فیر واپسی ویکھو سکندرِ اعظم دی۔ گروپاں وچ تقسیم وی حیرت آلی گل ہَے۔ فٹآ فٹ ہی اتنے سادہ ہو گئے نیں۔ انہاں نوں پتہ نئیں سی کہ آئوندیاں جیہڑا انہاں نیوندرا پائیا ہوئیا وے، جاندیاں انہاں دا استقبال جھنڈیاں نال تے بچیاں نے نئیں کرناں۔نفری زیادہ وچ بچن دے امکان ودھ نیں۔ گروپاں وچ واپسی تحقیق منگدی ہے۔ گھوڑیاں دے سیاہ لباس پتہ نئیں کیہڑے درزی نوں ٹھیکہ دِتا سی نے۔ یا کپڑا کیہڑی ٹیکسٹائل مل وچوں لیا سی نے۔‘‘
اسلم پیری نوں کہندے، ’’پلائی ووڈ دا بندہ انتظار وچ ہے۔ جائو، اندر دا چکر لاآئو۔دِتہ ایتھے ہی ہے۔ او شوہدا مینوں دیر دا اشارے پیا کردا ہے۔‘‘
چوہدری بنارس کہندے، ’’چلو آئو۔‘‘
اس بندے دے نال پیری، تاجا، چوہدری اعظم تے اسلم فیکٹری ویکھن ٹر گئے۔ تے میں کرماں ماریا تاج الدین ٹھیکیدار دے ٹہائے چڑھ گیا۔ اس دے سوالات دی یلغار نے میری مت مار چھڈی۔ میں اس نوں دسیا، ’’پیری باہر آئوندی ہے۔ توں جو کجھ پچھنا ہَی اس کولوں پچھ لویں۔ میرا انہاں دے نال رشتہ ،ہاں جی تے نئیں جی توڑی ہے۔ دوجا جس قسم دے سوال میرے کولوں پچھ رہے ہو، میرے کول انہاں دا نہ تے کوئی جواب ہے تے نہ ہی میری اسراں دی سوچ ہَے۔ ‘‘
بنارس چوہدری ہوراں نوں واپس آئوندے ویکھ کے شکر کیتا۔ پیری سدھی میاں دتے ہوراں نوں آ کے کہندی ہے، ’’تساڈا مشاہدہ حقیقت تے مبنی لگدا ہے تے اے واقعہ ہزاراں سالاں دی پرانی تاریخ نوں چیلنج وی ہے تے سچائی دی چاشنی توں دلچسپ وی ہے۔‘‘
میاں اللہ دتہ اگوں کہندے، ’’تاریخی گزرے حالات آئندہ نسل واسطے لکھے جاندے نیں۔ ضروری نئیں کہ اے سچ ہوون۔ کیہڑا تاریخ دان لکھے گا کہ سکندر اعظم نوں پنجاب دے اس کونے تے واہ واہ پتواڑ لگی سی۔ فتح شکست دور دی گل ہے، افسوس نال، اسیں سکندر اپنا سمجھدے ہاں تے راجہ پورس تے اس دی فوج نوں غیر۔ حالانکہ پورس ساڈے ایس علاقے دی جم پل ہَے۔ اس دی ساری رعایا تے فوج وی ساڈے ہار ایتھوں دے لوکل— تے ساڈی اس بے ہوشی دا خدا اِی حافظ ہے۔‘‘
اساں وی خدا حافظ کہہ کے گڈی ٹور لئی تے شہیداں آلے سکول توں ہوندے پٹھیاں دیاں تباہ کاریاں تے مالکاں دی غفلتی سوچ تے پیری دی فکر آلی گل سنی۔ تے گل ٹھنڈی تاں ہوئی جسلے میں تاجے نوں کیہا، ’’ضروری آ مونڈی اتنی زور نال ہلنڑی — چھڑا زبان نال ہاں پیا آکھ —‘‘
اسراں ہاسے مخول وچ پیری گڈی گھر آن کھلاری۔
پیری سانوں بیٹھن دا تے مہک نوں چاہ بنوان دا کیہا۔ آپوں مشعل تے باقی بھین بھرانواں نوں سالہا ں دے نکھڑیاں ہار کلاوے وچ لے کے اک کمرے دے اندر ہو گئی۔
عنایتی ساڈے اگے پنجوری رکھی۔ تاجے پہلاں اپنی پرچ تے فیر میری پرچ چا کے دو پھکیاں وچ پرچاں خالی کر کے مینوں کہن لگا، ’’اے کے ہے؟ اوٹھاں دے منہ جیرا۔‘‘
مینوں وٹ تے بڑا لگا پر پیری دے باہر نکلن تے میں چپ ہو گیاں۔
اس ساڈے کولوں پچھیا، ’’او خو — کے گل ہے؟‘‘
میں کیہا، ’’ایویں تردداں وچ پے گئے ہَو۔ سانوں اجازت دیو۔‘‘
پیری کہن لگی، چلو چاء تے پی لوو۔‘‘ تے فیر میرے کولوں پچھدی ہے، ’’پنجوری کیسی ہے؟‘‘
میں کیہا، ’’بہت ودھیا—‘‘
تاجے آکھیا، ’’کھادی میں وے، تے سواد اس نوں پتہ نئیں کسراں آ گیا وے؟‘‘
پیری کیہا، ’’میرا وی اے ہی خیال سی—‘‘ مخولیے انداز وچ تاجے نوں دگڑھ ہتھاں کہہ کے اس نے عنایتی نوں پنجوری لیان دا کیہا تے میرے کولوں پچھن لگی، ’’اے بزرگ میاں اللہ دتہ ہوری کون نیں؟‘‘
میں دسیا، ’’اے جوانی وچ دِتا کامریڈ دے ناں توں مشہور سن۔ لیکن کجھ عرصے توں انہاں اپنے ناں نالوں کامریڈ ہٹا کے میاں لا دِتا ہے۔‘‘
کہن لگی، ’’سمجھ آ گئی ہَے۔ قابل آدمی لگدا ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’انجے گل ہَے۔ کسے زمانے وچ دوستاں نال رل کے لاہوروں اک رسالہ وی کڈھدے سن۔ تے انہاں دا قلمی ناں لال بادشاہ سی۔‘‘
عنایتی پنجوری لیاندی تے میری توجّو اُدھر ہو گئی۔ پیری کار دی ڈگی وچوں اک پنڈوکلی کڈھ کے مینوں دِتی۔ کہن لگی، ’’اے طارق دی فیملی تے میری طرفوں تساں نوں تحفے نے۔‘‘
میں کیا، ’’تحفے کیہے؟‘‘
کہن لگی، ’’تیری بچی دی پیدائش دے—‘‘
سچی گل ہے کہ میں چاء دو گھونٹ کیتی۔ تحفے کچھے لائے کہ جا کے ویکھاں کہ تحفے کے ہین — میں گھر گیاں تے مینوں اگ لگ گئی۔ تساڈے تیں کی چھیو دا ہَے۔ میری نکی دے ہون تے تاجے ہوراں تھندا پُچھ دِتی سی۔ میری سسوں صاحبہ جد دی نکی ہوئی ہے، ایتھے ساڈے ہی ہوندین۔ میں کے تکناں کہ اس کیہوں آلی دیگچی اپنے کول رکھی ہے تے بڑے آرام نال کیہوں دی پنیاں نوں مالش کر رہی ہے۔ میں غصے وچ آکھیا، ’’حسینوں چک براہمیے تے وارا پانا ہَی جے کیہوں پنیاں نوں پئی ملنی ہیں؟‘‘
اس اگوں بک بکارے شروع کر دتے تے میں باہر نکل آئیاں۔ اے میری جگ بیتی تے سر بیتی ہے۔
ہاں، کل یا پرسوں خواجہ پارٹی اشتہار لے کے آئون دے۔ انہاں دی مدد امداد وی کرنی ہے۔ نالے پیری کیہا ہَےکہ اک جلدی میٹنگ ہو جانی چاہی دی ہے۔
میں راشے نوں آکھیا، ’’توں سردار نوں چنگی طراں جاننا ویں۔ جو کجھ وی ہونڑے، او سردار ہوراں دی آکھت تے ہی ہونڑا ایں۔‘‘
راشے مینوں آکھیا، ’’جی بالکل! پیری مینوں کیہا ہَے۔ انکل سردار ہوراں دی صلاح دا پچھیں۔‘‘
صادقے راشے نوں مخاطب کر کے کہندے، ’’کہانی دسن آلے دے گرد گھمدی ہے تے دسن آلا ہَی اس کہانی دا ہیرو ہوندے۔تیری نقشہ کشی، تیرے لفظ سانوں اپنے نال نال ٹوردے رہے نیں۔ کیا بات ہے۔‘‘
پولے خان کیہا، ’’اوہی ناں — پروگرام میرا یا ساڈا سی لیکن گل خواجے تے کڑی دے گرد گھمدی ہے۔‘‘
راشے نے پولے خان نوں کیہا، ’’بزرگو! گل اگے لگن یا پچھے ٹرن دی نئیں۔ گل مل کے ٹرن دی ہے۔ گل سمجھن دی ہے۔ تیرا پروگرام انٹرنیشنل ہو گیا ہَے۔ وڈیو مارکیٹ ہون دیاں۔ اس سب دا کرتا دھرتا چیف کون ہے؟ تہاڈا خادم پولے خان — جناب! اُوٹھ تے چڑھے نوں ہور کی چاہی دا ہے؟ اصل وجہ اے ہے کہ ساڈی سوچ مطابق عورت دی کسے وی کم دے وچ عملی حصہ داری دی اک حد ہے۔ تے حاجی صاحب دی خاص کر کڑیاں نوں اس حد دا تعین نہ ہونڑ توں اسیں انہاں نوں بے جا طور تے اپنے لئی خطرہ سمجھنے ہاں۔‘‘
صادقا کہن لگا، ’’گورنمنٹ! حد کے؟ انہاں دی نکی کڑی تے کسے نوں پلے ہَی نئیں بندی۔‘‘
اسیں انہاں گلاں وچ مگن — ایتھے گلا بٹ صادق نوں آ کے کہندے، ’’تینوں کیوں ہن کسے پلے بنناں وے؟ خیری مہری جے نوکری اک ہور سال ودھدی سی آ — دوڑدا آئیاں ویں جیکن ایتھے نیاز پئی ونڈن ہوندی ہے۔‘‘ آکھ کے تے اس چوہدری سردار دا پچھیا۔
میں پچھیا، ’’خیر ای؟ ساہو ساہ ہوئیاں ویں؟
کہن لگا، ’’خیر ہَی ہے۔ راشے ہوراں دے گھر تحفیاں دی پنڈ دے کے آئیاں واں۔ راشے غلطی نال فضلو ہوراں دی پنڈوکلی گھر لے گیا سی۔ میں او لے جا کے حاجیاں دے گھر دِتی ہے۔‘‘
راشا ہس کے بولیا، ’’او خو — او پنڈوکلی تے مینوں پیری خود دِتی سی۔ چلو، گھر لے جانڑ دی غلطی میں منناں یعنی پنڈاں وٹیاں گیاں نیں۔‘‘
ہور بٹ دسیا، ’’راشے دی سسوں نے گھر سر تے چائیا ہَے۔ جد میں بک بکارے دی وجہ پچھی تے مینوں کہن لگی کہ جوانی ٹٹا — مینوں پٹھیاں پیراں آلی آکھدا ہَئی —‘‘ نالے بٹ نے راشے نوں گھر جان دا کیہا کیوں جے گھر بلارے ہو گئین۔
راشے دھمی جہی آواز وچ کیہا، ’’لگا جاناں واں — کیہڑا ترو چلیاں نیں۔‘‘
گلا بٹ فیر بولیا، ’’چوہدری سردار ہوری گھر وی کوئی نئیں۔ کوئی انہاں داپتہ نیواں؟‘‘
میں پچھیا، ’’چوہدری سردار دے مگر کیوں پیا ہوئیاں دیں۔ ساڈے پلے وی کجھ پائو۔‘‘
کہن لگا، ’’اصل وچ تمباکو آلا بندہ تمباکو لے کے آیا ہوئیا ہَے۔ چوہدری جیہڑا لینا وے، او تے لوے ناں — تے فیر جوں جوں کسے نوں لوڑ ہوئی، او پئے لین دے۔‘‘
تمباکو چھکن دے ذیان دی صادق دی گفتگو ادھ لکہے ہَی چھوڑ کے میں تے راشا بٹ نال تمباکو لین ٹر پئے۔ تے اگے سردار وی اوتھے ہی سی۔ بلکہ پورے پنڈ دے چھیکے اوتھے ہی سن۔ کسے دھڑی کسے دو — جوں جوں ضرورت — سلسلہ شروع سی۔
ہور گُلے دسیا، ’’حاجی ہوراں کولوں ایڈوانس لے کے مڑے نوں کریانے دی دکان پا کے دے ریہا واں۔‘‘
میں پچھیا، ’’جیہڑا سکوٹر لے کے دینا سی؟‘‘
کہن لگا، ’’شروع شروع وچ آکھدے سن۔ تے ہن چھیڑی میں وی کدے نئیں۔ نالے سکوٹر لے کے میں کے کرنا ویں۔‘‘
میں کیہا، ’’ہن تے تینوں لوڑ رہوے گی۔ شہروں سودے لیان واسطے۔‘‘
کہن لگا، ’’نئیں، ہُن پروگرام اے کھوتی لین دا— کہ او سستی پوے گی۔ بنے چنے توں چغا چغائی نالے مینوں وی شوق ہے کہ زمیندار لوک مینوں اُلامبا دین کہ گلیاں کھوتی بن کے رکھ — اجاڑ کردی ہَے۔ ‘‘
چوہدری سردار تمباکو لے کے جان لگا تے سانوں کہندے، ’’اس شیخ چلی دیاں ساریاں نہ منیاں جے—‘‘
بٹ اٹھ کے چوہدری سردار نوں روک لیا، تے کہن لگا، ’’سرکار! چاء پی کے۔‘‘
سردار کیہا، ’’تیری ہو گئی۔‘‘
بٹ کہن لگا، ’’چاء بنوائی ہَی تساں واسطے ہَے۔ ‘‘اس پکڑ کے چوہدری سردار نوں بٹھا لیا۔
چوہدری سردار دے اٹکن نال اوتھے واہ واہ مجمع لگ گیا۔ جہڑا وی کوئی تمباکو لین آوے، اوہی جھٹ گھڑی رک جاوے۔ دتا بھرائی وی تمباکو لین آیا۔ چوہدری سردار اس نوں آکھیا، ’’چنگا ہوئیا ہَےکہ تیرے نال ملاقات ہو رہی ہے۔‘‘
تے فیر دِتے کولوں پچھن لگا، ’’تیری مہانوں کھٹیک نال کے گل ہوئی ہے؟‘‘
دتے دسیا، ’’مہانوں نال میری اے گل ہوئی سی کہ مجھ بھاڑے پین تے کٹا ایتھوں لے جائیو۔ مُل دا وی مک مکا ہوئیا سی۔ پر چوہدری جی! ہُن مجھ بھاڑے نئیں پَے رہی۔ تے میں مہانوں نوں کٹا کسراں دیواں؟ یا تے مجھ دا سُوا خراب کراں۔ ساڈے سودے نوں اک مہینہ ہو گیا ہَےتے کٹا ہن جوان ہو گیا ہَے۔ مہانوں کہندے کہ مینوں مہینہ پہلے کیتے ہوئے مل تے کٹا دے۔ کٹے نوں میں ہر چوائی تے اک تھن دودھ چھڈدا ریہا واں۔ مہینے دے دودھ دا حساب لائو— نال ہور وی پٹھا دَتھا — سچی گل اے ہے کہ مہانوں مینوں پُٹھی چھری نال کوہنا چاہندے۔‘‘
گلے بٹ نے دتے نوں آکھیا، ’’اے تے توں پہلاں سوچنا سی ناں۔‘‘
دتا کہندے، ’’تیری گل تے سوادی ہے پر اُس ویلے میں جذباتی جیہا ہو گیاں ساں۔‘‘
گلا بٹ پچھدے، ’’او کیوں؟‘‘
دِتا بھرائی کہندے، ’’او اس واسطے کہ مجھ اُپرو تَلی دو چار ڈنگ لیہا گئی۔ سانوں سمجھ نہ آوے۔ کٹا کھل کسراں جاندے۔ میں سوچیا، چلو، اس دی چھٹی کرائو لیکن ساڈا او مسئلہ حل ہو گیا ہَے۔ ‘‘
گلے بٹ پچھیا، ’’او کسراں؟‘‘
دِتے دسیا، ’’او اسراں کہ تسی جان دے ہو، ساڈی سوانیاں دی اکثر توں توں میں میں لگی رہندی ہے۔ ہر جھگڑے بعدوں دونویں بھیناں اک دوجے توں منہ وٹائی رکھدیاں نیں۔ اس توں متاثر ہو کے لالے شفیع دی نکی نے چوری کٹا کھولنا شروع کر دتا سی۔ پر اس کارے دا پتہ لگن تے دونواں بھیناں فیصلہ کیتا ہے کہ ہن جھگڑا بالکل نئیں کرناں کیوں جے اس دا اولاد تے برا اثر پیندے۔ ‘‘
گلے بٹ پچھیا، ’’تے مہانوں کھٹیک؟‘‘
راشا کہن لگا، ’’او تے دِتے دا سیاسی بیان سی۔‘‘
دِتے نے کیہا، ’’ہاں۔ گل کوئی ایہو جہی ہے۔ نالے راشیا! تیرے توں کوئی ان بھل نئیں کہ رَجے تے بُھکھے دونویں سیاسی ہوندے نیں۔‘‘
راشے نے دِتے نوں ہس کے آکھیا، ’’مردا وغی آ۔‘‘
اے ہاسے مخول وچ دِتے اپنی گٹھڑی کچھے لائی تے چوہدری سردار کولوں اجازت منگی۔ تے گلے بٹ دِتے ول سوالیاں نظراں نال ویکھیا۔ تے دِتے ٹردیاں ٹردیاں بٹ نوں کیہا، ’’دودھ آلیاں پیسیاں چوں کٹ کٹارا کر لئیں۔‘‘
گلہ بٹ کجھ کہنا چاہندا سی پَر دِتا دروٹنئی چوں باہر نکل گیا سی۔
اوتھے ہی چاء دی پیالی تے صبح دارے اکٹھ دا فیصلہ ہوئیا۔ تے گلے بٹ دی سب نوں آگاہ کرن دی ڈیوٹی لگی۔
گلے کیہا، ’’میں گھر گھر کوئی نئیں جانڑا۔ البتہ سب نوں آگاہ کر دیاں گا۔‘‘
سب نے گلے بٹ نوں حیرانی نال ویکھیا تے بٹ کہن لگا، ’’سکھ ہو گیا ہَے۔ ہُن کسے دے گھر جان دی کے چھندی ہے— میں لائوڈ سپیکر تے ہوکرا دوا دیاں گا۔‘‘
لے وائی! اے اعلان کئی وار فیر ہوئیا۔
صبح اکٹھ تے، چوہدری سردار کولوںاجازت لے کے، مہک اک لمی لسٹ پڑھی۔ جس دے وچ اشتہار لانڑ لئی مدد، گرائونڈ دی تیاری لئی ٹریکٹر، سٹیج لانڑ دی تھاں، پانی دی وڈی ٹینکی دا بندوبست، لائناں لانڑ لئی چونا تے ہور ڈھیر کجھ۔
چوہدری سردار کیہا، ’’فکر نہ کر۔ سب کجھ ہو جائے گا۔‘‘ نال ای مہک نوں پولے خان نال رابطہ رکھن دا کیہا۔
تے مہک نوں کم دی نشاندہی کرن دا وی آکھیا۔ نالے اے وی دسیا کہ اے ہُن پنڈ دی عزت دا مسئلہ ہے۔ فکر آلی کوئی گل نئیں۔
پولے خان دسیا، ’’اشتہاراں توں علاوہ ہر بندوبست ہوئیا ہَے۔ تے ہاں! سکوٹر حالاں تیکر نئیں پہنجیا۔‘‘
مہک دسیا، ’’مٹھو دا حالاں تیکر کوئی اتا پتا نئیں — البتہ اشتہار میر پور، منگلے، پیر شاہ غازی صاحب دے دربار، دینے، سوہاوے، رانجھا میرا، دھنیالہ، چک جمال تے اس علاقے وچ ہر پاسے تقریباً لگ گئے نیں۔‘‘
پولے خان آکھیا، ’’یعنی ہُن دکھن تے چڑھدے آلی بائی باقی رہ گئی ہَے۔ کر لاں گے۔ کوئی مسئلہ نئیں۔‘‘
لیکن میرے لئی پیری دا اس اکٹھ وچ نہ ہونڑا باعثِ تفتیش سی۔ میرے کولوں نہ رہن ہوئیا۔ میں مہک نوں اک پاسے لے جا کے پیری دے نہ آون تے اس دی گفتگو وچ گرم جوشی دے نہ ہون دی وجہ پچھی تے مہک مینوں اگوں کہن لگیا، ’’چنگا کیتا جے پچھ لیا اے۔ میری تے سوچ سی کہ کوئی وی نوٹس نئیں لین لگا۔ اصل وچ میں اصلوں اَک گیا ہاں۔ شروع وچ تھوڑی جہی حصہ داری میں— نال فٹ بال کھیڈ دیاں دی آخت تے لئی— تے کردیاں کراندیاں اے سارا گلانواں ساڈے گل پے گیا ہَے تے ساری ذمہ داری ساڈے سر پے گئی ہَے تے قدم قدم تے نہ ختم ہون آلیاں اجازتاں دے سلسلے مت مار چھڈی ہَے۔ ‘‘
میں مہک نوں پکڑی پکڑی سردار کول لے گیاں۔ اوتھے مہک اے ہی گل ذرا مختلف انداز وچ سردار اگے دہرائی۔
سردار کیہا، ’’برخوردار! خرچ تساڈا تے آبرو پورے پنڈ دی۔ اے توں وی جاندے تے اسیں وی۔ تے جسراں دَس ہے، پروگرام دیاں کئیاں زاویاں توں فلماں بنن گیاں۔ ہزاراں اشتہار چھپوائے نیں تے لگ وی گئے نیں۔ اسیں جدھر جانے ہاں، ساڈے اس فنکشن دے رولے نیں۔ مینوں کئی سنیہے آ رہے نیں تے گلے الامبے وی۔ علاقے دی وڈی وڈی ہستیاں دے، سیاسی شخصیتاں دے، سرکاری عہدے داراں دے، چھابڑی، حلوائیاں دے ، نعت خواناں دے، گھڑ سواراں پہلواناں دے تے ڈھولیاں توپچیاں دے— کئی سفارشاں، انعام شنعام جیہڑی تیری بھین لے آئی ہے— تیری ذمہ داری کے ہے؟ زیادہ کاریگر پکان نوں خراب کر دینے نیں۔ صلاح ہر کوئی دے سکدے۔ لیکن حکم صادر اک بندے دا ہی ہونا چاہی دا ہَےتاکہ گودم نہ پویں۔ اگر توں چاہنا ویں تے تیری روح مندی ہَےتے ذمہ داری توں لے لے۔‘‘
مہک کیہا، ’’نئیں انکل جی! میری اے مجال — سمجھ آ گئی ہَے۔ اندرونی حالات ، چونا، پانی ساڈا تے بیرونی حالات تے قابو تساں بزرگاں دا ہَے۔ ‘‘
تے ہور اس پیری دا ہسدیاں ہسدیاں دسیا کہ بیمار ہے تے شہر ڈاکٹر کول گئی اے۔
بعد وچ مہک مینوں کہن لگا، ’’حالات توں ان واقف ہمیشہ حالات دی تفصیل چاہندے۔ تے حالات توں واقف دی اپنی سوچ تے اک مکمل حکمت عملی ہوندی ہے۔ جنگل وچ اگ لگ جائے تے جنگلی جانور اگ توں ڈرے اگ توں دور نسدے نیں۔ لگدا ہَےساڈے تے وی ناکامی دا ڈر حاوی ہے۔ لیکن چوہدری صاحب دا وسیع تجربہ، انہاں دی ثابت قدمی دا موجب ہے۔ تے ساڈے لئی مثال وی ہین۔ کئی لوک کدھرے اے نہ ہو جاوے، یا او نہ ہو جاوے— دی سوچ دے چکراں دی گھمبر گھیری توں فیصلہ نئیں کر پاندے۔ لیکن جنہاں دی پرورش، ماحول تے تجربیاں توں کردار وچ پختگی آئی ہووے، انہاں نوں فیصلے کردیاں کوئی جھجک نئیں محسوس ہوندی۔‘‘
اج دی تعلیم دا مباحثی علمیت تے زور — یعنی گلیں کتھیں بازی لے جان دی مہارت تیں، ڈونگی سوچ دا زیان ہو ریہا ہَے۔ علم آلے دی ضروری نئیں کہ دلیل وی بہتر ہووے تے فیر بندیاں نال ورتن ورتان دے طور طریقے — بندیاں وچ بہن کھلون توں آئوندے نیں۔ صرف کتاباں پڑھیاں نئیں۔
ایتھے دیکھیا ہَےکہ ھالات نوں مدنظر رکھدیاں ویکھن دے انداز اسراں دے نیں کہ کسے وی کم دی دس فیصد خامی دی نکتہ چینی دی بجائے نوے فیصد بہتری تے توجّو دتی جاندی ہے۔
اے میرے خیال مطابق ذرائع دی کمی توں حل دی تلاش تے اکساندیاں دلیلاں — منطقی نتیجے سامنے لیاندیاں نیں۔ اے اک بہتر اپروچ ہَی ہے جس توں خامیاں دے جانن دے باوجود کیہا جاندے کہ کرلاں گے، فکر آلی کوئی گل نئیں، ہو جائے گا وغیرہ۔
میرا مطلب ہے ، گل جت ہار، عقل مندی، چالاکی یا ہوشیاری دی نئیں، گل ذہنیت دی ہے۔
تے کئی واری عقل تے حکمرانی احساس و جذبات دی ہو جاندی ہے۔ جسراں کہ —
مہک راشے نوں ساڈے آل آئوندا ویکھ کے خموش ہو گیا تے میں وی راشے نال اس دی سسوں دے جھگڑے دی گل چھیڑ دِتی۔ راشے آکھیا، ’’او تے گزر گئی گزران —‘‘
میں پچھیا، ’’او کسراں؟‘‘
تے اگوں کہن لگا، ’’خواجے ہوراں دیاں تحفیاں مائی ہوراں نوں سب کجھ بھلا دِتا ہَے۔ سچی گل ہے، جسلے میں گھر گیاں، تحفیاں توں گھر کھٹ کھلری سی۔ میں سوچ وی نئیں ساں سکدا۔ پَر مینوں اے آرڈر ہوئیا کہ کدھروں فرنیل دیاں گولیاں دا بندوبست کر۔ کیوں جے کدھرے ترڈّی اُن دیاں کوٹیاں نوں ٹک نہ جاوے۔ میں او وی جا کے حاجیاں دے گھروں لیاندیان۔ خیری نال گھر ہُن بڑا سکون ہے۔ ہاں! اس دیہاڑے حاجی ہوراں دی شوگر ذرا ودھی سی تے او ٹِڈھ وچ آپوں ہی ٹیکا لا رہے سن۔ تے مائی فضلاں گھر آئیاں بیبیاں نوں کہہ ریہا سن کہ مٹھے توں حاجی ہوریں بالکل باز نئیں آئوندے۔ ویسے ہی میں چُک آکھیا کہ کوئی نئیں، کدیں کدیں حاجی ہوراں نوں منہ مٹھا کر لین دیا کرو۔ لے وائی، اوتھے کھچ پے گئی۔ پر میں گولیاں لے کے باہر نکل آئیاں۔‘‘
راشے دی میں ساری گل سنی۔ پر دلوں کھس کھسی تیں راشے اَن ہونڑے دی دخل اندازی مینوں بالکل نہ پَہائی۔ کیوں جے مہک میرے نال کوئی خاص گل کرنا چاہ ریہا سی۔ او دسنا چاہ ریہا سی کہ کسے دی عقل تے جذبات دا غلبہ ہے۔ میں اِسے سوچ وچ کہ او کون ہو سکدے؟ جس لفظ تے راشے نوں تک کے مہک دھڑ ماری سی — میں اوتھوں گل ٹورن دی کوشش کیتی— بلکہ کئی وار — پر گل نہ بنڑی۔ پر مینوں اے پکیت ہو گیا کہ مہک دی پریشانی میلیاں ٹھیلیاں توں نئیں، گل کوئی ہور ہَے۔ جیہڑی او اپنے اک کمزوری دے لمحے توں میرے نال کر کے یا تے دل دا بھار ہولاکرنا چاہندا سی یا میری رائے لینا چاہندا سی۔ گل جسراں وی ہے، راشے دی آمد توں مہک دا راز، راز ہی ریہا۔
تے کسے آ کے دارے گل کیتی، ’’ڈھوکے چوری ہوئی ہے تے کھوجی کتے چوہدری خلیل دے بھٹھے دے پڑاں دے چکر لا رہے نیں۔‘‘
لے وائی، سردار، پولے، مہک تے میرے توں بغیر سب بھٹھے آل نس گئے۔
پولے خان کہن لگا، ’’ویکھو یارو! بندہ اشرف المخلوقات ہے۔ لیکن بعض ویلے اس دیاں حرکتاں تے افسوس آئوندے۔ مکھیاں گندگی تے جاندیاں۔ گرج مردار تے۔ ویکھو اے پنڈ دی تاریخ دے سب توں وڈے کارنامے دی گل دا مک مکان تے ہے— تے اے سارے کتا ویکھن نس گئے نیں۔‘‘
مہک کیہا، ’’کوئی گل نئیں۔ اے اشرف المخلوقات — مرن تیکر تجربیاں توں مستفید ہوندا رہندا ہے۔‘‘
پولے خان کیہا، ’’مہک! توں مینوں اے دس — انہاں ساریاں دے جان توں سب مستفید ہوئے ہاں یا کہ سب دا زیان ہوئیا ہے؟‘‘
مہک کہندے، ’’انکل جی! میرا مطلب اے ہَےکہ بندہ ہر تجربے توں کجھ نہ کجھ سکھدا ضرور ہے۔‘‘
پولے خان کہندے، ’’ہاں! اسراں آکھ نا۔‘‘
مہک بولیا، ’’انکل جی! جسلے پینٹر چتر کاری کردا ہے، یا کوئی کاریگر کوئی چیز بنائوندا ہے، اس بنائی گئی چیز دی تنقید یا کوئی نکتہ چینی کاری گر دی تنقید یا نکتہ چینی ہوئی یا کے نا؟‘‘
پولے خان آکھیا، ’’کیوں نئیں، بالکل ہوئی۔‘‘
چوہدری سردار کولوں نہ رہن ہوئیا، تے کہندے، ’’گل سنو! کئی واری بندے نوں اپنی اڈھائی تہوڑ توں کجھ نئیں دسدا۔ تے تسی اے سوکنڑاں آلے سوال جواب چھوڑو— تے ہاں مہک! توں سانوں اوتھے دے سیاسی ڈھانچے تے ایتھے دے سیاسی ڈھانچے وچ فرق سمجھا—‘‘
مہک آکھیا، ’’بہت فرق— اوتھے دا ڈھانچہ صدیاں توں آ ریہا ہَےتے ایتھے دے سیاسی ڈھانچے دی بناوٹ بنن وچ آ رہی ہے۔ یا بن نئیں سکدی پئی۔‘‘
سردار پچھیا، ’’فیر تے اوتھے دے سیاسی واہ واہ طاقتور ہون دے؟‘‘
مہک دسیا، ’’اتنے نئیں جتنے سمجھے جاندے نیں۔ سیاست ذاتیات تے نئیں، بلکہ نمبر اک، ملک دی بہتری، نمبر دو پارٹی، نمبر تِن عوام نوں تھوڑا بہتا مسکا ضرور لگدے پر عموماً وعدے وفا ہوندے نیں۔ میڈیا، عوام تے بالخصوص ہر پارٹی بے اصولی برداشت نئیں کردے۔ یعنی سیاسی فعل تے عمل تے ہر کسے دی کڑی نظر ہوندی ہے۔‘‘
مہک دی گل، یعنی کڑی نظر توں مینوں احساس ہوئیا کہ مہک عادتوں خلاف — جسلےگل کردے، میرے نال نظر نئیں ملا ریہا۔ مینوں اے پکیت ہو گیا کہ کوئی خاص گل سی جیہڑہ کہ مہک میرے نال کرنا چاہ ریہا سی۔ بھاویں اس گل میرے نال نئیں کیتی، پر اس گل دے کرن دے خیال توں ہی او شرمسار ہَے۔ تے اے ہی وجہ ہے کہ او گل کردیاں میرے نال اکھ نئیں ملاندا۔
پر فیر مینوں چوہدری حاکم، سردار دے والد دی گل یاد آ گئی جیہڑی کہ اس کسے ویلے کیتی سی، ’’جتنا کم عقل نوں اپنی سوچ تے یقین ہوندا ہے، اتنا ہی عقل مند نوں اپنے سوچن تے شک ہوندا ہے۔‘‘
اے گل میرے ذہن وچ آون نال میں اپنے آپ نوں کیہا، ’’چھوڑ کھوجیا، کیہڑیاں بھپتاں وچ پے گیا ایں۔‘‘
ساڈے اوتھے ہوندیاں ہی راشا واپس آ گیا۔ کہن لگا، ’’اے کھوجی کتے چوری یا کوئی واردات دی تھاں توں مشک دا کھرا اٹھا لیندے نیں تے سُنگھدے سُنگھدے اغاں ٹردے نیں۔‘‘
ہور اُس دسیا کہ کتے رحمے مسلی دی کلی دے اندر جا کے اوتھے منجی تے بیٹھ گئے۔
پَرپتہ لگن تے کہ رحماں تے واپس اپنے وطن گیاں ہوئیا وے، کتیاں کھرا چائیں چائیں جرنیلی سڑک آل نکل گئے نیں تے میں تے فیر واپس آ گیاں۔‘‘
کجھ دیر بعدوں صادق تے ہور لڑیک وی پرت آئی۔ صادق کہن لگا، ’’کتیاں آلے تے اپنی فیس لے کے واپس ہو گئے نیں کیوں جے اگوں کھرا سڑکے چڑھ گیا سی۔‘‘
تے خلیل نے پولیس نوں دسیا ہَےکہ رحماں تے بال بچیاں سمیت ترے دناں توں شادی تے گیا ہوئیا ہَےتے اک دو دن نوں او واپس آ جائے گا۔ اے چوری کل راتی ہوئی ہے۔ دوجا رحماں ایتھے جمعدار ہے تے ست ورھیاں توں ایتھے ہے۔ اور ڈھوکیے سارے اس نوں جاندے نیں۔ اور تسی ایتھوں اللہ اللہ کرو۔
ہور صادق دسیا، ’’اے سارا مینوں تے فراڈ لگدا ہے۔ اک چوری تے فیر اک ہور کتیاں دی چوری۔۔۔ دھیہ دھیونڑی۔ اے سب میل ملاپ نال ہو ریہا ہَے۔ ‘‘
مہک پچھیا، ’’یعنی پولیس دے ملاپ نال؟ تسی اے کہہ رہے ہو؟‘‘
صادق آکھیا، ’’گورنمنٹ! میں کمی بندہ ہاں۔ میں اے تے نئیں آکھ سکدا۔‘‘
چوہدری سردار بڑے غصے نال صادق نوں کہندے، ’’اوئے کم ذاتا! جے اتنا پتہ ہے ہَی، تے فیر نمبر دو نمبر دو دی کے بکواس کر دا ریہا ویں؟‘‘
صادق آکھیا، ’’چوہدری صاحب! جسلے میں اے گل کیتی سی، اس وقت مینوں محسوس ہوئیا کہ کوئی ضرور میری گل موڑے توڑے دا۔ میں اسے ویلے وضاحت کردتی سی کہ میرے ہی نئیں، بلکہ سارے پنڈ دے کاغذاں وچ چوہدری حاکم نمبر اک تے چوہدری سردار نمبر دو ہے۔ میں جناب نوں اس نظریے نال نمبر دو کیہا سی۔‘‘
راشے کیہا، ’’جناب! گل بالکل اسے طراں ہے۔ میں وی اوتھے ہی ساں۔ پر نوی ٹیبل نمبر چھ دی کہانی سنی جے؟‘‘ شروع رکھدیاں راشے دسیا، ’’اس دی ملاقات قاری نال پِڑہاں چہ ہوئی ہے تے قاری مطابق اج بانے دی تریک سی۔ میں قاری کولوں پچھیا کہ بانا کون ہے؟ تے کہن لگا — اوہی داند آلا — قربان — جس دا مقدمہ مدتاں توں چل ریہا ہَے۔ ہور کہن لگا کہ میں، پیری تے تاجا بانے نال اج کچہری گئے ساں۔ سرکاری وکیل توں علاوہ اسیں ہورناں افسراں نوں وی ملے ساں۔ انہاں ساڈی بڑی آئو بھگت کیتی۔ پیری انہاں نال کوئی انسانی حقوق دی عہدے داری دی گل کیتی سی بلکہ انہاں نوں فنکشن تے آئون دی دعوت وی دتی سی۔ بانا اج فارغ کرا آئے ہاں۔ بانے نوں اے کیہا گیا ہَےکہ اج توں بعد توں فارغ ہیں۔ اس توں بعد پیری سانوں اک ہوٹل وچ لے گئے۔ اوتھے انہاں سانوں ٹیبل نمبر چھ تے بیٹھن دا آکھیا۔ انہاں ساڈے اگے رنگ برنگے کیک رکھے۔ انہاں تے کاغذ چڑھیا سی۔ تاجا تاولا — اس کیک چا کے منہ وچ پا لیا۔ پیری کیہا، تاج — پیسٹری توں کاغذ اتارنا سی نا — لے وائی تاجا تھاں مر گیا۔ اگلے پچھلے میزاں تے بیٹھیاں دا دھیان وی ساڈے ول ہَی سی۔ تاجا بِٹ بِٹ اگے پچھے تکی جائے۔ گڈی وچ بہندیاں بانے چک آکھیا، چوہدری تاج— تسانوں ٹیبل نمبر چھ پکا یاد رہوے گا۔ تاجے بانوں نوں گلمیوں پکڑ لیا۔ پیری مشکل نال چھڑایا۔ ہور قاری دسیا کہ ٹیبل نمبر چھ آکھ کے تاجے دے تیور ویکھیو۔ ہور راشے دسیا کہ پڑآں وچ ہی پتہ لگے کہ گامے نے اپنی زمین پدھری کرن توں ٹریکٹر روک دِتا ہَے۔ تے کہندا ہَےکہ چلو میٹنگاں تے نہ چا سہی —چلو نہ پچھو، زمین تے اے ساڈی ہے۔ نانہہ واہنڑ دیندا۔‘‘
سردار پچھیا، ’’فیر؟‘‘
راشے دسیا، ’’چوہدری خلیل کہہ ریہا سی کہ ٹریکٹر ڈرائیور نے واپس لے آندا ہَے۔ ‘‘
سردار مینوں کہن لگا، ’’بھائیا! اس پورے رقبے وچ دس مرلے انہاں دی جگہ ہَے۔ بے دید جیہا مڑا ہَے۔ پر تساڈے ظہورے نال گل بات ول ہے سُو۔ جہورے نوں کہنا۔ اس نال گل کرے۔ بے عزتی ہے۔ ہن تے پنڈ ہی نئیں، پورے علاقے دی گل ہے۔ بڑی بڑی دوروں بندے آ رہے نیں۔اس نوں آکھو، چلو تیری ہو گئی۔‘‘
میں سردار نوں کیہا، ’’خلیل نوں آکھو کہ او ٹریکٹر بھیج دیوے۔ جسلے گامے یا ہور کسے روکیا، انہاں نوں میرا آکھیے کہ اس بھیجیا ہَے۔ کوئی وی نئیں روکن لگا۔‘‘
اوتھے ساڈیاں گلاں گلاں وچ اک فقیر آ کے سلام دِتا تے اجازت منگی کہ حقے دی واری لا سکناں؟
سردار کیہا، ’’کیوں نئیں آ —‘‘
فقیر پچھدے، ’’گراں دے وڈھے چوہدری نوں ملنا ہَے۔ ‘‘
سردار پچھیا، ’’کیوں خیر ہَی؟‘‘
کہن لگا، ’’اجازت لینی ہے، سنیا ہَےایتھے دے چوہدری صاحب فقیراں نوں ماردے تے بے عزت کردے نیں۔ میں سوچیا وے، اگر اجازت ملی تے چار گھر میں منگ لواں گا۔‘‘
سردار مینوں کیہا، ’’بھائیا! رملیاں آلی گل—‘‘
میں حقہ سائیں آل پھر کے کیہا، ’’لے واری لا — پر اے بے عزتی دا تینوں کسراں پتہ لگا وے؟‘‘
مینوں اگوں کہن لگا، ’’جناب! دُودھ پتریں وسو — مینوں ہَی نئیں، پورے اس علاقے دے درویشاں نوں اس مارکٹائی دا علم ہے۔‘‘
راشا فقیر نوں کہندے، ’’بُجھکے چائے ٹُر پیندے ہَو — تساں اے سوکھا کم پکڑیا ہَے۔ ‘‘
فقیر بُجھکی راشے نوں دے کے کہندے، ’’مائی باپ! جائو ، دو گھر منگو۔ یا ہور کوئی اٹھ کے منگ کے مینوں دسے۔ کہ اوکھا کم ہے یا سوکھا۔‘‘ فقیر ہتھ بن کے کہندے، ’’کوئی ہے مائی دا لال— میرا چیلنج ہے۔‘‘
سردار آکھیا، ’’سائیں بابا! واری لاتے — اے نکا تینوں میرے گھر لے جائے گا۔ اوتھے دسیں کہ میں تینوں بھیجیا ہَے۔ ‘‘
’’خیر منگی — خیر منگناں —‘‘
مہک کیہا، ’’سائیں بابا! تساڈی گل وچ وزن ہے۔ تے دماغ چوں کئی سوال اٹھالدی ہے۔‘‘
سائیں کیہا، ’’ساڈی اپنی اک دنیا ہے۔ جتھے انا کوئی نئیں۔ عاجزی ہی عاجزی ہے۔ لیکن ناامیدی کوئی نئیں۔ بلکہ امید در در پھیردی ہے۔ خیر پوے نہ پوے — فقیر دعا دے کے اگلے در جا صدا دیندا ہے۔‘‘
مہک سائیں دیاں گلاں توں متاثر ہو کے ’’ہاں، ہاں‘‘ دی گردن ہلائی جا ریہا سی۔
پولے خان اپنے مڑے نوں آکھدے، ’’جا سائیں نوں چوہدری سردار دا گھردس— اوتھوں اس دی بوہنڑی ہووے — انہاں تے گلاں دا کھٹیا ہی کھانڑ پہاکھے —‘‘ تے راشے نوں کہندے، ’’آ یارا! زمین پدھری کرائیے۔‘‘
کافی ہور بندے پولے تے راشے نال ٹر پئے۔ صادق نیڑے ہو کے سردار نال کوئی گل کرنا چاہ ریہا سی۔ تے میں اٹھ کے گھر آ گیاں۔
ساڈے اج نوی چوہدراٹ دا نواں اک رواج ہے۔ چموڑا حقہ — لوکا چموڑا حقہ چائیا میرا دروازیوں آواز مار کے پچھدے— تیری ماں کیہا، ’’آئو آ لنگ آئو —‘‘
ایویں مینوں وی امید سی، ایناں ڈنگاں وچ، لوکا یا اسدا مڑا گاماں میرے کول ضرور آون دے — میں کیہا، ’’آئو اللہ لوک جی — جی آیاں نوں —‘‘
اس آئوندیاں سار ہَی اپنے مڑے گامے نوں توہ لعنت کیتی تے مینوں کہن لگا، ’’چنگا کیتا اے، گل نیڑیوں ہی مُکا دتی ہے۔ سچی گل اے، اللہ جانڑدے، اس وچ بے عزتی سی میری۔ بھلا ہووے، تواڈی وقت تے کیتی ہوئی گل توں گل اوتھے ہی ٹھپی گئی ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’اللہ لوک— میں وی اک امید نال گل کیتی سی۔‘‘
میری امید دا اس نوں وی چنگی طراں پتہ سی۔ ہور فنکشن دیاں، دنیا داری دیاں گلاں چوں لوکا مینوں کہن لگا، ’’ہُن ساڈے تے اک احسان ضرور کرنا اے۔‘‘
میں پچھیا، ’’او کی؟‘‘
کہن لگا، ’’آئوندیاں الیکشناں وچ تواڈے بھتیجے نوں ممبر کھلوان دی خواہش ہے۔ ذرا مڑے دا خیال رکھناں۔‘‘
میں کیہا، ’’فکر نہ کر — میں سردار نال وی گل کراں گا۔‘‘
میں اگلی ملاقات تے دارے تے سردار نال گل کیتی۔ اس اگوں مینوں آکھیا، ’’بھائیا! اے سارا ڈراما اینہاں اسے واسطے کھیڈیا ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’چل ممبری وچ کے دھریا ہے؟‘‘
اگوں کہن لگا، ’’تساں گل کر چھڈی ہے، تے ٹھیک ہے۔ پر لوکا بئیمان خدائیاں دا ہے۔‘‘
ساڈے اوتھے بیٹھیاں ہَی سلیمان آ کے پچھدے، ’’او پولے خان دا سودا لین، پولے خان دے نال شہر چلیا ہَے۔ تے اگر اساں وی کوئی سودا منگوانا ہووے تے او نال ای سارا سودا ریہڑے تے رکھ کے لے آوے گا۔تے جے کر تساں نال چلنا ویں تے اے ہور وی بہتر ہے۔‘‘
سردار میرے آلوں ویکھ کے کہندے، ’’بھائیا! تیاری پکڑیے۔‘‘
میں کیہا، ’’بالکل تیاری پکڑیے۔‘‘
میں گھر آئیاں تے تیری ماں اگوں دسیا، ’’سلیمان ساڈیوں ہو گیا ہَےتے سودے دا وی کیہا سُو۔‘‘
اُس مینوں کاغذ دِتا کہ اے ہے سودیاں دی لسٹ۔ اس حاجی دی اک کڑی کولوں لکھوائی ہے۔ میں کاغذ لے کے بوجھے وچ پا لیا۔ تیری ماں کولوں نقدی لئی تے دارے واپس— اوتھے سلیمان، پولے خان تے قاری گٹا اڈیک وچ سن۔ سردار دے آون تے— اے ہَی — کہ چلو ریہڑے تے ہی بیٹھ جانے ہاں — سلیمان دا خچر تے واہ واہ تکڑا سی۔ پر رب جاندا اے کھڈیاں توں جمپ لے لے ساڈے اندر ہل گئے۔ شہر توں پہلاں ہی اسیں ریہڑے توں ٹہل گئے۔
سلیمان خلیل دے بھٹھے تے اٹا ٹہوندے۔ لے وائی! بھٹھے دی کیری نے ساڈیاں کپڑیاں دی جوہ کڈ دِتی — خیر جھنڈ پھوک کے — شہر جدھر وی اسیں گئے، ساڈے فنکشن دے پوسٹر لگے ہوئے سن۔ تے سانوں جانڑوں ان جانڑوں ہر کوئی سلام کر ریہا سی — تے قاری گٹا ہنگ ہنگ پیا ہنگیا ہَے۔ ڈوریاں دی ہٹی توں اساں ساریاں سودا پوائیا۔ پر ساڈی لسٹ کسے کولوں وی نہ پڑھی گئی۔ سلیمان سودا لدھ کے تے پنڈ ٹر گیا۔
سانوں مودا حلوائی چاء پلان لے گیا تے سانوں کہن لگا، ’’ریٹاں وچ گنجائش کرو۔‘‘
اساں اُس دی گل کوئی نہ غولی۔ پر قاری پچھیا، ’’کیہڑے ریٹاں وچ؟‘‘
مودے کیہا، ’’جیہڑے میلے تے اڈے لان دے پیسے لا رہے ہَو۔‘‘
سردار کیہا، ’’مودیا! رُک جا۔ سانوں تے اے ریٹاں تے اڈیاں دا بالکل ہی علم نئیں۔ اساں کوئی کسے کولوں پائی پیسہ نئیں لینا۔ تسیں بنہائیس — ساڈے تواڈے مرن جیون — اے تے اک شغل ہے۔ بدنامی لئی تے اے تے نانہہ کر رہے— اگر کوئی بال بچے واسطے چار آنے کمائے گا، تے سانوں تے خوشی ہووے گی— اے کوئی نوسر لاریہا وے— اسیں جا کے تفتیش کرنے ہاں۔ تے توں ہورناں نوں وی آکھیں۔ کوئی کسے نوں اک آنہ وی نہ دیوے۔‘‘
ساڈی واپسی ایسے شش و پنج وچ ہَی کہ اے نوسر باز کون ہو سکدے یا ہو سکدے نیں — فیصلہ کیتا کہ گراں پہنچ کے ساریاں نوں دارے اکٹھا کرنے ہاں — اساں پنڈ پہنچ کے قاری کولوں اعلان کروایا تے سب نوں اکٹھا ہون دا آکھیا۔
سردار قاری نوں کیہا، ’’ہاں مردا! گل کر —‘‘
قاری کیہا، ’’فنکشن تے اڈے لانڑ آلیاں کولوں کوئ اغرائی کر ریہا ہَے۔ سوء لانڑی ہے کہ کون ہے؟‘‘
چھیما پچھدے، ’’تساں نوں مودے حلوائی دسیا ہونڑیں۔‘‘
قاری اس آل ویکھیا، ’’ہاں بالکل۔‘‘
چھیمے دسیا، ’’اے تے ریاضا ڈار پوسٹر لاندیاں، اس دے نال شغل کیتا سی۔‘‘
پولے خان، ’’چنگا شغل اے وئی! اے تے سارے شہر گل دھمی ہے۔‘‘
چھیمے آکھیا، ’’ہاں! شہر آلے وی تے شامل سن۔ بلکہ انہاں دی آخت تے ہی سب کیتا سی۔‘‘
قاری کہندے، ’’کے سب کیتا سی؟‘‘
چھیمے دسیا، ’’اے ہی کہ او سارے اپنے اپنے اڈیاں دے ولائتیاں دی کڑی نوں پیسے دے آئے نیں۔ تے مودے نوں کیہا کہ حالاں تیکر جے رقم اتاری نئیں تے جا کے کڑی نوں اتار آوے۔ ریاضا رقم ودھاندا گیا۔ مودے نال شغل لگا ریہا پر فکر یا تفتیش آلی کوئی گل نئیں۔‘‘
مہک پچھیا، ’’فٹ بال دے کجھ کھلاڑی گانڑ وجانڑ دی فرمائش کر رہے سن۔ اگر رضامندی ہووے تے؟‘‘
سردار کیہا، ’’ساریاں چھوراں دیاں نئیں سنی دیاں۔‘‘
میں نہ خیال کیتا پر گاما وی اوتھے ہَی سی۔ چوہدری نوں کہندے، ’’چاچا! ساڈا وی ناں اشتہاراں تے لکھوا دیندے تے کے حرج سی۔‘‘
سردار اُس نوں دسیا، ’’اشتہار بنواون وچ اس دا کوئی عمل دخل نئیں۔ اشتہار میر پور توں بن کے آئے سن۔ تے پتر! جے کر توں چاہنے، تیرا اعلان کروا دیاں گے کہ پورے اس میدان وچ تواڈی اٹھ مرلے زمین ہے تے توں ٹریکٹر روک دِتے سن۔ تے فیر تیرے پیو نے ساڈے کولوں الیکشناں تے تساڈی مدد دا وعدہ لیا ہے کہ میرے مڑے دا خیال رکھیو۔ ہور دَس — لے وائی! اس توں بعد گاما نئیں بولیا۔‘‘
صوبیدار عزیز کیہا، ’’مسجد توں اعلاناں دا سلسلہ ختم ہونڑا چاہی دا ہَے۔ ‘‘
بحث تکرار توں گل مکی کہ قاری کیوں جے چابی بردار ہے، اس لئی اس دی اجازت توں بغیر اعلان نئیں ہووے گا۔
صوبیدار عزیز کیہا، ’’کوئی پائیدار بندہ ہونا چاہی دا ہے۔ قاری دی کس سننی ہے؟‘‘
بائو یاسین آکھدے، ’’نماز اس دے پچھے پڑھدے ہَو، اس تیں زیادہ ہور پائیداری کے منگدے ہو—‘‘
پَر فیصلہ ہوئیا کہ ہر اعلان تے مسجد فنڈ واسطے پیسے لِتے جان دے۔
لیکن قاری صوبیدار دی گل توں کنت گیا تے کہن لگا، ’’میں کڑہگے لا جانڑناں—‘‘ فیر کہن لگا کہ اس نوں وڈے وڈے افسر — جسلے وی پیری — قاری صاحب آکھ کے تعارف کراندی ہے، سب جھک جھک کے ملدے نیں۔
صادق کیہا، ’’گورنمنٹ! اس نوں زیادہ اہمیت نہ دتی جاوے۔ کیوں جے جس نے وی آپ نوں جپھی مارنی ہے، یا ویسے ملنا ہے، اس نوں جھکنا ہَی پیندا ہے۔ نہ ہی خفگی تے نہ کدورت دل وچ ہونڑی چاہی دی اے۔ دوجا، اعلان توں پہلاں ریاضا دس گیا سی کہ گرائونڈ تیار ہے۔ آ کے معائنہ کر لوو۔‘‘
سردار گرھوں حقہ منگوایا تے اسیں میدان آل روانہ ہو گئے۔
میدان دا تے حلیہ ای بدلیا ہویا سی۔ پیری وی اوتھے ہی سی۔ تاجا سلوار وچ — اک عجیب منظر — جسراں کہ کوئی گھروں رسیا ہوندے لگ ریہا سی۔
پیری اوتھے اک نوجوان مڑے نوں ’’وقاص صاحب‘‘ کہہ کے مینوں ملایا تے دسیا، ’’اے ساڈے آپریشن دے انجارج ہیں نیں۔‘‘
سردار کیہا، ’’گل ہو گئی ہے۔ اچھائی تے بحث کرنا وقت ضائع کرنا ہے۔ اچھائی اپنان اسے وچ ہے۔ کہ ہر فیصلہ ہمیشہ اکوں بندے دا ہووے۔ تے او ہے پولے خان۔‘‘
پیری کیہا، ’’بالکل! ہر قدم تے انکل پولے خان ہوراں کولوں اوکے کرائی دا ہے۔‘‘
وقاص دسیا، ’’چوہدری وحید دے بندے لکیراں مروان گے۔ گھوڑیاں پربت توں دکھن دوڑنا ویں۔ سٹیج لہندی طرف ہووے گا۔ سٹیج دے دونوں طرف دکاناں ہونڑ دیاں۔ پربت آلی سائیڈ تے عورتاں دا علیحدہ انتظام کیتا جاوے گا۔ تے اس دے نال انجم ٹینٹ سروس دا مہماناں لئی کھانے دا انتظام ہووے گا۔ تے پوری چڑھدے آلی بائی اشتہاری سٹینڈ تے دو اُچے ٹاور جنہاں توں فوٹو گرافی کیتی جاوے گی۔‘‘
سردار کیہا، ’’کم امیدوں ودھ سترانونڑا ویں۔ صلاح مشورہ نکتہ چینی نئیں، بلکہ حل دی تلاش ہوندی ہے۔ سفید پوشاں دا کھانا ایتھے— گمداندی مچ جائے گی۔ آئے گئے خاص مہماناں دا کھانا دارے رکھو۔ انجم اک ٹینٹ اوتھے لاوے۔ تے باقی سواراں نوں ایتھے ہی شاپراں وغیرہ وچ کھانا کھوا دیواں گے۔ تے پانی دی وڈی ٹینکی دا بندوبست وی لازمی ہَے۔ ‘‘
وقاص دسیا، ’’او گھنٹے تک پہنچ جائے گی۔ تے خاص خاص مہماناں لئی بندوبست دارے ہی ہووے گا۔‘‘
تے فٹ بال دے کھلاڑیاں دے کھانے دا فیصلہ اساں آپریشن انچارج تے چھڈیا۔
وقاص کیہا، ’’نئیں جی! اسیں صرف نیزہ بازی توڑی ہاں۔ فیصلہ اے ہوئیا ہے کہ نیزہ بازی توں بعد ٹینٹ داریوں ایتھے ہی لے آواں گے۔‘‘
واپسی تے میں مہک کولوں پچھیا، ’’اے وقاص کون اے؟‘‘
اس اتنا ہی کیہا، ’’اے چوہدری وحید دی ٹیم دا بندہ ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’میں سمجھیا کہ پیری دا کوئی جانڑوں ہے۔‘‘
مہک کیہا، ’’پیری اج تاجے تے بانی نال واپڈا دے دفتر کسے نوں ملن گئی سی۔ او کوشش وچ ہے کہ جلدی جلدی بجلی دا بندوبست ہو جاوے کیوں جے منظوری تے ہوئی ہے، گل آجا کے چواں کھمبیاں دی ہے۔ میرا خیال ہے کہ گرائونڈ وچ بندے ویکھ کے رک گئی ہونڑی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’تساڈی اے خود اعتمادی ہے کہ تسی منٹاں سکنٹاں وچ ہر محفل وچ گھل مل جاندے ہو۔‘‘
اگوں مہک مینوں کہن لگا، ’’اے سب ایتھے دیاں بندیاں دے چنگے رویے توں ہے۔‘‘ تے میری سوچ دے خلاف مہک مینوں کہن لگا، ’’مینوں پیری دا تاجے نال فری جیہا ہو جانڑاں پسند نئیں ۔ ‘‘
میں کیہا، ’’پتر! تیری بھین ہے۔ توں اس نال گل کر۔‘‘
مہک کیہا، ’’میری اسراں دی گفتگو دے کئی پہلو نیں۔ مثلاً میرا شکی مزاج ہونڑاں — دوجا پیری تے بے اعتباری — تے اس دا ری ایکشن توں علاوہ اک نازیب — اصل وجہ اے ہے — میں سمجھناں کہ پنڈ دی رسم تے ماحول مطابق — ہر اجہے رشتے وچ اک وِتھ ہونڑی چاہی دی ہے۔‘‘
میں اس دی گل سمجھ گیاں کہ اس وچارے نوں لمیاں جیباں دا وی احساس ہے تے گل کرن توں حالات دی نازکی تے وی اکھ ہے۔ حالات دی نازکی توں مراد — پیری تے وشواس—
ہور مہک دسیا کہ او اپنی ماں دے پرانیاں تعلق داراں نوں ملن اسلام آباد گئے سن — رشتہ داراں دی جس گل متاثر کیتا، او سی اونہاں دا شام دے کھانے توں بعد اپنی اپنی دن دی سر ورتی دا اک دوجے نوں دسن تے سنن دا انداز — جس توں اُنہاں دے گھر دا ماحول خوشگوار وی سی تے دلچسپ وی۔ تے خاص کر اُنہاں دی مائی دی روداد — دسن لگے، ’’وڈی سرگی مینوں میری ماں جگائیا — تے انہاں مینوں انہاں دے نال چلن دا کیہا۔ میں اُنہاں دے پچھے پچھے ٹر پیاں۔ پنڈوں ذرا ہاٹماں ٹانگہ کھلوتا سی۔ اس دے وچ کافی سامان سی۔ نیڑھے آ کے بکسے میں پچھانڑے۔ او ساڈے سن۔ مینوں میرے ابا جی میرے سر تے ہتھ رکھ کے آکھیا، ’’آ میری دھی — ٹانگے وچ بیٹھ جا۔‘‘
میں نیویں نظرے یااللہ وی نہ کیتی — تے ٹانگے وچ بیٹھ گیاں۔ ٹانگے دی مٹھی مٹھی رفتار — مینوں پنڈ توں دور لے جا رہی سی تے پکھنوں پربت آل اڈے جا رہے سن — میں سوچ وچ ساں کہ خورے اے پکھنوں اڈ کے ہر سویر نوں کدھر جاندے نیں — رکھاں اُتے چڑیاں دا چیک چہاڑا تے لائوڈ سپیکراں تے اذاناں دا زور — تے میری ماں دی میری کنڈ تے ہتھ دی گرمائش — تے اسیں سب خاموش — ریلوے اسٹیشن توں اساں پنڈی آلی گڈی پکڑی — میں ماں جی تے ابا جی دے وچکار بیٹھی ساں۔ گڈی دی کوک — مینوں حالیں وی اس سفر دی یاد کراندی ہے۔ کہہ کے او اُٹھ کھلوتے تے کہن لگے — زندگی معجزے تاں ہی دسدی ہے جے معجزیاں تے یقین ہووے۔ اڑیا! میں تھک گئی ہاں۔ میں سون چلی ہاں۔‘‘
اس دی میں گل سن کے میں اس کولوں پچھیا، ’’اے مہک تاجی دی گل تےنہہ کر ریہا؟‘‘
اس کیہا، ’’ہاں جی! آنٹی ممتاز—‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’کافی عرصہ پہلاں، ساڈے ایتھے صوفی سخی ہوراں دا ڈیرہ رہندا سی۔ صوفی سخی ریلوے وچ ملازم سن۔ انہاں دیاں دو بچیاں سن۔ جیہڑیاں سکول پڑھن شہر جاندیاں سن۔ شہر دیاں ہوچھیاں جیہاں مڑیاں انہاں نوں تکو تکی آئوندے جاندیاں چھیڑنا شروع کر دِتا۔ کدیں سائیکلاں تے، کدے ہتھ وچ ریڈیو لائے — مینوں انہاں دیاں حرکت دا پتہ لگا تے سکول دی چھٹی دے ٹائم تے میں اس تھاں، جتھے او کھلوندے سن، پہنچ گیا۔ او اسے پرانی ہلتر تے سائیکلاں تے ٹلیاں وجاندے کڑیاں کول پہنچے— تے میں وی رَل گیاں۔ میرے کول توت دی پھانٹ ہَئی۔ جسلے میں دو دو دھریاں، تے او ببلائے — تے تاجی چھڈان تے— تے میں کڑیاں نوں کیہا، ’’تسی جائو گھر —‘‘ تے میں مڑیاں نوں اگے لائیا کہ چلو، تساں نوں گھر چھوڑ آواں نالے تساڈے کسے ساک سین نوں ورم نہ رہوے کہ مارن آلاکون سی۔شہروں میں وحیدے کولوں گوشت لیا تے اس دسیا ’’انہاں بے غیرتاں تھرتھل لیاندیا وے، چنگا کیتا اے۔ سدھے راہ پائے نیں۔‘‘
واپسی تے مینوں بندے دوروں دوروں ویکھدے رہے پر نیڑے کوئی وی نہ آیا۔
اک دن مینوں چاچے حاکم کیہا، ’’دس پئی ہے نتھیہ تساڈے تعلق آلے منشی کول مجھ ہے؟ نال چل تے او دِوا۔‘‘
میں کیہا، ’’چلو—‘‘
اوتھے اسیں رات رہیاں پر چاچے منشی دسیا، ’’مجھ اس پھلائیاں آلے چوہدری شیر اگے ویچ دتی ہے۔‘‘
اس اے وی دسیا کہ لوثریں چوہدری مولاداد کول مجھ کھڑی ہے تے ڈاڈا دائو وی ہے۔
دوجے دیہاڑے ڈیگری اسیں لوثریں اپڑ گئے۔ مجھ بڑی— پنج کلیان — بیڑ کنڈی — بلکہ مجھ میں ہی چوئی۔ پکا اٹھ گڈویاں دودھ — پر پتہ لگا کہ مجھ زنانیاں تے نکیاں نوں گھوردی ہے۔ گل اوتھے وی نہ بنی۔ اسیں واپس پنڈ آ گئے تے پتہ لگا کہ صوفی ڈیرہ پنڈی لے گیا ہَے۔
اگلے اٹھ دس سال ہر جگہیں پہنڈی میں مل لئی۔ مجھ آلا وی ڈراما سی۔ اک عزت دی سنجالی تے دوجا چنگی اولاد ماں پیو دی لج آخر کار رکھ ہی لیندی ہے — اور اپنی اولاد ہونڑ تے۔ اس پکھ دا احساس ہوندے۔ جوانی زندگی دا چلہا جیہا دور ہوندے۔ جتھے عقل دی نئیں جذبات دی حکمرانی ہوندی ہے۔
ممتاز آلی گل — معجزیاں تے یقین معجزے سامنے لیاوندین — میں خوش ہاں — اللہ ممتاز نوں رنگ لائین۔
جسلے میں اپنے گھر آلی گلی وچ پین لگاں، مہک مینوں کلاوے وچ لے لیا تے گھٹ کے جپھا مار کے آکھن لگا، ’’انکل جی! اے تساڈی امانت ہے۔‘‘
میں اس نوں پیراں توں چالیا۔کہن لگا، ’’لکھے تے زور نئیں۔‘‘
مینوں اس دے اے لفظ وی کسے دی امانت لگے —
سر ورتی دا دسنا اتنا مشکل نئیں جتنا کے بے معنی ہے۔ بے معنی اس واسطے کہ وغ گئی تقدیر نے ان ہونڑاں نئیں — تے فیر لفظاں دا استعمال — اپنے خیال و جذبات دے سمجھان دی کوشش، سنن آلے دے سمجھن تے منحصر ہے— تے دوجا — کسے دے دکھاں دی منجھی دے پاوے نوں پکڑ کے ٹہاکلا پے لئی — ہر کسے نوں اپنے تندھیاں توں ویل نئیں — اے تے اے ہَی ہے کہ تجربیاں توں بندہ حال نوں قدرے بہتر جاندا ہے — لگی آلے دا دکھ لگی آلے ہَی جاندے نیں۔
میں گھر جا کے لیٹ ریہاں۔
مینوں میریاں دلیلاں دی پلٹ جھپٹ کدھروں کدھرے پواندی رہی تے خاص کر میری اپنی ذات نال آڑ پھس — اس گل توں کہ — یقین توں معجزے سامنے آئوندے نیں — تے مہک دی گل کہ — ہوا وچ اڈنا یا پانی تے ٹرنے نالوں زمین تے ٹرناں وڈا معجزہ ہے جے دھیان کریے تاں — تے انھا یقین اندھراتے توں گھٹ نئیں— یقین توں نئیں — اصل وچ تجسس توں راز سامنے آئوندے نیں۔اور بندے دا ہر فعل اسراں ہی ہے۔ جسراں کہ کسے آرٹسٹ یا کاریگر دی محنت دا نتیجہ — اے نئیں کہ اس کے بنایا ہَےبلکہ اصل انعام اے ہے — اس کاریگری یا بناوٹ توں — آرٹسٹ کے بن گیا ہَے— تے فیر مہک دا بندے دے فعلاں دا تے آرٹسٹ دی تخلیق دا موازنہ — یعنی بندے دے فعلاں دا بندے تے اثر — تے حقیقت اے ہے کہ میریاں کل دیاں یاداں نے مینوں میرا کل — میرے سامنے لیاندا — تے گزرے کل دے کرتوت — میرے ہر اج دے وطیرے دا سبب بن دے رہے — ماں پیو دا کوئی زیادہ ہی پیار — شاید میرا انہاں دی اکلی اولاد ہونڑ توں سی — میری ہر اڑی تے انہاں بہشتیاں دی آمین توں میں منہ زور ہو گیا۔ میرا ملکیتی نظریہ مینوں کڑیاں دے سکول لے گیا۔ میں کئیاں نوں پھینٹی لائی۔ تے اے پھینٹی مینوں کتھے کتھے لے گئی۔ میں کئی واری موئیاں موئیاں بچیاں تے کئی میرے ہتھوں ظلم ہوئے۔ میرا والد کافی جائیداد میرے فعلاں توں مقدمیاں تے پھوک دِتی تے کدے اُف نہ کیتی۔ تے نہ ہی مینوں اوئے آکھی۔ میں بگڑدا گیا — اج مینوں سب توں وڈا افسوس تے دکھ — میں حیران ہاں — مینوں ماں پیو دے نال ناانصافی دا ہے۔ میرا ویاہ وی چوہدری حاکم آکھ بیکھ کے اپنی بھانجی نال میرے ماں پیو دے مرن دے بعد کرایا۔ انہاں دیاں حسرتاں جاہ اولاد دیاں — پتہ نئیں انہاں نوں کتنی تاہنگ سی۔ میں انہاں دلیلاں دے کھوبے وچ — تے تیری ماں پچھدی ہے، ’’ستے ہو؟‘‘
میں کیہا، ’’نئیں تے— خیر تے ہے؟‘‘
کہن لگی، ’’مہک دروازے تے آوازاں دے ریہا ہَے۔ بولدے کیوں نائو۔‘‘
میں کیہا، ’’ساڈے کوئی پڑدہ ہے؟‘‘
مہک، گلا بٹ تے صادق — تے مہک آکھیا، ’’کیوں؟ سو رہے ہَو؟‘‘
میں کیہا، ’’ہنگلاتے وچ — امیداں دے پکھنواں دے کھنب گنڑ ریہا ساں۔‘‘
مہک کیہا، ’’انکل جی! اے ساتھ لے کے تساں نوں اج نال ملان آیا واں۔‘‘
تے صادق کیہا، ’’کجھ سنیا جے؟‘‘
میں کیہا، ’’اکٹھے ہی ساں۔ کے گل ہے؟‘‘
صادق دسیا، ’’خوشیے دے پوترے تے اس دے نکے مڑے نوں راتیں بہک توں بمعہ پورے اجڑ چور ٹرک وچ پا کے لے گئے سن۔ اگے جا کے لُگی جہی جگہیں — انہاں مڑیاں نوں رُکھ نال بن کے تے آپوں ٹرک وچ راہی ہوگین۔ لَو لگن تے انہاں وچاریاں نوں کسے رکھ نالوں کھولیا ہَےتے اے ٹردے گھر اپڑے ہیں نیں۔ تے ہُن چوکی پرچہ کرا آئے نیں۔‘‘
میں پچھیا، ’’کوئی ہور اَتا پتا؟‘‘
صادق دسیا، ’’اے ہَی کہ انہاں نے راتیں ہنیرے وچ مڑیاں نوں اُٹھال کے انہاں دیاں اکھاں بن کے ٹرک وچ پا لیا۔ تے اکھاں بَجھیاں ہَی رُکھ نال بن گئے۔ مڑیاں نوں ہور کجھ نئیں پتہ۔ ہاں! مڑے دسدے نیں کہ انہاں کول کوپاں سن— تے گھر دیاں سمجھیا کہ شاید سویرے سویرے اجڑ لے کے نکل گئے نیں۔ جیہڑا کہ او عموماً کردے نیں۔ تے ان پانی واری واری آ کے کھا جاندے نیں۔‘‘
میں کیہا، ’’فیر؟‘‘
گلا کہندے، ’’فیر کی؟‘‘
تے تیری ماں نوں آواز مار کے کہندے— ’’بھین! اپنی مرضی ہے۔‘‘
میں پچھیا، ’’گلیا! مرضی کے؟‘‘
گلے آکھیا، ’’انہاں نوں پتہ ہَے۔ ‘‘
تے تیری ماں کیہا، ’’اے میں دیگچی رکھی ہے۔‘‘
تے گلا ہس کے کہندے، ’’چاء توں بغیر ماحول نئیں بن دا۔‘‘
مہک میرے کولوں پچھدے، ’’انکل! کتنی عمر جے؟‘‘
میں کیہا، ’’سچی گل ہے، ہانڑ پھانڑ دا پتہ وے، پَر صحیح عمر دا کوئی پتہ نئیں۔ دوجا کیہڑا کوئی میری پنشن لگنی ہَے۔ ‘‘
مہک سر ہلایا، ’’بالکل بجا! پر اے انکل خوشی ہوری تساڈے ہانڑی ہونڑ گے؟‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’خوشیا تے میرے ہتھاں وچ جمن ہوئیا ہَے۔ ‘‘
تے اگوں مہک کہن لگا، ’’انکل خوشی ہوری زیادہ عمر دے لگدے نیں۔ تے سنیا ہَے انہاں وچاریاں دونواں چواں بھیڈا توں — تریہہ چالی ورہیاں دی مشقتوں اے اجڑ بنایا سی۔‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’گل اسراں ویں کہ خوشیے دا ناں اصل وچ خوشی نئیں۔ نکیاں ہوندیاں اے سائیں لوک ہمیشہ ہسدا رہندا سی۔ تے اسیں اس نوں خوشی ، خوشی ناں نال پکارنا شروع کر دِتا۔ تے اس دا ناں خوشی پے گیا۔ تے اے زیادہ تر وقت چوہدری خلیل دے چاچے چوہدری فاضل دے بھٹھے تے ہی گزاردا سی۔ اوتھے کسے اِٹاں دی ٹوائی کردے کمہار نے اس نوں اک پَٹھ دِتی۔ پٹھ اس گھر لیاندی۔ سال کھنڈ بعد پَٹھ واہ واہ کھوتی بنی۔ اس اے کھوتی بھٹھے تے کم کردے کمہاراں اگے ویچی تے آوانڑاں دی ڈھوکوں دو بھیڈاں لے آیا۔ بلکہ اس دے دونویں سودے چوہدری فاضل ہَی کرائے۔ تے پھونیہ پھونیہ تالاب — تے اج اس دا اجڑ — اس دی ساری عمر دی کمائی — کوئی تلی تے تلی مار کے رائی ہو گئے نیں—‘‘
مہک کیہا، ’’چلو — متے کوئی نتیجہ بہتر ہَی سامنے آوے — پولیس نوں اطلاع ہو گئی ہَے۔ ‘‘
صادق مہک نوں مخاب کر کے کہندے، ’’بائو! ہر کوئی انجان سیان ہے۔ پہلی گل ہے، چور پولیس توں بُھلے نئیں ہوندے۔ دوجا، اگر کوئی آدمی ہتھ آ وی جاوے، تے وڈھی یا شفارش توں او فارغ ہو جاندے۔ اج ساڈے ایتھے ظالم دا ملخ طرف دار — تے مظلوم دیاں دعاواں توں علاوہ کوئی چارہ نئیں— ہُن لالے خوشی کول مقدمے لڑن واسطے ہَے کے وے؟ درخواست ہَو گئی۔ بس— میں کہنا واں یقین نال — بھیڈاں دی ہُن تیکر کھل یعنی چمڑی وی وِک گئی ہونڑی ہے۔ افسوس نال — اصل وچ گل اے ہے کہ باوقار لوکاں نوں قانونی پکڑ کوئی نئیں— تے غریب نوں قانونی حفاظت کوئی نئیں ۔ ‘‘
مہک پچھیا، ’’اگوں کے ہووے گا؟‘‘
گُلے بٹ کیہا، ’’اگوں کے ہونڑے؟ جو کجھ ہونڑا احیا— او ہو گیا ہَے۔ اسیں سارے چپ کر کے بیٹھ گیاں—‘‘
تیری ماں چاء لے کے آئی تے دسن لگی، ’’کوئی نگہار کُٹھے لالے خوشیے دا اجڑ لے گئے نیں۔‘‘
میں اُس نوں دسیا، ’’اسیں وی اے ہَی گل کر رہے ہاں۔‘‘ فیر ٹاپک بدلدیاں ہوئیاں میں گُلے کولوں پچھیا، ’’مڑے نے جو دکان پائی آ، کیسی چل رہی ہے؟‘‘
کہن لگا، ’’فی الحال تے معاملہ گھرو گھر ہَی ہے۔‘‘
میں پچھیا، ’’او کسراں؟‘‘
تے کہن لگا، ’’سودا پترا لیاون واسطے پیسے حاجیاں دِتے سن۔ تے گاہک وی اے ہی ہیں نیں۔ ہور کدرے کوئی آنا بچہ، کوئی مچھی سگریٹ لے جاندے۔ ہاں اک گل ہے۔ مڑا روزگار لگ گیا ہَے۔ درزیاں دا کم وی جانڑدے۔ مشین رکھی سُو۔ کوئی آنا دوانی اُدھروں وی آ جاندے۔ تجربہ ہو لوے تے فیر ہور کم ودھا لواں گے۔‘‘
میں گلے کولوں پچھیا، ’’بٹا! اے بارہ پاس ہَی ناں — جیہڑا کہندا ہوندا سی کہ میں ائیر فورس وچ ہونڑے؟‘‘
گلے آکھیا، ’’اوہی— پَر سفارشاں توں بغیر کوئی چپڑاسی نئیں رکھدا۔ ائیر فورس— پر اک گل ہے۔ ربوں وسیلے بن دے رہندے نیں۔‘‘
گلے بٹ کولوں پچھن نوں میرے ذہن وچ کئی سوال سن۔ پر مہک دے ہوندیاں اے ناممکن سی۔
صادق کیہا، ’’اگر رب دی ذات تے بھروسا وی نہ ہوندا، تے غریب عوام کئی چاندے ٹھاپے کر رہی ہوندی۔ امیر دے کرتوت— یا اس دی چالاکی نئیں، بلکہ غریب دا ایمان تے اس دا رب دی ذات پاک تے بھروسا امیر لئی ڈھال ہے۔‘‘
مہک صادق کولوں پچھدے، ’’میں تساڈا مطلب نانہہ سمجھیا؟‘‘
صادق کیہا، ’’مطلب کے ہونڑیں — اے ہی کہ غریب اپنے ماڑے چنگے ڈنگ ربوں آئی یا لکھی ہوئی سمجھدے۔ اگر انہاں دا اے یقین نہ ہوندا تے ضرور اپنی خستہ حالی دا ذمہ دار اس کسے ہور نوں ٹھہرانا سی تے ظاہر ہے، دولت دی غیر منصفانہ ونڈ ، مینوں پورا یقین ہے، اس دا نشانہ ہونڑا سی۔‘‘
مہک کیہا، ’’تساڈی گفتگو دا تاثر— تسی کھبے بازو دے معاشی نظام دے حامی لگدے ہو۔‘‘
صادق کیہا، ’’کھبے کُھبے دا تے پتہ نئیں — عمراں لنگھ گئیاں نیں— نسلاں لنگھ گیاں نیں — ڈھلوان تے گھٹائی آل جاندی تلکن بازی تے پیر نئیں رِک رہے۔ چلو رزق تے رب دی دینڑ ہے، پر معاشرے وچ برابری لئی ٹیکس کوئی عیب تے نئیں۔ جس توں تعلیم نوں فروغ تے اک اجیہا تعلیمی نظام — جس توں کم از کم ہر کسے لئی، ابتدا تے برابری دی ہووے — ویکھ لو، ایتھے، امیراں دی اولاد پرائیویٹ سکول وچ تعلیم حاصل کردی ہے۔ جتھے تعلیمی معیار اعلیٰ، استاد اعلیٰ تے سفارشاں توں روزگار اعلیٰ — تنخواہاں اعلیٰ، رہائش گاہاں اعلیٰ، ہسپتال، علاج، دوائیاں اعلیٰ — تے فیر انہاں دا کامیاب پراپیگنڈا کہ غریب نوں انہاں دا مشکور رہنا چاہی دے۔او ساڈا رونا کہ ساڈی سُندا کوئی نئیں — آمنا سامنا تے مدتاں تون ہے پَر غریب نوں حالاں تیکر دیانت دار لیڈر شپ نئیں ملی۔‘‘
گلے بٹ صادق نوں کیہا، ’’بس کر— لیڈری نوں رونے — اج ہر گھر منجیاں نالوں بندے چوکھے ہین۔ گورنمنٹ کے کرے؟ عرباں کول تیل ہے۔ یورپ آلیاں لُٹ مار کر کے اندر بھرے ہوئین۔ ساڈے کولوں اُنہاں دیاں ریساں تے نئیں ناں ہوندیاں۔‘‘
قسمیہ گل ہے کہ ساڈے جتنے بُرے سمجھے جاندے نیں۔ اتنے بُرے وی نئیں۔ تے پیری پئی گل کردی سی کہ پورے یورپ وچ — دوسری جنگِ عظیم توں لے کے ایشین تے افریقن ملکاں ہار آبادی وچ وادھے نئیں ہوئے— وددھی آبادی ہر مسئلے دی جڑ — جس توں بے روزگاری تے بُھکھ وی ہے۔ تے میرا دل ہے، چاء بنائی نے، اگ وی ضرور ہووے گی، میں حقا سوتراناں — فیر خوشیے دے جانے ہاں — پتہ کرئیے کہ وچاریاں تے کے بنی ہے؟
اس اُٹھ کے تے حقے توں ٹوپی چا لئی۔
صادق مہک کولوں پچھدے، ’’آیا تساڈے وی ساڈے ہار سیاسی رام رولے رہندے نیں؟‘‘
مہک کہندے، ’’کیوں نئیں جی! اے تے سارے ہَی رہندے نیں۔ پر عوام نوں جوابدہ ہونڑ توں — ساڈی لیڈر شپ اتنی طاقتور نئیں جتنا کہ مشرقی ملکاں وچ سمجھیا جاندے تے سارے یورپ وچ سرمایا داری نظام ہے — بے روزگاری ودھی ہے پر بے روزگاری تے قابو پان دیاں کوششاں وی جاری ہین۔ پر لگدا ہَےاے نظآم بندے واسطے نئیں بلکہ بندہ اس نظام واسطے کم کر ریہا ہَے۔ بے روزگاراں دی بنیادی ضرورتاں دا ذمہ گورنمنٹ دے سر ہے۔ ایتھے ملکاں وچ تھوڑا بہتا فرق ہے۔ کیوں جو سسٹم امریکہ وچ کامیاب ہے، ضروری نئیں کہ او ہر جگہیں کامیاب ہووے۔ تساڈے ایتھے ماشاء اللہ فیملی سسٹم اک کامیاب مثال ہے۔‘‘
صادق کہندے، ’’اے تے ہے۔ پر گورنمنٹ ساڈے ایتھے عیاش اور خود پسند امرا— نشئی دانشور— کرپٹ سیاست دان— دل پھینک نوجوان— مافیا ماحول— عوامی بے بسی اور اپنی ذات تے لاقانونیت تیں بے یقینی — خطرے دے ٹل ضرور ہین۔‘‘
گُلا بٹ آ کے کہندے، ’’شیر چھڑئیا ہَے۔ اس نوں تے اللہ دیوے۔ اوپرے بندے تک کے پھوڑ ہو جاندے۔ ایتھے قسمیہ گل وے، مہک ہوراں دا ڈیرہ آون نال گفتگو دے انداز بدل گئے نیں۔ آئو خوشیے ہوران دی کیڑ لئیے۔‘‘
گھروں باہر نکلے آں تے صادق گلے بٹ نوں کہندے، ’’بٹا! سنی سنائی جے کرنی ہوندی آ تے قسماں کیوں چانے؟‘‘
گُلے بٹ اگوں اس نوں آکھیا، ’’تیرے تے کیہڑی وحی نازل ہوندی ہے؟ ہر کوئی اسے طراں ہَی ہے۔ کجھ پڑھدین، اگوں فیر اے پڑھاندین۔ یا ایویں گل کر دین۔ گل اغاں ٹردی ہے۔ اے سنی سنائی ہَی ہوئی نا؟‘‘
صادق کہندے، ’’نئیں! میرا مطلب ہے، اے منجیاں، گھر دے بندے، وددھی آبادی، تیرا گفتگو دا انداز ، تیرے لفظاں دا چنائو، اے سنی سنائی ہَی ہے ناں؟ — ویکھ روحاں روزی لکھا کے آئوندیاں نیں۔‘‘
گلے بٹ کیہا، ’’جے لکھا کے آئوندیاں نیں تے فیر اے غیر مساواتی نظام دی مالداراں دے مغر ٹنڈ کیوں بننے؟ پیری پئی دسدی سی کہ رومناں دی سارے یورپ توں علاوہ عرب ممالک تے حکومت سی۔ تے ساری انہاں دی رعایا لئی مصر کنک سپلائی کردا سی۔ تے اج دنیا تے سب توں زیادہ کنک مصر درآمد کردے۔ لکھے وچ فرق نئیں پیا۔ مگر لکھیا باہر دے ملخاں چوں بھاری رقماں بھر کے آئوندے۔‘‘
صادق کیہا، ’’چل یارا! ہندوستان نوں وی سونے دی چڑی آکھدے سن بھانویں قحط کدھرے نہ کدھرے ملخ وچ ضرور رہندا سی۔ حاکم محکوماں نوں پھونڈ دی پانڑ لاندے رہندے نیں۔‘‘
ایتھے گلی وچ آ کے مہک کیہا، ’’میرے کوئی مہمان آ رہے نیں۔ جاندیاں میرے گھر آئوناں۔ میں انتظآر کراں گا۔‘‘
میرے تے صادق دے کہن دے باوجود کہ آ افسوس تے کر لیے، او گھر چلا گیا۔
گلے بٹ دسیا، ’’مہک دی گڑبڑ خوشیے دے مڑے نال ہوئی ہے تے مہک اس نوں تپھا ترھول وی کیتے۔ مینوں پتہ سی، نئیں آون لگا۔‘‘
اسیں گلاں گلاں وچ خوشیے دے اپڑے۔ تے اوتھے گھر دیاں دو چار زنانیاں — ساڈے آون تے دُلا اندروں باہر نکل آیا۔ اس کولوں خوشیے دا پچھیا تے کہن لگا، ’’تھوڑی دیر ہَی ہوئی ہے چوہدری بنارس دا نوکر چاچے ہوراں نوں سکوٹر تے بٹھا کے کدھرے لے گیا ہَے۔ ‘‘
ہور ساڈے پچھن تے اس سارا وقوعہ دسیا، ’’سچی گل ہَےکہ کجھ پتہ نئیں لگا۔ کیوں جے اُٹھالدیاں سار ہی چوراں ساڈیا اکھاں بن دِتیاں تے ٹرک وچ سٹ لیا۔ تے بیگ پور کول سانوں کِکر نال بن کے تے آپو راہی ہو گئے۔ اک بیگ پور دی زنانی نے سانوں کھولیا تے اساں گھر تاریاں لیاں۔ پلائی وڈ کول سانوں چوہدری بنارس ملیا۔ اس اگے اساں رونا رویا۔ او سانوں نال لے کے ایس پی صاحب دے حاضر ہو گیا۔ اوتھے وی اسیں روئیاں پٹیاں۔ صاحب بڑا چنگا سی۔ انہاں فون کھڑکانے شروع کر دتے۔‘‘
میں پچھیا، ’’اے صاحب کون سن؟‘‘
کہن لگا، ’’پتہ نئیں کون سن۔ پر انہاں دا ناں فیاض میر احیا۔ انہاں سانوں کیہا کہ تھانے جا کے پرچہ کٹائو۔ اے سارا مہر بنارس نے ہی کتیا ہَے۔ ‘‘
لیکن انہاں دے اطمینان توں مینوں سمجھ نہ آوے کہ اے کیوں ہے؟
صادق دُلے کولوں پچھدے، ’’مہک نال کے گل ہوئی آ؟‘‘
دُلے اگوں دسیا، ’’کجھ نہ پچھو۔ گل اسراں ویں کہ میں سنیا کہ انہاں نوں نیاز واسطے کوئی پہارو چاہی دے نیں۔ میں انہاں دے دروازے اگے گیاں۔ کہ شاید کوئی باہر آوے تے گل کراں۔ پر کوئی نہ تے۔ تے دوجے دن وی اسے طراں۔ میں شرم ساری جہی توں اندر نہ گیاں۔ فٹ بالیاں مہک دے کن بھرے۔ تے او میرے گل آن پیا۔ بانے پے لے کے چھڈایا۔ میں قسماں تسلیاں دتیاں تے آون دی وجہ وی دسی۔ پر او انگریزی وچ ہی بک بکارے کری جائے۔ تے رتا لال پیا ہووے۔ میں کسے اگے گل نہ کیتی کہ خواہ مخواہ بے عزتی ہووے گی۔ خاص کر انہاں دی — میرے نالوں وی زیادہ — کیوں جے گلاں کرن آلیاں توں وی توبہ۔‘‘
میں دلے کولوں پچھیا، ’’اتنے نقصان دے باوجود ماحول سکون دا ہے۔‘‘
اس اگوں دسیا، ’’اک واری پَک ہو لوے۔ اک قسم دی پک ہَی ہے، پر فیر وی۔‘‘
بٹ پچھدے، ’’کے کہانیاں پا رہیا ویں؟ پک کے دی؟‘‘
دلے دسیا، ’’چاچے ہوری تھانے اجڑ دی شناخت کرن گئے ہوئے نیں۔چوہدری سردار تے سائیں اشرف وی نال گئے نیں۔ تے مینوں آکھ کے گئے نیں کہ کسے اگے ناں نہ لویں۔‘‘
گلے کیہا، ’’پترا!بالکل ٹھیک۔ ناں بالکل نئیں لینا۔ تے اُٹھ آ، تیری مہک نال صلح کرائیے۔‘‘
تے گلے سانوں وی کیہا، ’’اٹھو جی! مہک اڈیک وچ ہونڑے۔ آئو! اے گوانڈ ہَی تے ہے۔‘‘
ساڈے پہچن تے مہک اٹھ کے دُلے نوں جپھا مار لیا تے اس نوں ساری ، ساری آکھن لگ پیا۔
دُلے کیہا، ’’ساری ساری توں بائو تیرا مطلب اے ہے کہ توں افسوسی ہیں— افسوسی تے میں وی ہاں — اس گل توں — کہ ویکھو، میں اس نوں اپنی صفائی تے صاف گوئی دا سمجھان دی کوشش کر ریہا واں، تے اے مینوں گھسن ماری جا ریہا ہَے۔ اس نوں کوئی خدا دا خوف نئیں۔ گلی وچوں ملخ لنگدا ٹپدا ہَے۔ سکوٹراں آلے ہارن مار کے لنگدھے نیں۔ تے سائیکلاں آلے ٹلیاں کھڑکاندے جاندے نیں۔ انہاں نوں کدیں کسے کجھ نئیں آکھیا۔ چلو غلطی توں مینوں غلط ہَی سمجھیا گیا، پر اتنا غصہ؟ میرا فعل یا اے میری غریبی سی— متہر میرے ہتھ وچ وی احیا۔ چاہندا تے تینوں راہ لا لیندا— پر میرے حالات مینوں اجازت نئیں سن دیندے۔ مینوں پیو دی گل یاد سی۔ او دسدے نیں کہ دونواں چونواں سالاں دے سن تے انہاں دے والد فوت ہو گئے۔ تے انہاں دی والدہ یعنی ساڈی دادی وڈیاں گھراں وچ کم کاج کر دی سی تے ساڈی گزران ہوندی سی۔ تے باقی رشتہ داراں دے حالات پتلے پینڑے ہون توں انہاں دا اپنا گزارا مشکل سی۔ دادی ساڈی دانیاں دی لپ واسطے ڈبا مار کے مرچاں چکی پیٹھیان۔ بنی چوں چیکنی مٹی کڈھ کے لوکاں دے اندر لپے نیں۔ کُنڈھیاں کُٹیاں نے— کوٹھیاں دی لپائی — تے پیٹ تے اولاد دی خاطر ہر مشقت کیتی نیں — تے ساڈا والد — نکیاں ہوندیاں— انہاں دی دیہاڑ بنی تے نہاندیاں ہی گزردی سی۔ اک دن انہاں چوہدری فاضل بھٹھے آلے دی مجھ نَہوالی۔ دوجے دیہاڑے وی۔ چوہدری فاضل والد ہوراں نوں بھٹھے تے لے گیا۔ چوہدری فاضل ہوراں دیاں چھوٹیاں موٹیاں پھٹیکاں توں چوہدری فاضل کجھ ماہواری دینی شروع کر دتی۔ بھٹھے تے بھرائی کردے کمہاراں دی کھوتی سوئی تے انہاں دی پَٹھ دے گل وچ میرے والد گانی چا پائی۔ کمہار پچھیا کہ پَٹھ پسند ہَی؟ تے والد اگوں کوئی نہ بولے۔ کمہار کیہا کہ چل یارا! اے پٹھی تیری ہَو گئی۔ اوتھوں ساڈی جاگ لگی۔ چوہدری حاکم ہوراں والد دا رشتہ کرائیا۔ تے کوئی ست مرلے ساڈی بہک تے چار دیواری دا حکم نامہ وی چوہدری حاکم ہوراں منظور کروا کے دِتا۔ اسیں احسان فراموش لوک نانہہ— میری ماں وی ہے۔ پیو وی۔ دادی، زنانی تے اولاد وی۔ تیری اس حرکت تے تینوں کوئی پتہ ہَےکہ او تینوں کتنیاں بددعاواں دیندے ہون دے—‘‘
مہک اٹھ کھلوتا تے اس آ کے سِدھے دُلے دے پیر پھڑ لئے تے اتھروئو اتھروں — آکھی جاوے، ’’یار! مینوں معاف کر دے۔ میرے کولوں غلطی ہوئی ہَے۔ مینوں معاف کر دے۔‘‘
گُلے نے مہک نوں بانہوں پھڑ کے اُٹھالیا تے کرسی تے بٹھا لیا۔ او کہن لگا، ’’ہو گیا ہَےجو ہونڑا سی— تیرے نال شکایت دے وچ دُلے دل دی ہواڑ کڈھ لئی ہے۔ اک پنڈ رہندیاں ہوئیاں بھانڈے نال بھانڈا ٹھکردا رہندے۔ اس گل تے مٹی پائو۔جِت جذبات تے قابو پان وچ ہے۔‘‘
مہک کیہا، ’’توبہ توبہ! جذبات ہائی جیک ہوندیاں دیر نئیں لگدی۔‘‘
تے دلے کولوں پچھدے، ’’دسو! چوری کسراں ہوئی وے؟‘‘
دُلے سارا قصہ دسیا۔
فیر مہک دلے کولوں پچھدے، ’’کتنے عرصے توں اجڑ نال ہَو؟‘‘
دلے دسیا، ’’عرصہ؟ ساڈی وقت دی پیمائش حادثات توں ہے۔ ویسے لنگیں ٹرن لگاں تے اجڑ نال ہَی ہاں۔ کوئی تھوڑا چِر سکول گیاں۔ پر کوئی نہ۔‘‘
گلے بٹ دُلے نوں ٹوکیا، ’’کے مارنے؟ ہائی سکول توڑی تے ساڈے ظفرے نال پڑھدا ریہا ویں۔‘‘
دُلے دسیا، ’’بس آن جان ہی ریہا ہَے۔ ‘‘
مہک کیہا، ’’میں ویکھیا وے، ایتھے پڑھائی دا مقصد امتحان پاس کرنا ہَے۔ سکھنا سکھانا نئیں۔‘‘
صادق نوں اپنا لُچ تلن دا بے تابی نال انتظار سی۔ کہن لگا، ’’گورنمنٹ! کوئی منظم نظام کوئی نئیں۔ سیاست توں مراد وقار ہے۔ قومی مفاد توں مراد افسر دا ذاتی مفاد ہے۔ قابض گروپاں دی پشت پناہی ہے تے اے جمہوریت— ہر اک دے حصہ داری دی ہوا پھونکی جا رہی ہے تے اے تاثر دتا جا ریہا ہَےکہ قانون سازی وچ ہر کوئی شامل ہے۔ لیکن اصل وچ اے امیراں دی خیر خواہی لئی — امیراں واسطے — امیر دا — امیری نظام ہے۔ جتھے برابری اک احساس تیں علاوہ ہور کجھ وی نئیں۔ ایتھے ویکھیا جے امیر نماز وی اگلی صف وچ کھلو کے پڑھدے نیں۔‘‘
مہک کیہا، ’’کسے ملک دے بااقتدار لوکاں دا کرپٹ ہونڑ توں مراد اے تے نئیں کہ جمہوریت بری ہے۔ یا جمہوری نظام حکومت ٹھیک نئیں۔ کھیڈ ساری یقین دی ہے۔ اگر تساڈا اے یقین کہ کوئی شئے حقیقت ہے، تے فیر تساڈا اے ہی سچ ہے۔ میرا مطلب اے ہے کہ ہر کسے دی سچائی اس دے یقین دی حد توڑی ہے۔ اسے طراں نظام دی پائیداری نظام لاگو ہوئے بندیاں دے رویے تے ہے۔ اور مینوں یقین ہے کہ کرپٹ معاشرے وچ ہر طرزِ حکومت دے سو فیصد فیل ہون دے سو فیصد چانس ہے نیں۔ نگراناں دی نگرانی تے فیر اپر نگران— اک ناممکن تے نہ ختم ہون آلاسلسلہ ہے— جڑیں سیونک لگی ہوئی ہَے—‘‘
صادق کیہا، ’’تساڈیاں گلاں اپنی جگہ وزن رکھدیاں نیں پر بائو! اک بڑی وڈی گل کر گیاں ویں — او اے کہ سچائی یقین دی حد توڑی ہے۔ میرا مطلب اے ہے۔ تساڈا مطلب ہے کہ اپنا اپنا سچ ہر کسے دا— ہندو، مسلم، سکھ، عیسائی وغیرہ دا اپنا اپنا سچ —‘‘
مہک بولیا، ’’بالکل ہر اک دی سچائی — ہر کسے دے عقیدے توں ہے۔ جس نوں مہذب لوگ عزت دی نگاہ نال ضرور ویکھدے نیں۔ تے فیر — ہے یونیورسل سچائی۔‘‘
صادق پچھیا، ’’یونیورسل کے وئی؟‘‘
مہک دسیا، ’’یونیورسل اے کے سچائی نوں سچائی ثابت کرن لئی ہور کسے دلیل دا ممکن ہونڑاں —‘‘
صادق بولیا، ’’مثلاً؟‘‘
مہک کہندے، ’’مثلاً گردش روزانہ، گردش سالانہ، زمین دا گول ہونڑا۔‘‘
صادق بولیا، ’’ٹھیک۔ سمجھ آ گئی۔‘‘
ایتھے میں ویکھا کہ دُلا پاسے مار ریہا سی۔ اس نوں شاید اے گل بات چنگی نئیں لگ رہی سی۔ مینوں کہندے، ’’چاچا! جاواں؟ متے گھر کوئی بندہ آیا ہووے۔ کوئی خبر پتہ لواں جا کے۔‘‘
مہک اس نوں روک لیا تے کہن لگا، ’’یار! تیری ساڈے آمد پہلی وار ہے۔ چاء پین دے بغیر نئیں جانڑ دینا۔‘‘
مہک اندروں باہر نکلیا تے صادق نے گلے بٹ نوں کیہا، ’’ہُن اے بانی آئون نال گورنمنٹ دی چھٹی ہو جائے گی۔‘‘
گلے کیہا، ’’دکان تے سودا پترا لیاونا ہوندے۔ دوجا مڑا وی انجان سیانڑ ہے۔ سچی گل ہے،ویہل ہی نئیں۔ ویسے، حاجی ہوراں دا ڈیرہ ساڈے نال بہوں چنگا ہَے۔ دکان دا سارا خرچ انہاں ہی کیتا ہَے۔ انہاں نوں جان توں بعد وی گھر واسطے کوئی بندہ چاہی دا ہَے۔ تے اے ڈھیر ذمہ داری بن جاندی ہَے۔ ‘‘
اتنے وچ مہک تھرموس چائی اندر آیا۔ اس دسیا، ’’بانی ہوری ہن ساڈے ہی رہن گے۔ بلکہ ساڈی واپسی تیکر گھر دی سانبھ سلینگ انہاں دی ہی ہووے گی۔ کیوں جے مٹھو بے اعتبارا جیہا بندہ ہَے۔ ‘‘
اساں پچھیا، ’’مٹھو دا کوئی اتا پتا؟‘‘
تے کہن لگا، ’’سنیا ہَےکہ اہ کوئی گان وجان آلیاں نال ہوندے۔‘‘
اے آکھ کے گل اک قسم دی ٹال گیا۔
اسیں ہورناں گپاں ٹھپاں وچ چاء پی رہے ساں کہ بانی اندر آ کے کہندے، ’’آجڑیاں اجڑ واپس لے آندا ہَے۔ ‘‘
اسیں سارے لگے بَجھے خوشیے دی بہکے ٹر گئے۔ خوشیاں مبارکاں چہلدیاں سار ہی دُلے نوں چھترو چھتیر ہو گیا۔ اساں روکیا، ’’کے گل ای؟ کے ہو گیا ای؟ خوشی دا معاملہ ہَے۔ ‘‘
اگوں کہن لگا، ’’اس نوں آکھ کے وی گیا احیا، صاحب دا پیغام ہے، اجڑ آ کے لے جائو، کوئی پٹھا دتھا کر چھوڑی۔پہارو بھکے ہون دے۔ تے اے چیرم کڈھی کلڑ بنیاں گلیاں وچ پھردے—‘‘
لے وائی! حرام ہے جے دُلے اگوں سی وی کیتی ہووے —
ہور خوشیے دسیا، ’’افسراں میری غیریب آل ویکھیا۔ میری محنت دا احساس کیتا۔ جسلے رب کسے دے دل وچ رحم پا دیوے— انہاں دا حکم سی کہ فوراً ٹرک پنڈ پہنچائو۔ پر چھوٹے محکمے دا تساں نوں پتہ ہی ہے۔ تے سانوں لکھت پڑھت لئی تھانے لے گئے۔ اس دوران کجھ پہارو غائب ہوئے۔ پر اسیں اندر وصولی دا انگوٹھا لا آئے ساں تے چوہدری سردار وی کیہا کہ چلو ایتھوں نکلو — چواں پہارواں دا کی — کھسماں نوں کھانڑ —‘‘
تے گلے بٹ پچھیا، ’’تے ٹرک کدھر جے؟‘‘
کہن لگا، ’’چوہدری بنارس ہوراں دا ڈرائیور واپس پہنچا دیوے گا۔‘‘
طارقے ملیار نے پنڈ پَٹھیاں دی آنڑ سٹی۔ تے نالے خوشیے نوں مبارک دِتی۔ دلے نوں کہندے، ’’اے لو جناب! ہن خوش ہَو؟‘‘
خوشیا پٹھے پان واسطے اٹھن لگا تے دُلے کیہا، ’’چاچا! بیٹھے رہو، میں تے طارقا پانے ہاں۔‘‘
اک دُلے دا صبر — اس طارقے نوں پٹھیاں دا کیہا ہوئیا سی تے پتہ وی اس نوں احیا کہ طارقا پٹھے لے کے آئوندا ہی ہونڑیں، پَر اس پیو دی ناراضگی تے اُف وی نئیں کیتی۔ تے دوجا مٹھو دا گان وجان— اُڈدی اُڈدی میں وی سنی سی پر میں گلے بٹ کولوں پچھیا۔ اس کیہا، ’’دفع کرو چلہڑ جہئے نوں — اے سارا ٹبر اس نوں منان گئے نیں وائی گھر آ جا۔ تے او نئیں نے منیا۔‘‘
میں پچھیا، ’’اے مہک گان وجانڑ دا کے کہہ ریہا سی؟‘‘
گلے آکھیا، ’’گان وجان موئے — او ہَے عابدہ پروین — اے ہَے تھیٹر آلیاں کول — زنانہ کپڑے پا کے سٹیج تے شو دیاں وقفیاں وچ — میوزک تے نچدا ہے —‘‘
اسیں چہٹ خاموش — تے فیر بٹ کیہا، ’’اس نوں منزل مل گئی ہَے۔ ‘‘
میں پچھیا، ’’تے سکوٹر دا کے بنیا؟‘‘
گلے میرے کولوں پچھیا، ’’تساں نوں نئیں پتہ؟— انہاں دیہاڑیاں وچ خواجیاں دے چاچے نے مٹھو دے ملن آلیاں نوں کیہا کہ مٹھو نوں فوراً حاضر کرو جے خیر چاہی دی اے۔ سکوٹر تے مٹھو ویچ دِتا سی۔ کیوں کاغذ وی اسے کول سن۔ تے پیسے کھا پی چھوڑے سن اس۔ ایویں سنن وچ آیا ہَےکہ پولیس اپنی کاروائی خوب کیتی ہے اور ڈھوکیاں دے پیسیاں دا وی منیا ہَےکہ ولایت دا جھانسا دے کے رقم اس ہتھیائی سی۔‘‘
میں کیہا، ’’یارا! ویکھن نوں تے للا جیہا لگدا ہَے۔ ‘‘
گلے اگوں کیہا، ’’للا نئیں تے ہور کے ہے؟للا ہی ہے تے اس نوبت تک پہنچیا ہَے۔ ‘‘
فیر مینوں خیال آیا تے گلے بٹ نوں دسیا، ’’پیری ٹھیک ہَی کہندی سی کہ ڈھوکیاں پیسے دِتے ہونڑے نیں۔‘‘
ہور گلے دسیا، ’’فضلو حاجیاں دے دسن آئیا سی کہ مٹھو خواجیاں تھانے بٹھا لیا ہوئیا ہَے۔ اس نوں آ کے لے جائو۔ مہک لین گیا سی۔ تھانیوں مہک فارغ کروایا تے کہن لگا کہ میں اپنا سامان لے آواں تے نال چلناں۔ پر غائب ہو گیا۔ بہرحال انہاں پتہ لا لیا۔ جد اے لین پہنچے، تے انہاں نوں ویکھ کے چھپ گیا۔ تے تھیٹر آلیاں کیہا، ’’او تساڈے نال نئیں جانا چاہندا۔‘‘
مہک چارا لائیا۔ پر گل نہ بنی۔ گھر پہنچن تے مہک دی تے پیری دی نِمے لہجے دی گفتگو — اور دلیلاں نال — اک دوجے نوں منان دی کوشش عجیب تے مزیدار سی۔
پیری کیہا، ’’مٹھو پریشانی توں سوا، ہور کجھ کسے نوں کے دے سکدے؟‘‘
مہک آکھیا، ’’اے تے ہے۔ پر یاد رکھن آلی گل— اس دی تے ساڈی سوچ وچ اختلاف ہے۔ جیہڑا کہ زبان، کلچر، اعتماد تے اس دی کم عقلی توں ہے — اور ہر سنی گل دا مترجم بندہ خود ہوندا ہے۔ اور اس ترجمے توں اس دا ری ایکشن، انداز، طور طریقہ وکھرا — اے سب سوچ دی سانجھ نہ ہونڑ توں ہے۔ مگر مٹھو نال تعلق نوں نظر انداز نئیں نا کیتا جا سکدا۔‘‘
پیری کیہا، ’’بالکل تعلق ہے۔ اور مٹھو جانن دے باوجود اس نوں نہ سمجھن تیں — ساڈا غیر برداشتی رویہ— اس نوں اپنی سوچ وچ ڈھالن یا بدلن دے جارحانہ طریقے— نظر اندازی تے نئیں ناں۔ ویکھو زندگی سکول ہے۔ جتھے تجربے سبق سکھاندے نیں۔ خواجیاں کول اسے توں کم لوائیا سی۔ لیکن اس نے من بھاندی ملازمت تلاش کر لئی ہے۔ اس نوں پیراں تے کھلون دا موقع دتا جاوے۔‘‘
مہک بولیا، ’’او پیراں تے کھلون جوگا کتھوں؟ اس نوں سٹیج تے ویکھ کے غصے نال شرم، ترس اور افسوس وی آئوندا ہے۔ افسوس اس توں کہ بندہ بدلن نال اس دے حالات بدلدے نیں۔ یا حالات بدلن توں بندہ بدلدا ہے۔ جیہڑا کہ ظاہر ہے، ناممکن لگدا ہَے۔ ‘‘
لگدا سی کہ پیری زیادہ بحث دے موڈ وچ نئیں سی۔ اس مہک نوں کیہا، ’’بس زندگی کجھ اسے طراں ہَی ہے۔ جسراں ویکھ، اک سائز ہر اک نوں پورا آئونا ناممکن ہے۔ اس دے پچھے ہور کتنا دؤڑیے؟ گھر بیٹھے مٹھو متعلق کتنی مغز ماری کریے؟ او سمجھدے وئی میں بہتر جانناں۔ جسلے کسے نوں یقین ہووے کہ او سب کجھ جانڑدا ہے، فیر اس نوں کوئی کجھ نئیں دس سکدا۔ کیوں جے اس سننی نئیں ہوندی۔‘‘
’’ویکھنے ہاں ناں — اے گھر ایتھے ہَی ہے۔‘‘
فیر میرے کولوں نہ رہن ہوئیا، میں انہاں نوں کیہا، ’’کیوں نکے نکے ہوندے ہَو؟ آپے چار دیہاڑے چخاں کھا کے گھر آجائے گا۔‘‘
ہور گلے نے دسیا کہ مہک نے پیری نوں دسیا ہَےکہ اس خواجیاں نوں کیہا ہَےکہ اک سکوٹر ہَی سی ناں، اتنے تشدد دی لوڑ نئیں سی۔
میں کیہا، ’’تاں ہَی عرصے توں میر پوروں کوئی اگے آلی آمد و رفت نئیں۔‘‘
گلے بٹ کیہا، ’’بالکل تاں ہَی۔‘‘
میں کیہا، ’’ساڈا فنکشن؟‘‘
گلے بٹ کیہا، ’’ساڈے فنکشن نوں کے ہونڑا ہے؟ انعام کنعام تاجے کول ہین۔ اشتہار سارے لگ گئے نیں۔ سٹیج تقریباً تیار ہے۔ بجلی دا صرف ٹرانسفارمر لگنا باقی ہے بلکہ تسی میرے نالوں بہتر جاندے ہَو۔‘‘
میں کیہا، ’’او سب تے ٹھیک اے — پَر اک کھوٹک جہی پے گئی ہے۔‘‘
گلے کیہا، ’’چھوڑو جی! کھوٹک — مٹھو یملے واسطے — کوئی گل ہونڑ آلی کرو۔‘‘
بلکہ فضلو نے آ کے ڈیرے نوں مطمئن کیتے، ’’جو کجھ ہوئیا وے، مٹھو دی بہتری واسطے ہوئیا ہَے۔ ہن بہلا بہلا ہتھ نئیں پان لگا۔ کن ہو گئے سُو۔ اور پیری نوں تے او ہَے ہی ناپسند — اک میں وی ویکھیا ہے کہ یا ہے ہی اسراں؟ یا جان کے کردے؟ ٹائلٹ وچ گھنٹہ گھنٹہ بیٹھیا سگریٹ چھکدا رہندے۔ باہر بھانویں کوئی تھاں مرجائے۔ قسمیں۔‘‘
میں ہس کے اپنی گلی پے گیاں۔



میں اپنے پٹھے دتھے توں فارغ ہو کے دارے گیاں۔ تے راشے پورا دارا سر تے چائیا سی۔ کہہ ریہا سی، ’’او ظالم دیا پترا! اے اپنے آپ نال کے ظلم کر آئیاں ویں؟ کے کھڈیال بن آئیاں ویں؟ اے کتھوں جوء کڈائی آ؟ اے تیری شناخت سی— ہر اکھ تیرے چہرے تے آ رکدی سی۔ ہن توں عام شہری ہو گیا ویں۔ تیرے چہرے دا دبدبہ تے رعب— کالی عینک نال او گل نئیں بندی — دوجا جسلے عینک دی لوڑ احیا — اس ویلے نئیں توں پائی۔ تے ہن کے چھپودا ای؟‘‘
میں راشے کولوں پچھیا، ’’کس نوں اگے لائیا ای؟‘‘
اس دے بولن توں پہلاں شیدا مسلی آکھدے، ’’بزرگو! اے سسوں اگے ہی قابو آئوندے۔ جس ویلے اے باز دیاں پراں ہیٹھوں نکلدے، اس نوں گلاں وی آ جاندیاں نیں تے اے شیر وی ہو جاندا ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’یارو! دسو گل کے وے؟‘‘
شیدے دسیا، ’’ڈھوک آلے راجے اسلم ہوراں دی مخالف پارٹی میرے آل کئی واری بندے بھیج رہی ہے تے ہن راجہ عجائب خود آئیا سی کہ راجے اسلم تے پرچہ کران دا کہندا سی کہ خرچہ وی راجہ عجائب ہوری کرن دے۔ انہاں کول وقوعے دے گواہ وی ہین اور میری ہور وی مدد امداد کرن دے۔ میں سوچیا— سنڈھیاں دا بھیڑ تے ڈڈواں دی سختی — میں غریب بندہ — میں جا کے راجے اسلم ہوراں نال گل کیتی۔ انہاں اکھ بنھوان دا بندوبست وی کیتا تے خرچہ وی سارا بھریا۔ تے میری واہ واہ پہل ستھ وی کیتی نیں۔ تے لکھت پڑھت وی کرائی نیں۔‘‘
اے آکھ کے شیدے جدوں عینک لائی تے سچی مچی اس دیاں اکھاں وچ کوئی انی وِیہہ دا فرق سی۔
تاجے پچھیا، ’’ہُن دونواں اکھاں چوں دِسدا ای؟‘‘
شیدے کیہا، ’’چوہدری جی اے سارا نمائشی کم ہے۔ کوئی نئی دِسدا۔‘‘
تاجے کیہا، ’’جا او کوڑھیا — راشا فیر ٹھیک ہَی آکھدے— تے لیا اُراں عینک۔‘‘
تے شیدے عینک تاجے نوں دِتی۔ تاجے عینک لا کے کہندے، ’’یارو! چڑھ پے گیا ویں۔‘‘
راشے کیہا، ’’ویکھو ناں — ہُن عینک پھبی ہے۔‘‘
شیدا کہندے، ’’اینجے ہَی گل ہے۔ اے عینک کدے مانگویں نہ ہوندی تے میں چوہدری صاحب نوں کہنا سی کے رکھی رکھو۔ پر اے عینک ہسپتال آلیاں دی ہے۔ میں واپس کرنی ہے۔‘‘
تاجے پچھیا، ’’تے سائیکل؟‘‘
شیدے دسیا، ’’اے وی ہسپتال آلیاں دی ہی ہے۔‘‘
تاجے کیہا، ’’لگدا ہَےگانڈھا پا لیا ای۔‘‘
شیدا بولیا، ’’انہاں لوکاں دی اچھائی ہے۔ میں کے گانڈا پانڑیں؟ اصل وچ ہسپتال وچ سگریٹ چھکن دی اجازت نئئیں تے میں باہر گیٹ تے آ کے سوٹا سپاٹا لاندا ساں۔ تے اوتھے چوکیدار نال گپ ٹھپ تے پتہ لگا کہ او وی رانا فیملی دا بندہ ہے۔ اور اس ہَی افسر لوکاں نال گل مکائی۔ کہ جیہڑے دیہاڑے او گھر چھٹی جائیا کرے گا، او دیہاڑے چوکیدارا میں کریا کراں گا۔ اس مینوں سارا ڈیوٹی پہرا سمجھا دتا ہَے۔ بس گل اتنی جہی ہے۔‘‘
گاما اُچی آواز وچ کہندے، ’’ہُن اے وی ساڈے کموں گیا —‘‘
تاجا اس نوں چُھٹ کے پیا، ’’چپ کر بے لذتیا — وڈھے کماں آلیا — اگے پورے علاقے وچ کھچ مروائی اے۔‘‘
اسیں حیران کہ تاجے نوں ہوئیا کے وے؟
کرماں نوں پراں تیں پولے خان دا مڑا دوڑدا آئیا تے آ کے سانوں کہن لگا، ’’سب نوں ماما سردار ہوری انی بنی تے بلا رہے نیں کیوں جے ٹرانسفارمر بجلی آلیاں نے آ کے لادِتا ہَے۔ تے آئو دعا خیر آکھو۔‘‘
راشے کیہا، ’’دعا خیر سُکی ہے؟‘‘
پولے خان دے مڑے دا جواب سی، ’’چاچے ہوراں سارا بندوبست کیتیا ہَے۔ ‘‘
گاما چھڈ کے اسین سارے انی بنی ول ٹر پئے۔ اوتھے ویکھیا کہ ٹرانسفارمر چَین کُپی نال اپر جا ریہا سی۔ سردار دسیا کہ ساریاں زور زپا لاکے وڈا ٹرانسفارمر منظور کرایا ہَے۔ کیوں جے ایتھوں ہی اک لائین ڈھوکے وی جائے گی۔ ساڈے نال انہاں دا لدھا وی سوتر گیا ہَے۔
تاراں دے گنڈنڑ گنڈانڑ توڑی پولے خان بجلی آلیاں دے مڑے نال سکوٹر تے بہہ کے شہروں جلیبیاں لے کے واپس آ گیا۔ بجلی آلیاں چوں اک صوفی جہے نے دعا منگی۔ اسیں اک اک چھلا منہ پائیا تے بجلی سٹارٹ کرن دی پراندھ — کہ کھوہ تے رولا پے گیا — کہ بجلی پانی وچ آ گئی ہے —
میں سوچیا، ’’اساں اےکے مصیبت سر سہیڑی ہے۔‘‘
سپر وائزر بجلی بند کیتی تے تسلی دِتی کہ اے کوئی ایڈا وڈا مسئلہ نئیں۔ کھوہ آلاکھمبا اَرتھ ہو ئیا ہونڑیں۔ انہاں درستی کیتی تے رات نوں پنڈ اسراں سی جسراں شہراں وچ شب قدر منائی جاندی ہے۔
تے میں ویکھیا کہ روشنی تے کھمبا لے آئوندے سن تے کور کلیاں دی بہار لگی سی۔ اور کھمبا لے اینج چھٹ نال پکڑدیاں سن— اور میں انہاں ہی سوچاں وچ — کوئی نہ کوئی کسے دی خوراک ہے — بس قدرت دے نظام —
کھمبالیاں تے کور کلیاں دی کھیڈ — اک تماشا گاہ — کور کلیاں دا زیادہ توں زیادہ کھمبالیاں دے شکار لئی آپس وچ تنازعے — اور کھمبالیاں دا لو نال رشتہ — جسراں عام عوام دا اپنے ملک نال پروانہ وار ہوندے — اور سادگی توں کرپٹ سیاست دے ہتھوں کھمب کھواندے رہندے نیں — چوہدری سردار وی لین دین دی گل کر ریہا سی۔
کھمبالیاں دے خیال تیں میں تیری ماں نوں کیہا، ’’بتی بجھا چھوڑ۔‘‘
اگوں مینوں کہن لگی، ’’اڑیا مینوں خوف لگدے۔ کدھرے اگوں پکڑ نہ لوے۔‘‘‘‘
میں کیہا، ’’چل بلدی رہن دے۔ ایویں وی اج پورے پنڈ اک گہماگہمی ہے۔ صرف رولا ہے۔ پَر کڑیاں نوں گیت کوئی نئیں آئوندے۔‘‘
تیری ماں کیہا، ’’چاننی راتاں وچ او کسراں چادراں پاندیاں ہوندیاں سن۔ تے چادراں چدھرانیاں دی مالن، چادراں چدھرانی اے — کھوویں نہ جاندی پانیاں دی مالن کھوویں نہ جاندی پانی اے —‘‘ گانا شروع کر دِتا ۔
میں کیہا، ’’بس کر ریشماں! جے کسے سن لیا تے کل کھچ پویں گی۔‘‘
اسیں گلاں وچ ہَی ساں کہ چمک نال ٹھاہ دے دھماکے دی آواز آئی۔ ہنیرا گھپ ہو گیا تے کلمے کلام دی آواز آئونی شروع ہو گئی۔ لیکن ہنیرے تیں وجہ نہ معلوم ہوئی۔ پَر اے پتہ لگ گیا کہ ہے سارے خیر خیریت — دوجے دیہاڑے پتہ لگا کہ انی بنی تے ڈھوکیاں دے مسیتی دے ناں چھوڑے ہوئے سنڈھے دا کھمبے دی چھک وچ سنگھ پھس گیا سی— اور اس دی ترونڑ تے اے سارا وقوعہ ہوئیا ہَے— اور سنڈھے دے سنگھ دی چھڑی کھوپڑی لتھی ہے، ہور کوئی نقصان نئیں ہوئیا —
ہور تاجے دسیا کہ قاری گٹا تےپیری نال اودفتر گیا سی تے بجلی آلیاں نوں مرمتی دا آکھ دتا نیں۔ اج پچھلے پہر توڑی سپر وائزر نے کیہا ہَےکہ او ٹھیک کر جان دے۔ تے فیر تاجا شوکتے کولوں پچھدے، ’’شوکتیا! اے منظورِ نظر کے ہوندے؟‘‘
شوکتا پچھدا سو، ’’کیوں وائی؟‘‘
تاجے آکھیا، ’’یارا! مینوں گل دی سمجھ نئیں لگی۔ جسلے اسیں بجلی آلیاں دے دفتر گئے ہاں تے اوتھے او کوئی گل کر رہے سن، مینوں منظورِ نظر تیں سوا ہور کوئی سمجھ نئیں آئی۔‘‘
شوکتے کیہا، ’’اے چوہدری دفتری لوکاں دی زبان ہوندی ہے۔ کے پتہ ہے کے گل کر رہے سن۔‘‘ فیر شوکتے پچھیا، ’’اے چوہدری! اے عطرکہیا اج ڈھل ڈھل پیندے پیا ہَے۔ ‘‘
تاجے کیہا، ’’یارا! کجھ نہ پچھ— اے حاجیاں دا ٹبر — گھر ہونڑ یا باہر — انہاں خوشبو ضرور لانڑی ہوندی ہے۔ میں گڈی تے ٹاکی مار کے صاف کر ریہا ساں، پتہ نئیں، کیہڑے نے میرے تے عطر دی سپرے کیتی ہے۔ اور بجلی آلیاں دے دفتر وی میرے اگے پچھے سُنگھا سُنگھائی ہوندی رہی ہے۔‘‘
اوتھے دارے ہَی شوکتا مینوں ایک پاسے لے جا کے دسن لگا، ’’ویسے دانڑاں پانی تے نصیباں نال ہے۔ بھرا دی باہر جان دی ایجنٹ نال گل ہو گئی ہَے۔ کمی ہے تے اور ہے کہ ساڈے کول پیسے کوئی نئیں۔ ساڈی مدد کرو۔ میں بڑی امید لے کے آئیاں واں۔‘‘
اس رقم واہ واہ منگی۔ میں شش و پنج وچ پے گیا۔ اک اُس دا رقم دا فوراً سوال دوجا مینوں پتہ سی کہ شوکتے نوں پتہ ہے کہ میرے کول پیسے وی ہین — کیوں جے بینک دے بائو نال میری خفگی تے پیسے کڈھان دا واقعہ اس کئی وار سنیا ہونڑا ہے۔ جس توں میں انکار وی نئیں ساں کر سکدا۔ تے اتنی رقم ادھار دین توں میرا من وی ڈول ریہا سی۔ تے فیر اے چنگے وی ہین— تے فیر پَر پورے ہون تے پنجھی ہتھ کدے نئیں آئے۔ یعنی اے سوکھا ہون تے انہاں ساڈیاں پھٹیکان کیوں کڈھنیاں نیں؟ —
میں شوکتے کولوں پچھیا، ’’اے کدھرے فراڈ تے نیوں ناں؟ دنیا بڑی نوسرباز ای۔‘‘
اگوں مینوں کہن لگا، ’’پیسے پرتان توڑی ساڈا سارا زیور تسی رکھی رکھیے۔‘‘
میرے ذہن وچ آئیا کہ ضروری نئیں کہ حالات دے بدلن نال بندہ وی بدل جاوے— میں اس نوں کیہا، ’’آجا جسلے مرضی آ — آ کے پیسے لے جائیں —‘‘
میری اس گل تے اس میرے گوڈیاں نوں ہتھ لانڑے شروع کر دِتے۔ میں روکیا۔ پر او آکھی جائے، ’’ساڈے تے بڑا پُن کیتے۔‘‘
میں کیہا، ’’دنیا دے لے دے کے ہی کم چلدے نیں۔ میں کوئی وکھرا کم تے نئیں کیتا۔‘‘
تاجے دا دھیان ساڈے ول ہی سی۔ پچھدے، ’’کے کشتی ہو رہی ہے؟ ساڈے پلے وی کجھ پائو۔‘‘
شوکت اس نوں کیہا، ’’کجھ نئیں۔‘‘
تاجا فیر کہندے، ’’کجھ کیوں نئیں— کجھ تے ہے۔ جیہڑا ساڈے تیں چھپو دے کر رہے ہو۔‘‘
شوکتے دے بولن توں پہلاں میں تاجے نوں دسیا، ’’شوکت دے نکے بھرا دے باہر جان دی گل ہو رہی ہے۔‘‘
تے تاجے نے شوکت کولوں پچھیا، ’’شوکتیا! کیہڑا بھرا باہر بھیج رہے ہو؟‘‘
شوکت اس نوں دسیا، ’’فی الحال تے گل چل رہی ہے۔ توں دس! کوئی لوڑ تے مدد کریں گا؟‘‘
اگوں جیہڑا تاجے دا جواب سی — (پتر توں آپوں ای خانہ پُری کر لے)
اسیں تاجے دے جواب تے ہس کے شوکتے نوں کیہا، ’’چل آ خاں — اسیں تے مکیے۔‘‘
شوکت اگوں کہن لگا، ’’چلو! ایتھے ہی ہاں ناں۔‘‘
تے فیر پچھدے، ’’اے پتہ ہے کہ بجلی آلے سپروائزر دا پیغام ہے۔ اج جسلے او بجلی ٹھیک کرن آون دے، او پنڈ دے بندیاں نال کوئی گل کرنا چاہندا ہَے۔ ‘‘
میں پچھیا، ’’کوئی پتہ ہے ہَی کہ کے گل کرنا چاہندے؟‘‘
شوکت آکھیا، ’’اے ہَی کہ اس دے بندے سستے ریٹاں تے وائرنگ کر کے دین دے اور کم گارنٹی دا ہووے گا۔‘‘
میں کیہا، ’’انتظار تے کریے پر بے سوادی ہے۔‘‘
شوکت کیہا، ’’میں بندوبست کرناں۔ تسی بیٹھو۔‘‘
اس دارے بیٹھی منڈیک نوں رُوڑیاں توں گوئے لیانڑ دا کیہا۔ تاجے مڑیاں نوں آواز ماری — ’’اے گامے ہوران دی روڑھی توں گوہے لیاویا جے۔‘‘
ساڈے حقہ سوترانڑ توڑی راشا، جہورا، صادق، گاما، طاہر، بائو یاسین، صوبیدار عزیز— واہ واہ اکٹھ ہو گیا۔ مہک تے دُلے وی سکوٹر دارے ہی آنڑ کھلاریا۔
راشا پچھدے، ’’فوجاں کدھروں آئیاں نیں؟‘‘
دُلے دسیا، ’’اگلے دیہاڑے جیہڑا درویش خیر منگن دی اجازت منگ ریہا سی، اس دا کھرا لین نکلے ساں۔ پر بے فائدہ ہی۔‘‘
راشے کیہا، ’’اے تسانوں کس نے مت دِتی سی؟ انہاں لوکاں دا کیہڑا گھر گھاٹ ہوندے— جدھر منہ کر لیا۔ پَر اے دسو — اس سائیں بابے دے کھرے لبھن دی کے ایڈی لوڑ پے گئی وے؟‘‘
مہک کہن لگا، ’’والدہ ہوری کافی دناں تو کہہ رئیاں سن کہ سائیں بابے دا کوئی پتہ لائو۔ میں دُلے نوں گواہ دے طور تے نال لے جا کے سارے پھر آئیاں واں۔ ہور کجھ نئیں تے کم از کم والدہ ہوریں تے کسے حد توڑی مطمئن ہو جانڑ ناں۔‘‘
راشے پچھیا، ’’تساں نوں اس عاجزان وچ کیہڑی خوبی دسی ہے کہ سکوٹر سر سٹ مغر لائی نیں؟‘‘
مہک بولیا، ’’تساں نوں شاید یاد ہووے — داریوں میں سائیں بابے نوں گھر لے گیاں ساں۔ اس کدھروں کوئی خیر نئیں منگیا۔ جسلے انہاں نوں کھانے دا کیہا تے کہن لگے درویش یا مہمان جان کے کھانا کھلا رہے ہَو؟ میں کیہا، تسی ساڈے مہمان ہَو۔ تے سائیں بابا کہن لگا کہ چلو ہن کھا لاں گے۔‘‘
راشے کیہا، ’’اے ویکھ اس دی بدمعاشی — اک گداگر — تے مہمان بن گیا ہَے۔ ‘‘
مہک کہندے، ’’اگوں سنو تے سہی — ساڈے گھر بیٹھیاں ویہڑے محلے دیاں بیبیاں نوں کہہ رہے سن کہ وڈا دکھ او ہوندے جیہڑا کسے نوں دسیا نہ جا سکے — تے وڈا حکیم او ہوندا ہے جیہڑا مریض دی مرض وی جانڑے — تے اس مرض دا علاج وی — دنیا تے کہندی ہے نظر دے شکار ہوئے دا علاج کوئی نئیں۔ اے تے گلاں کرن آلیاں کول گلاں کرن توں سوا ہور ہے کے؟‘‘
راشے مہک نوں ٹؤکیا، ’’سائیں بابا ٹھیک آکھدے۔ گلاںآلیاں کول گلاں توں سوا ہو رہے کے؟ میں تینوں لکھ دیناں۔‘‘
مہک کہندے، ’’او ٹھیک — مینوں توڑ چاڑھن دیو ناں — سائیں بابے دی گفتگو وچ لذت ضرور ہے جسراں کہ دس رہے سن کہ خوشی اک اجیہا مقام ہے جتھے خالص روحانیت اور اپنے ہونڑ دے احساس توں اک نویں دنیا سامنے آئوندی ہے۔ جتھے ہر کسے دی زندگی اک جیوندی فلم دی شکل وچ چلدی دسدی ہے۔ اور کردار دی شناخت — کہ کوئی ہورناں دے متعلق کے سوچدا ہے، اس توں اس دی اصلیت سامنے آئوندی ہے۔ یعنی بندے دی سوچ بندے دا کردار ہے۔‘‘
راشے کیہا، ’’یکڑ — بائو من جا — اے پروفیشنل لوک — اے گلاں دا کھٹیا کھاندے نیں۔ تے خاص کر عورتاں دے مجمع وچ اے پہوڑ ہوجاند نیں کیوں جے ایتھے انہاں نوں روک ٹوک کوئی نئیں ہوندی۔‘‘
تے راشا چوہدری سردار تے اس دے نال پنج ست بندے ویکھ کے چپ ہو گیا۔
چوہدری سردار دسیا ’’بجلی دیاں تاراں چوں ٹہل کڈھ دتی گئی ہے۔ اور فیوز وی پا دتے نیں۔ کھمبے دے دوالے باڑ وی لا دتی اے۔ اور بجلی گرائونڈ تک کل پہنچ جائے گی۔ اس وچ اے دو جوان — محمود تے میاں نواز ساڈی مدد کرن دے— صبح تئیں ساڈے ایتھے اے باقاعدہ آویا کرن دے۔ ہور وی کسے نوں بجلی یا ویلڈنگ یعنی نلکے ٹوٹی دی مرمتی دی لوڑ ہے، انہاں نوں دسو۔‘‘
گامے نوں جسراں کہ پہلاں ای اس گل دا پتہ سی، انہاں دونواں چھوراں نوں اشارہ کر کے کہندے، ’’سر جی! آئو ساڈے نال۔ سانوں بجلی دا اسٹیمیٹ دیو۔‘‘
اور انہاں دے پچھے پچھے صادق وی ٹر پیا۔
چوہدری سردار راشے نوں مخاطب کر کے پچھدے، ’’راشیا! بڑیا ہنگ ہنگ کے گلاں ہو رہیاں سن۔ اور فیر خموشی وی فٹا فٹ —‘‘
راشا کہندے، ’’چوہدری جی! جیہڑا ملنگ اگلے دیہاڑے خیر منگن دی ایتھے اجازت منگ ریہا سی، اج اس دی مہک ہوری دلےدے نال تلاشے چڑھے رہے نیں۔‘‘
سردار پچھیا، ’’تے توں تلاش دی وجہ پچھ ریہا سئیں؟ یا —‘‘
مہک بولیا، ’’انکل جی! انہاں نوں سائیں ہوراں دی گفتگو دے چند دلچسپ ٹپے سنائین۔ پر پتہ نئیں اے درویش لوکاں دے اتنے خلاف کیوں ہین۔‘‘
راشا کہندے، ’’توبہ توبہ! خلاف درویش لوکاں دے؟ میں تے انہاں مسٹنڈیاں دی ذہنیت دی گل کر ریہا ساں جناں نوں کم کرنا موت ہَے۔ جنہاں دی عزت تلی اڈن توں ککھوں وی ہولی ہو گئی ہے۔ جنہاں دیاں دوغلیاں گلاں یعنی دلچسپ ٹپیاں، زنانہ عالم نوں کراہ پانڑاں ہوندے۔ غریب دے حالات توں، ذات تے بے اعتمادی — دوجا مایوسی اور امید دی کشمکش دا تنگ دائرہ — غریب دی سوچ نوں ٹڈھ دی بُھکھ دی حدود چوں باہر نئیں نکلن دیندا۔ میرے وی حالات کوئی انہاں توں وکھرے نئیں۔ اور سکے دا دوجا پاسا — بھرے ٹڈھاں آلیاں دی خواہشاں دی یلغار توں — دائرے ٹپدی — سراڑے لگی سوچ — دے سراڑیاں توں حیرت ضرور ہے۔ اے سمجھدے کیوں نئیں کہ جیہڑا خود گداگر ہے، اس کسے نوں کے دینڑا ہے؟‘‘
چوہدری سردار کیہا، ’’اک پھپھے کٹنی ٹاکی لا آئوندی ہے، اور اک پھپھے کٹنی ٹاکی لہا آئوندی ہے۔ پر اے ساڈی پھپھے کٹنی ٹاکی لاوی آوندی ہے تے ٖفیر ٹاکی لہا وی آئوندی ہے۔‘‘
ساڈیاں اینہاں گلاں وچ ہَی پہلوان یوسفی آن سلام دِتا۔ اے پہلوان یوسفی ساڈیوں اور چواں ہورناں گھراں توں دودھ کھڑدا ہَے۔
میں کیہا، ’’مردا! اج سویرے ہَی؟‘‘
کہن لگا، ’’چاچا! تسانوں پتہ نئیں کہ اج گھڑیاں اگے ہوئیان۔‘‘
مینوں اس گل دی سمجھ نہ لگی۔ میں پچھیا، ’’انہاں گھڑیاں دا مجھ نال کے تعلق ہے؟‘‘
ہس کے کہن لگا، ’’چلو پنڈاں وچ تے نہ سہی، پر شہراں تھانویں نوکراں چاکراں نوں تھوڑی وقت دی پابندی کرنی پیندی ہے۔‘‘
فیر اس گھنٹے تے ہر کسے دی اپنی اپنی رائے— کہ اے وقت دی پابندی لئی ہوئیا ہَے— اور کئی اسراں ترقی یافتہ ملکاں وچ ہوندے — اسیں وی ترقی یافتہ ملکاں وچ شمار ہو گئے ہاں — تے بائو یاسین — کہ گورنمنٹ اصل مسئلیاں آلوں توجّو ہٹان لئی اشکلا اُٹھالیا ہَے— تے تاجا — اے تاں کیتا نیں کہ لوگ گھڑیاں خریدن —
راشے تاجے کولوں پچھیا، ’’تسی جی! ککڑاں دی بانگے یا قاری گٹے دی بانگے اج کل اٹھدے ہو۔‘‘
تاجے کیہا، ’’یار نہ قاری دی تے نہ ہی ککڑاں دی — اج کل دھار تایا کڈھ لیاوندا ہے۔‘‘
تے پہلوان یوسفی فیر مینوں کیہا، ’’بزرگو! ‘‘
تے میں کیہا، ’’چل پتر! تینوں فارغ کرئیے۔‘‘
تے میں پہلوان نال دھار کڈھن ٹُر گیاں۔
سویرے سویرے ہَی فضلو ماشکی دارے آون دا کہن آیا۔ میں اُس نوں ویکھ کے حیران— او واہ واہ چمکیا — مینوں دسن لگا، ’’ایمانداری نال دونویں ویلے ولائتی صبون نال نہاناں وا۔ ‘‘
میں دارے بلان دی وجہ پُچھی۔ تے کہن لگا، ’’خواجیاں دا پیغآم ہے کہ فنکشن نوں دو دِن ہَی تے رہ گئے نیں۔ اج دعا خیر دا پروگرام ہے۔ انہاں جنہاں دکاناں لانڑیاں نیں، انہاں نوں وی آئون دا کیہا ہَے۔ تے اج دارے تساڈی مرضی مطابق علاقے دے معتبراں نوں بلاوے دا پروگرام ہے۔‘‘
فضلو دارے دسیا،’’جتنے مرضی ہے، بندے بلا لو۔ کیوں جے طارق دا خیال ہے کہ اج اگر بندے زیادہ پنڈاں توں بلائے گئے تے ظاہر ہے عوام وی زیادہ آوے گی۔ لہٰذا ہر علاقے دے ہر پنڈ دے اک دو معتبر ضرور بلائو۔ انجم نال ریفریشمنٹ دا پروگرام طے ہو گیا ہَے۔ ‘‘
سردار وی تے میں وی کیہا، ’’اے تے ساڈے نال زیادتی ہے۔ تے طارق نال وی زیادتی ہے۔ او اک مہمان ایتھے آیا سی تے ساری ذمہ داری اس تے پائی جا ریہی ہے۔‘‘
مہک دسیا، ’’گل اصل وچ اسراں نئیں ہے۔ اے اسیں کجھ دوست مل کے کر رہے ہاں۔ میں تفصیل نال بعد وچ دساں گا۔ اج ڈیگری سو کھنڈ اشتہار لگے علاقیاں چوں معزز بندے مدعو کیتے جان۔ تساڈی اگر اجازت ہووے تے سانوں ناں دسو۔ تے اسیں اپنا کم جاری رکھنے ہاں۔‘‘
شش و پنج وچ ہَی اساں ہاں نال ہاں ملا دتی تے خاص کر اک راز — جس دا بعد وچ پتہ لگے گا —
لے وائی— نئیں سی معلوم ہوندا — کہ انہاں زمیناں وچ کجھ ڈنگ پہلاں ہاڑی سی۔ گرائونڈ وچ بجلی — کاراں ای کاراں — ساڈے پہنچن تے ریکارڈنگ — سٹیجاں تے شامیانے — دکانداراں دے ابتدائی قدم — تمبو، شامیانے، کناتاں — ہر پاسے کم شروع سی۔
کردیاں کراندیاں اوتھے بندے کئی سو ہو گئے۔ انجم دے پلاء تے زردے پھڑک وی نہ چہلی۔ کفتاں دی نماز توں بعد دا راز سی ’’آتش بازی‘‘ — لے وائی! آتش بازی کئی رنگ دی— آتش بازی بجلی دیاں لائٹاں بجھا کے کیتی گئی سی۔
اس ویلے تے پتہ نہ لگا۔ پر دوجے دیہاڑے پتہ لگیا کہ کجھ ہوچھے جہے چھوکرے فائرنگ وی کردے رہے سن۔ بہرحال پولیس انہاں نوں پکڑ لیا سی تے چوکی لے گئے سن۔ چوہدری وحید، سردار، راجہ اسلم، چوکی آگاہ کر آئے سن کہ انہاں نوں فی الحال چوکی تے ای مہمان رکھو۔ ساڈی اجازت توں بغیر انہاں نوں چھوڑنا نئیں۔ اگر کوئی انہاں دا شفارشی آوے تے او ساڈے نال ملاقات کرے۔
راتیں آلی فائرنگ اک نواں ڈراما بن گیاسی۔ فائرنگ کرن آلیاں مڑیاں نوں انہاں دے لواحقیناں راتیں ہی چھڑا کھڑیا سی تے او سانوں چھبیاں تے مہنڑے دے رہے سن۔ سائیں اشرف دسیا کہ نہ سانوں فائرنگ دا پتہ سی تے نہ فائرنگ کرن آلیاں دے تھانے پہنچن دا پتہ سی۔ پر پتہ لگن تے چوکی کیہا سی کہ اینہاں دے والی وارثاں نال سانوں ملائیا جے تاکہ صلح صفائی دی گل ہو جائے۔ سانوں تے اے وی نئیں سی پتہ کہ تسی مڑے لے وی گئے ہو۔
دوجا اے ساڈی دوڑ بھج، خرچے تے اے بندوبست عوام لئی شغل ہے نہ کہ کسے دی بدمعاشی چمکان لئی ۔ساڈے کجھ افسر سیکورٹی تے سیفٹی دے جائزے لے رہے نیں— ہو گیا سو ہو گیا۔ آخر تساں دے مڑیاں فائرنگ تے کیتی سی ناں۔ اشرف کیہا۔
انہاں وچ اک بانکا جیہا کہن لگا، ’’ول کیتا نے، اگوں وی کرن دے۔‘‘
چیکنگ کردیاں افسراں چوں اک پچھدے، ’’کے رولا وے؟‘‘
تے اوتھے موجود کیمرہ مین دسیا۔ فائرنگ تے پولیس دا مڑیاں نوں لے جانڑاں وغیرہ۔ افسر کیہا، ’’ہُن میں انہاں دی دھمکی سن لئی ہے۔‘‘
اس اپنے اک ماتحت نون آکھیا، ’’ملوث تے دھمکی دینڑ آلیاں نوں حراست وچ لے لو۔ کیوں جے اے سیکورٹی رسک ہے گے نیں۔ تے باقی حالات ویکھ کے کاروائی ہووے گی۔‘‘
ساڈے تے چھکے چُھٹ گئے۔ جس ویلے سانوں پتہ لگا کہ اے تے ایس پی خود تفتیش تے آئے ہین، تے خاص کر، انہاں دا او تیڑو جیہا بانکا جیہڑا گھڑی آلی بانہہ ہلا ہلا کے گلاں کردا سی، کہ ساڈے مڑے تے ساڈے مڑے، او جھگ ہار بہہ گیا۔
تے کدھرے مہک دیاں، کدھے میریاں، کدھے کسے دیاں منتاں، کہ ’’پلہاں ہووے ایتھوں جان چھڑائو۔‘‘
سائیں اشرف اس نوں دسیا، ’’جتنا ہنیرے ہووے، اتنے ہی زیادہ تارے نظر آئوندے نیں۔ تینوں تے بڑی پہلی لُو لگی ہے۔ پہلاں بڑھکاں تے ہن ڑینگنیں — بہرحال صاحب دی منت ترلاکرنے ہاں۔‘‘
چوہدری سردار دی گٹ مِٹ تے انہاں دی جان چھڑائی تے بعد وچ پتہ لگا کہ زیادہ گلاں کرن آلا چھیما پھڈیال سی۔ تے اس اپنی طرفوں دس ہزار روپے میلے دی انتظامیہ نوں وی دتے سن۔
اساں فیصلہ اے کیتا کہ اج رات صرف دعاواں ہَی ہون دیا۔ رات نوں کوئی ریکارڈنگ نئیں ہو2ن لگی لیکن اس دے باوجود عوام دا کوئی اڈا بناں نئیں سی۔ تے تکدیاں تکدیاں ساڈیاں اکھاں دے سامنے ساڈیاں ای زمیناں اک بازار بن گیا۔ پولے خان آلی گل کئی دکاناں بیمہ کمپنی دے سٹینڈ توں لے کے بچیاں دے پلاسٹک دے کھڈائونے، منیاری، کریانہ، کراکری آلے لالے موسے توں آئے — مٹی دے برتن بلکہ کھریاں چاڑھن آلاوی سانوں گزارشاں کہ گھوڑیاں دی آمد تے اس دا وی اعلان کروائیے۔
اس سب گہماگہمی دی دھنی وچ اک پاسے بشیر پہلوان تے دوجے پاسے انہاں دے مڑے محمود دی مٹھائی آلی دکان — شام دیاں بانگاں دے بعد توڑی دکاناں آلے دھڑا دھڑ آ رہے سن۔
لیکن ساڈے لئی مجبوری اے بنی کہ پنڈی، گجرات تے منڈی توں کئی ہور گھوڑیاں دیاں سیکشناں آ گیاں۔ بندیاں دی تے خیر سی، کیوں جے مہک نے ہر گھر دو دو چار چار بندے سوالن دا آکھیا ہوئیا سی۔ اے انہاں دے جانڑوں مہمان آ رہے سن — پَر گھوڑیاں دا ساڈے کول کوئی بندوبست نئیں سی۔ نہ ہی کوئی پٹھا دتھا— نہ ہَی بنن کھولن دی تھاں —
ہُن ہَی پتہ لگا ہے کہ پیری ملکاں نوں وی لے آندا ہے۔ ساڈی تے عید ہَو گئی ہے۔
ساڈے بندیاں وچ قدرتوں ایڈی چاوڑ نہ ہونڑ تیں — پھس پھسا ہو جاندے — چوہاناں دی مشین توں کنک، چھولے تے جوں کوئی چار پائیاں دا ونڈا دلوائیا ۔ گامے کدھروں ٹرالی لوسن دی لے آندی۔ انجم دیگ گوشت دی تے بنی کولوں تندور تے روٹیاں — مہماناں واسطے رات دا بندوبست — تے سارے گھوڑے تاجے ہوراں دے کھوہ تے — تے مہک ہوراں دی پریشانی دور — کیوں جے انہاں اپنے مہماناں دے کھانے دا سروند کیتا ہوئیا سی پر فیر وی ہونٹھاں تے جیب پیا ماردا سی۔ مینوں جپھا مار کے کہندے، ’’انکل جی! بڑا کم کیتا اے۔‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’ایتھے عموماً آئوندے نوں ورغلاندے نئیں تے کنڈ کر جاندے نوں بلاندے نئیں۔‘‘
ساڈے اوتھے ہوندیاں ہَی رولاپےگیا۔ نئیں بدلے تے مالک کاسبی تے صدیقا ماشکی — نکیاں ہوندیاں توں انہاں دا جھگڑا فساد تے اسے ویلے صلح — کوئی نوی گل نئیں۔ ایتکی وی انہاں رل کے چاہ بوتلاں دا کم شروع کیتا سی۔ انہاں دا سٹاک ختم ہونڑ تے مالک صدیق نوں مارن پے گیا کہ مال تھوڑا کیوں لیاندا سی۔ بہرحال انجم نے انہاں نوں کجھ ڈالے بوتلاں دتیاں کہ فی الھال کم تے چلائو۔ تے سردار نے وارننگ دتی کہ اگوں جے اسراں ہوئیا تے ٹنڈ پھوڑی چا کے گھر — اے بے عقلی تساڈی تے نموشی پنڈ دی ہونڑی ہے۔
میں گھر آ گیا۔



شام صاحباں نال —
پر کھپ ہونڑ توں سواد نہ آیا۔ کیوں جے پیری تے انہاں دیاں باہروں آئیاں سہیلیاں دا صاحباں دی وجہ توں ساڈے اکٹھ — تے تیری ماں اَن جل دِتا۔ پر اک قسم دا مغروں ہَی لائیا۔ میں کھا کے سوچیا، ’’بیبیاں دی محفل— میں کباب وچ ہڈی —‘‘ میں گھروں نکل آیا۔
گھروں نکلدیاں ہی مینوں گلا بٹ تے راشا مل گئے تے کہن لگے کہ او میرے ول ہی آ رہے سن کیوں جے سردار نے میلے وچ سب نوں بلائیا ہَے۔
پِڑ وچ پہنچن تے پتہ لگا کہ گھوڑیاں آلا سردار طبقہ تے اپنیاں الیک سلیکاں تے ٹر گیا ہَے۔ انہاں دے کامے کاجی رہ گئے نیں۔ ہاں نالے ہور گل — بجلی دے خرچے دی — کیوں جے ساری بجلی مسیتی آلے میٹر توں چل رہی سی۔ اوتھے اللہ خوش رکھے، ملک زراعت دے مڑیاں نوں — اے خرچہ وی تے اگوں وی مسیتی دی بجلی دا بل دے دین دا ذمہ چائیا ہَے۔
اگوں سانوں محمود ملیا۔ او جلیبیاں دا تھال چائی آ ریہا سی۔ کہن لگا، ’’چاچا! اے کُگھے جہے۔‘‘
میں پچھیا، ’’کون؟‘‘
تے کہن لگا، ’’اے ولائتیے — پتہ نئیں اے اتنا مال اوتھے کیکن بنا لیندے نیں۔‘‘
میں کیہا، ’’شکر نہہ کردا، تدہَی تے موجاں لگیاںنی۔‘‘
کہن لگا، ’’چاچا! اے تے ہے۔ میں ایویں گل کر ریہا ساں۔‘‘
سردار ذرا سٹیج توں ہاٹماں اوپریاں بندیاں نال مینوں ویکھ کے بڑا خوش ہوئیا۔ میں وی پیر دبائیا کہ اے منڈیک کے بھٹھی دھمائی ہے۔ چرس دی بُو۔ سردار کہن لگا، ’’سانوں تے ایتھے ہی بیٹھیاں نئیں سی محسوس ہو رہی۔ اے فقیری نشہ امن منگدے۔ پر آئو، اے محفل برخاست کروانے ہاں۔‘‘
میرا وی خیال سی کہ سردار اوپریاں بندیاں دے نرغے چوں نکلنا چاہندا ہَے۔ پر او وِی ساڈے نال۔ سانوں آئوندیاں ویکھ کے سائیں اشرف ہوراں دا اُٹھ کے ’’آئو جی، بسم اللہ‘‘ کہن دا انداز ویکھ کے — اسیں وی چپ کر کے اوتھے بیٹھ گیاں۔ سائیں ہوراں مودے نوں آواز دِتی، ’’پتر! سترانڑیاں جہیاں، باریک تے مرکنڑیاں دا تھال لیا۔ مغروں نہ لائیں۔‘‘
پولے خان مینوں اوتھوں اٹھال لیا تے کہن لگا، ’’اے سیاسی لوکاں دی آمد تے زور کہ انہاں دے امیدواراںدی خصوصی مہمان یا صدارت ہونڑی چاہی دی ہے۔ اک وڈی پارٹی سائیں اشرف تے دوجی راجہ اسلم ہوراں دی منظورِ نظر ہے۔ اسیں گوڈے گوڈے کھب گئے ہاں۔ پر فیصلہ اے ہوئیا ہَےکہ تسی جو فیصلہ کرو گے، سانوں منظور ہووے گا۔‘‘
میں دل وچ سوچیا، ’’اک تے اے کسے دی ناراضگی نئیں سہیڑناں چاہندے، تے دوجا، جتنا وڈا بندہ فیصلہ کرے، اوہ اس دا قد کاٹھ ہوندے—‘‘
میں کیہا، ’’ٹھیک — انہاں ساریاں نوں بلا لوو۔ میں گل کر لیناں۔‘‘
پتہ لگا کہ اک گروپ گامے دے تے دوجا صوبیدار عزیز لے گیا ہَے۔ ہور پولاکوئی گل کرنا چاہندا سی۔ میں اس نوں کیہا، ’’سن کہانیاں نہ پا، سفید پوشاں نوں بلا۔‘‘
جسراں وی ہے — سردار دی اس خوبی دا میں حامی ہاں۔ بندہ چن کے فیر دخل اندازی نئیں کردا۔ دوجا مینوں وی تھوڑا سوچن دا موقع مل گیا۔ اکٹھ تے میں ساریاں نوں جی آیا تے آون دا شکریہ ادا کیتا تے کیہا، ’’انہاں دی آمد حوصلہ افزائی دا پیغام ہے۔ تے فیر جی آئیاں نوں — رل کے خوشی تے شغل دے موقعے تے نیک خواہشاں نال شمولیت — ہر کسے لئی لازمی تے ساڈی ضرورت ہے۔ تسی سارے ساڈے خصوصی مہمان ہَو۔ اپنے دو دو چار چار ناں دے دیو۔ اوپننگ آلے دن چوہدری حاکم دے سجے کھبے تساڈیاں سیٹاں وقف کر دتیاں جان دیاں۔ تے جے کوئی چوہدری حاکم دی کرسی تے ڈاکہ مارنا چاہندے، او وِی دس دیو—‘‘
کوئی وی نہ بولیا —
میں کیہا، ’’رب نوں یاد کرو۔‘‘
قاری گٹے نو بلایا تے دعا خیر پڑھا کے سب دے گوڈے بن لئے۔ دعا توں بعد او ہِلن جوگے کوئی نہ رہے۔
سردار ہوری— سارے بعد وچ — مینوں کہن لگے، ’’غضب کر دتا جے۔ سارے خوش گئین۔‘‘
میں کیہا، ’’میرا ایدے وچ کی ہے؟ اے انہاں دی اچھائی ہے۔ دوجا خاندانی لوک نہ ہَی اپنی تے نہ ہَی کسے ہور دی عزت اچھالدین اور نہ ہی داء تے لاندین۔ اصل وچ تینوں سچی گل دساں، میری ساری اے بیان بازی شوکتے دی آکھت سی۔ نئیں تے میرا کوئی خیال ہور سی۔‘‘
باہروں آئیاں کافی مرداں دا حاجیاں دے ڈیراں ہون توں تے کج صاحباں دے آون دی وجہ توں ساڈے مہمان کوئی امیدوں زیادہ ہَی ہو گئے سن۔ پیری، مشعل تے کافی باہروں آئیاں بیبیاں ساڈے ہَی ٹھہریاں سن۔ تے تیری ماں نوں وی اجہے موقعے اللہ دیوے — میں گھر آ کے کوٹھے تے لیٹیاں — اکھاں وچ بجلی دی لو چمک — ویہڑے کڑیاں دا رولا — لائوڈ سپیکر تے میں بند کرا کے آئیا ساں— پر فیر وی انگشتی— کدی آن تے کدی آف — میں سوچیا، ’’دِلااٹھ ایتھے سون کوئی نئیں —‘‘
بسترا کچھ وچ لے کے میں دُلے دی بہکے ٹر گیاں۔ کیوں جے او پنڈوں دوجے پاسے اور ذرا ہاٹمی وی ہے۔ میں سوچیا، ’’اوتھے سکون ہووے گا۔‘‘
پر کتھے؟ اس رام رولے توں انہاں دیاں کتیاں حرام ہے جے سون دتا ہووے —
دوجے دیہاڑے— بھاویں راتیں نیندر نئیں پئی — پر فجرے نہ ہَی جگراتا تے نہ ہی کوئی تھکاوٹ —
مسیتی دعاواں دا زور — تے بعد وچ لائوڈ سپیکر تے تلاوت تے نعت خوانی دا پروگرام — پر کسے مشہور شخصیت تے نہ آون توں افسوس بڑا ہوئیا۔
ہاں! مسیتی کول ہی عنایتیں ماشکن — اک ہتھ وچ ککڑتے تے دوجے ہتھ وچ چھری چاہَی ملی۔ مسیتوں نکلدے راشے کولوں پچھدی ہے، ’’قاری صاحب اندر ہی نیں؟‘‘
راشا پچھدا سُو، ’’کیوں؟ ککڑی ذبح کروانی آں؟ اے تیرا چوتھا پھیرا ہَے۔ لیا اُراں۔ تینوں اک شرط تے چھری پھیر دینا واں کہ راتیں تواکھڑی ساڈے وی آوے۔‘‘
میں عنایتی کولوں پچھیا، ’’اے فضلو دیاں خاطراں نیں؟‘‘
راشا کہن لگا، ’’فضلو نوں کون پچھدے؟ فضلو دے جانن آلے میر پور توں آ رہے نیں۔ انہاں دیاں خاطراں نیں۔‘‘
میں گھر گیاں۔ پَر اوپریاں بندیاں ہار ہَی۔ بُرکی لئی تے پَڑ وچ— تے اگے سردار قاری دی چنڈ بہال ریہا سی اور غصے وچ کہہ ریہا سی،’’اے کے کیتا ای؟ اس ویلے تے چھاتی ٹھکوردا سئیں تے ہن اے کج۔
’’ ہَی تیرے کولوں سر سکیا وے؟‘‘
قاری کیہا، ’’چوہدری جی! اے تے جتنا گڑ پائیے— مینوں کسے اک آنہ وی نئیں دِتا۔ میں ہر کسے نوں آون دا کیہا ہَے۔ پر زبانی کلامی ہَی— سباں آون دی حامی بھری سی۔‘‘
سرردار پچھدا سُو، ’’پیری تے کہندی سی — فکر نہ کرو — اے ساڈے گھر دا معاملہ ہے۔ تینوں اُس کجھ نئیں دِتا؟‘‘
قاری کیہا، ’’نئیں جی! اصل وچ، جدوں دی اس صفائی آلے دی سائیڈ لئی سی، تدوں تے میں کھل کے پیری نال گل کدھے نئیں کیتی۔ پیسے منگنے تے دور دی گل ہَے۔ ‘‘
سردار کیہا، ’’راتیں دہاڑی انہاں دے ہَی ہونے— اے نہ کھل کے گل میرے واسطے نوی گل ہے۔ پیری نوں وقوعے دا پتہ لگن تے دسیا کہ اُس دا خیال سی کہ وڈے پرفارمر اپنی خوشی نال ذکر کرن آجان دے۔‘‘
تاجا کہن لگا، ’’واہ— نوی گل سن لو — اج کل مفت تے دھکا وی نئیں کوئی ماردا۔‘‘
پیری ہس کے کیہا، ’’چلو— اے میری خوش فہمی سمجھ لوو۔ صوفیانہ کلام پڑھن آلیاں دی حالاں وی کافی تعداد باقی ہے۔ ناشتہ ہر کسے نوں ٹھیک پہنچایا ہَے۔ اے تھوڑی جہی کسر — صبح صبح اتنے بندے وی سن۔ لیکن ہُن ہر گروپ پِڑ وچ موجود ہے۔ پر سیاسی لوکاں نال آئیاں بندیاں — ضرورت توں زیادہ سیٹاں مل لیان۔ تے دوجا— عورتاں دی مخصوص سیٹاں تے بیٹھی عوام۔ خاص کر نوجوان مرد اٹھن توں انکاری ہین بلکہ رضا چوہدری کولوں لائوڈ سپیکر تے انہاں نوں اٹھالن دا اعلان وی کرا چکے ہاں۔‘‘
سردار کیہا ،’’اٹھال لینے ہاں۔‘‘
شوکت مینوں آ کے دسیا، ’’چوہدری حاکم، خواجے تے راجے اسلم دیاں سیٹاں تے بیٹھے مڑے نئیں اٹھ رہے۔‘‘
لے وائی مینوں وٹ چڑھ گیا۔ میں دندکڑ وَٹ لئی۔ میرے پچھے گاما، جہورا، راشا، گلے دے مڑے— تے سردار دا رولا — بھائیا اُٹھال لینے ہاں۔ ٹھہر جا۔ میں کسے دی وی نہ سنی۔ اوتھے اک بیٹھے نوں چا کے جسراں پسے تے گڈھی وغائی دی ہے۔ اسراں چا کے سٹیا تے دوجے دی گردن نوں ہتھ لائیا۔ تے اس رولا پا دِتا۔ بزرگوں میں اُٹھ ریہا۔ لے وائی پوری دی پوری قطار اُٹھ کھلوتی۔ میں کیہا صرف ناواں آلے۔ باقی اللہ اللہ — اسراں ہئی ہوئیا۔ میں زنانیاں آلی سائیڈ تے دھیان۔ اوتھے وی ہلاجلی شروع ہو گئی۔ چوہدری سردار مینوں کلاوے وچ لے لیا۔
تھلے پِڑ وچ دوہاں سیاسی پارٹیاں دے لیاندے بینڈاں دی زد کہ اگے کس لگنے گھوڑے آلیاں دا تکرار بلکہ نہ بلائے گئے وی سب توں اگے— اے سب توں تاولے — چوہدری وحید دا فیصلہ کہ اک اگے بینڈ تے فیر علماء کرام تے نعت خواں — انہاں دے پچھے کجھ گھوڑیاں دے سیکشناں دے پچھے بغودر دے پہلوان تے پچھے گھوڑے دی سیکشناں دے پچھے فٹ بال کھلاڑی دے پچھے گھوڑے تے پچھے والی بال دی ٹیماں — جنہاں دا اضافہ راتیں ہی ہوئیا ہَے۔ دے پچھے گھوڑے دے پچھے دوجا بینڈ — اسراں گرائونڈ دے دو چکر لگن دے۔ تے اس توں بعد گیئر پٹھا لگے گا۔ اگے آلے پچھے تے پچھے آلے اگے— اسراں دو پھیرے ہور لگن دے۔ اور کسے نوں اسراں ترجیح نئیں ہون لگی۔
پولیس اور لاکڑیاں دی نگرانی وچ ڈھول اور توتنیاں دی دھمالی گت— بینڈا دی مارچنگ دھن اور توپاں دی دھمک تے— ایس۔پی جناب فیاض میر دے اشارے تے — اے پولے خان دی سوچ — چوہدری سردار دی ہاں— مہک دی عرض — خواجے طارق دی فراخ دلی نے اک معمولی جہے شغل نوں اک انٹر نیشنل معیار تے پہنچان دا آغاز ہوئیا۔ کبوتر بازاں کبوتر اُڈائے۔ غبارے چھوڑے گئے۔ مارچ شروع ہوئی۔ جتنی عوام چار چفیریاں تے سی، اس توں کئی گنا زیادہ پِڑ وچ ساز تے نچ رہی سی۔ اور خاص کر زنانیاں دی سیٹاں آلے حصے وچ پہنچن تے ہور تے ہور — ملوانیاں دی نعرے بازیاں وی شدت اختیار کر جاندیاں سن— پتہ نئیں اے پیری نے زنانہ عالم کتھوں اکٹھا کر لیاندا ہَے۔ پتہ نئیں سی لگدا۔ کون ولایتی ہے؟ تے کون دیسی ہے؟ کھلاڑیاں کُد کُد کے دھوڑ پٹ سٹی۔ بلکہ سٹیج تے بیٹھی عوام پریشان لگ رہی سی کہ کُدن کُدان دا موقع انہاں دے ہتھوں جاندا ریہا ہَے۔ اج کل شرافت تماشا بنن وچ ہے۔
اور ہر کوئی اک دوجے تے ویسے ہی نوٹ سٹی جا ریہا سی تے بدمعاشی ناظم دی۔ اس منڈی توں پھل لیاندے سن اور جسلے مولوی صاحبان کڑیاں کولوں گزردے سن۔ ناظما تے گلے دا عیدا اُنہاں تے پھل سٹ رہے سن۔ اے اک لڑیک دا اپنا شغل تے انہاں نوں مچھراندے سن۔ لے وائی چواں پھیریاں کھکھل ہَی کھکھل تے دھوڑ ہَی دھوڑ — ہر کسے اپنا رو کڈھیا — نچا کُدی بعد وچ وی جاری رہی — اسیں گھوڑیاں دی سیکشناں دی دوڑن دی ترتیب تے لگ گئے ۔
اور چوہدری حاکم بے ہوش ہو گیا۔ اس نوں گھر پہنچایا۔ میں بعد وچ سنیا کہ کجاں بیبیاں عورت دے حقوق تے تقریراں کیتیاں۔ کجھ رولا، کجھ انہاں دی اگر مگر — عام بندیاں دی بے دھیانی دا سبب بنی۔ فیر اج اے تقریراں دا وی موقع نئیں سی۔
نیزہ بازی شروع ہو گئی۔ چوہدری وحید دے کارندے چوبند نیزہ بازی بڑی ترتیب نال کرا رہے سن۔ جسلے بلائے گئے خاص مہماناں نوں کھانے تے بلائیا گیا— لے وائی انہاں نال ڈھیر عوام ٹر پئی۔ خاص کر سیاسیاں دے بالکے تے گن مین— کیوں جے ساڈا پروگرام ستھرا تے تھوڑا جیہا سی۔ اساں انہاں جاندیاں نوں دارے توں پہلاں ہی روک لیا اور عرض کیتی کہ جنہاں نوں خصوصی طور تے نئیں بلائیا گیا، انہاں نوں ان جل پِڑ وچ ملے گا لیکن گل نہ بنڑی۔ صوبیدار عزیز دسیا کہ ھقیقت وچ ساڈا پروگرام پنجاہ سٹھ بندیاں دا ہے تے تسی ماشاء اللہ دو سو توں اُپر ہَو۔ ساڈی بے عزتی وچ خوش ہو یا روٹی دے بھکے ہَو۔ واپس فیر وی کوئی نہ پرتیا۔
صوبیدار کیہا، ’’اساں نہ اپنی بے عزتی ہونڑ دینی ہے تے نہ ہی تساڈا مفتا لگن دینڑے۔‘‘
سیاسیاں دے گن مین تے بالکے واپس— ہر پارٹی دے دو دو بندے تے سارے باوردی حضرات اپنی اپنی ڈیوٹی تے واپس — سجری سویر پارٹی دے تمام ممبر ناراض ہو کے واپسی ٹر پئے۔ تاجے اُنہاں نوں روک لیا تے کہن لگا، ’’رُس کے کیوں جاندے ہَو؟‘‘
کجھ انہاں چوں ذرا ڈِھلے پئے گئے۔ فیر تاجے کیہا، ’’رُس کے تے تاں جائو جے اساں تہانوں بلائیا ہووے تے تساں نوں تے آئونا ہَی نئیں سی چاہی دا۔‘‘
صوبیدار عزیز کیہا، ’’اے ساڈا شغل بجائے پروموٹ کرن دے، تسی لٹھم پاندے ہو۔ چنگے رہنما ہَو۔ میں تساڈے کرتوتاں دا رضا کولوں اعلان کروانا ہاں۔‘‘
باوردی حضرت کہن لگے، ’’پروٹو کول دینا ساڈی ڈیوٹی ہے۔‘‘
تاجے انہاں نوں آکھیا، ’’جو کجھ دینڑے، ایتھے ہَی کھلو کے دیو۔‘‘
ایس۔ پی صاحب نے انہاں نوں رک جان دا کیہا۔
اتنی تگ و دَو دے باوجود سو کھنڈ بندہ فیر وی آ گیا۔
اسیں پہنچے تے اوتھے اندر واہ واہ تعداد وچ عورتاں وی سن۔ میں انجم کولوں پچھیا، ’’اے کی ہے؟‘‘
تے اگوں مینوں کہن لگا، ’’ہاں! مینوں دسو نا اے کی ہے؟‘‘ ہور اس دسیا، ’’او تے صرف پیری نوں جاندے۔ تے پیری ہَی اے پوری مہڑ لئی دھکو دھکی اندر آئی ہَے۔ پر کوئی گل نئیں۔ کھانا کافی ہے۔ فکر نہ کرو۔ ورتارے حساب نال ورتا لین دے۔اے ویکھ لیناں — مرداں نخریاں نال روٹی کھانڑی ہَی کوئی نئیں۔ تسی جائو۔ اسیں جانڑیے تے ساڈا کم۔‘‘
واپس جانڑ تے پتہ لگا کہ نیزہ بازی تے ٹھیک ہو رہی ہے۔ رولا ہے تے رضا دے اعلان دا۔ سائیں اشرف سووا سووا گھٹ کے اعلان کیوں ہوئیا وے؟ بہرحال سمجھوتا اے ہَی کہ اعلان غلط فہمی توں ہوئیا ہَے۔ سجری سویر دے چار بندے تے سائیں اشرف میں نال لے کے واپس آئیاں تے اوتھے ہنگامی کھانا— ڈھائی پھٹ کر کے عوام — سائیں بابے دے اگے پچھے بیٹھی ہوئی سی۔ اے سائیں بابا جیہڑا خیر منگن دی سردار کولوں اجازت منگدا سی تے فیر مہک نوں اس دی ماں نے اس بابے دی تلاش تے بھیجیا سی۔ اج اے سببی ہَی کدھروں آ گیا ہَے۔
سائیں بابا کہہ ریہا سی، ’’ذہن آزاد ہے۔ کیوں جے بندہ آزاد ہے۔ ذہنی آزادی ویکھو۔ کسے دا خواباں تے کوئی کنٹرول ہے؟ سارا دِن ہوائی محل اساردے ہو۔ سوچ دوڑے لگی رہندی ہے یا کے نئیں؟‘‘
کوئی وی نہ بولیا تے سائیں بابا کہن لگا، ’’اس سوچ دے کھوبے چوں نکلنا، سوچن آلے دی سوچ تے منحصر ہے۔ اور اگر کوئی تبدیلی چاہندے، تے اس نوں تبدیلی لئی اک ہتھیار دی لوڑ ہے۔ اور فیر اس ہتھیار دے استعمال دا طریقہ — اور طریقے دی کامیابی ہتھیار دا استعمال حاضر دماغی یعنی توجّو منگدے— اے ہے ہوش مندی نال جاننا — کہ توجّو دا ٹارگٹ کے ہے؟ اور اس توجو دے محور وچ بندے دی اپنی ذات کتھے کھلوتی ہے؟ اے ہے اک رشتہ — اک تعلق داری — ساہنواں نال — یعنی حقیقت نال، تصور نال، دل تے دماغ نال، یعنی دل و دماغ ہر کسے دا اپنا اندر دا جہان — جس دی لمبائی یا چوڑائی اک سوتر وی نئیں اور گہرائی دا ناپ کوئی نئیں یعنی بے انداز ہے۔ اور بندے دا اس وسیع ترین جہان نال ربط ساہنواں توں ہے اور ساہنواں دے پچھے کے ہے؟ اے جاننا مقصود ہے۔ اور اے جانن لئی ہر ساہ توجو منگدے، آئوندی وی تے جاندی وی۔ یعنی اک ذہنی حاضری اور اس حاضری دا احساس جو کہ ہر کسے دے اندر موجود ہے مگر توجّو نہ دین توں کرائی ہوئیا ہَے۔ اس ذہنی کیفیت توں آگاہی، اک توازن پیدا کردی ہے اور اے توازن ہے دوہاں دنیا وچ— باہر دی دنیا— ہزارہاںسمتاں توں کھچدیاں قوتاں دا اندرونی ساکت قوت نال یعنی اک برابری — آزاد ذہن دی اپنی اک دنیا، خواہشاں، امیداں، نفرتاں، پیار، فکر، خواب و خیال توں علاوہ ہور کئی لیکن توازن توں — ذہن وچ چلدی فلم دی آگاہی توں علاوہ کنٹرول وی ممکن ہے۔
اور ہر آوندے جاوندے ساہ دا احساس—‘‘
تاجا اندر آ کے آکھدے، ’’یارو! ایتھے ہی بہہ رہے ہو؟ پِڑ وچ بے رونقی ہے۔‘‘
کسے کیہا، ’’سائیں بابے دی گفتگو سن رہے ہاں۔‘‘
تاجے کیہا، ’’اٹھو یارا! سائیں تے ارار دیاں پار تے پار دیاں ارار — ایویں پھکڑ پیا ماردے۔ اس دی کے گل ہے۔‘‘
ساڈی اپنی اس گمداندی وچ سائیں اوتھوں غائب ہو گیا۔ کسے تاجے نوں کیہا کہ سائیں بابا تینوں بددعا دے گا۔
تاجا کہندے، ’’اتنا تے میں وی جاننا کہ درویش لوک بددعا نئیں دیندے۔‘‘
ساڈے واپس پہنچن تے رضا دسیا کہ جس رفتار نال کم چل ریہا وے، اے نیزہ بازی تے اج نئیں ختم ہونڑ لگی۔ میں پچھیا وجہ؟ کہن لگا، ’’اک بابے حاکم ہوراں دے بے ہوش ہونڑ تے کم رک گیا سی— تے دوجا — جسراں ساون وچ مجھ چھپڑے چوں نئیں نکلدی، اسراں اسیں روٹی توں نئیں اُٹھدے۔‘‘
میں پچھیا، ’’تے فیر؟‘‘
کہن لگا، ’’فیر کے؟ روٹی دا بندوبست رات واسطے تے کرنا ہَی پینڑے۔‘‘
مینوں ذہنی شش و پنج توں پہلا پولے خان ہی نظر آیا۔ او اگے آئیاں بندیاں نوں پشاں کرن لئی اُنہاں تے چاچا کے مٹی پیا سٹدا سی۔ تے بندے اغاں ہَی اغاں زور دے رہے سن۔ کیوں انہاں شغل ویکھنا نئیں ہوندا، شغل منہ وچ پانڑا ہوندا ہے۔
اغاں آونڑ آلے غلط سن، پر فیر وی مینوں انہاں دا مندا لگا۔ کیوں جے میرے دماغ وچ کہ — جیہڑے مڑے نوں حاکم خان دی تھاں توں میں سختی نال اٹھالیا سی، انہاں وچاریاں نوں خلیل ٹھیکیدار اوتھے بٹھایا سی کہ چوہدری حاکم، راجہ اسلم تے خواجے ہوراں دے آونڑ توڑی سیٹاں تے بیٹھن اور انہاں دے آون تے اُٹھ کھلون۔ اس وجہ توں مینوں اپنے کیتے تے افسوس سی کہ بندہ جذبات وچ آ کے اپنا آپ بھلا دیندے۔ اسے واسطے کیہا جاندے کہ غصہ حرام ہے۔ میں پولے خان نوں روکیا تے روٹی دی گل کیتی۔ او میرے کولوں پچھدے کہ تساں نوں نئیں پتہ؟
میں پچھیا، ’’کیس دا؟‘‘
کہن لگا، ’’اے لمکانڑ جان کے پے ریہا ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’اے کیہڑی خوشی وچ؟‘‘
دسن لگا، ’’دکانداراں پیری تے خواجے نوں کم لماں کرن دی تجویز دتی ہے۔ کج لینڑا دینڑا مک مکا ہو گیا ہَےکیوں جے اتنی گاہکی پے رہی ہے کہ ہر دن ودھان دے اونہاں ڈھیر سارے پیسے چوہدری سردار نوں دسے نیں۔ تے چوہدری سردار راضی ہو گیا ہَے۔ ‘‘
میں دل وچ آکھیا، ’’سردار وی ڈھکن ہَی ہے۔ خواجہ تے پیری جو چاہن اس کولوں منوا لیندے نیں۔‘‘
ہور اس دسیا، ’’گھوڑیاں آلی لیہ تے سکوٹراں دی اج راتیں ریس ہووے گی۔ جس واسطے سو توں اُپر مڑیاں ناں وی دِتے ہین۔ اور واہ واہ کوئی انٹری فیس وی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’لیہاں تے تےصرف چار ہی گھوڑے دوڑ سکدے نیں۔‘‘
اس دسیا، ’’سکوٹراں دے وی گھوڑیاں ہار سیکشن ہونڑے نیں۔‘‘
میں پچھیا، ’’تے مہماناں دا ٹکر چپہ؟‘‘
دسن لگا، ’’خواجے انجم نال گل مکا لئی ہے۔‘‘
مینوں غصہ آیا — کہ کدھرے مینوں سردار دِسے— میں کڑیاں دی سیٹاں آل دھیان ماریا تے صاحباں اوتھے کوئی نئیں سی۔ میں سوچیا کہ گھر گئی ہونڑی ہے۔ میں وی گھر آ گیا۔ صاحبہ نال عوام تے ڈھیر سی۔ پچھن لگی، ’’چاچا! روٹی کھان دیو—‘‘
میں کیہا، ’’میلے توں آونا پیا تے کے خیال ہَی — روٹی گھر کھانڑی ہے۔‘‘
کہن لگی، ’’چاچا! دودھ لیاونی ہاں۔‘‘
صاحبہ کوسے کوسے دودھ دا چھنا لے آئی۔ صاحبہ نال نکیاں نکیاں گلاں — روح وی خوش سی تے سینے وچ وی ٹھنڈ — میں لما پیا پیا سوں گیا۔ جسلے اٹھیاں تے واہ واہ شام سی۔
تیری ماں روٹی دا پچھیا۔ پر اج اسیں سارے انجم دے مہمان ساں۔ کوئی گل ہونڑی سی۔ تیری ماں حقہ پا کے لیاندا۔ میں جوں جوں سوٹے لاں، تے لیرا ہوئی جاں —
سردار باہروں آواز دتی— میں کیہا، ’’آ ناں لنگ آ؟‘‘
آئوندیاں سار بزرگاں دا حال دسیا سُو۔ چوہدری حاکم نوں گھر تے میں ہَی لے کے آیا ساں۔ تے فیر آئے مہماناں دا کھانڑا وغیرہ۔ اس توں میری مصروفیت توں چوہدری سردار دی تے میری کوئی خاص گل نہ ہو سکی۔ کہن لگا، ’’حقہ چالَو تے آئو— پَڑ آل چلنے ہاں۔‘‘
پَر مینوں دل وچ افسوس ضرور کہ اے ردوبدل — پر میں ظاہر نہ ہون دِتا۔
سکوٹراں تے کفتاں دی نمازوں بعد شروع ہونڑاں سی۔ سردار دسیا، ’’نزدیک دے گھوڑیاں آلے ٹر ٹرا گئے نیں۔ جیہڑے کوئی ہے نیں، گامے واہ واہ بندوبست پٹھے دتھے دا کر لیا ہَے۔ ہُن گل مکی ہے کہ تمام کھان پین انجم دے ذمے ہے تے ذمہ داری خرچے دی مہک دی ہے۔‘‘ ہور کہن لگا، ’’گل بات وی اے ہَی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’چلو—‘‘
میں اوتھے مہک ویکھیا تے اس اپنا ہتھ اغاں پنجے واسطے ودھایا تے گلے دے انداز وچ مینوں کہن لگا، ’’انکل جی! سائیں بابا گنوا دِتا جے۔‘‘
میں اس نوں کیہا، ’’پتر! میں سائیں بابے دا کوئی چھیڑو تے نانہہ— او مہماناں نال باہر نکلیا سی۔ بلکہ ڈھیر آکھن دے باوجود اس روٹی نئیں کھادی۔ تے ایمانداری دی گل ہے کہ میں کوئی خاص توجّو وی نئیں دِتی۔‘‘
میں مہک آل ویکھیا۔ بلب دی لو — تے اس دے چہرے تے دھوڑ — تے اس دی اکھاں اتھروئیاں سن — میں کیہا، ’’پتر! توں تے افسوسی لگنے —‘‘
’’جی! بہت زیادہ—‘‘
میں پچھیا، ’’اے سائیں بابا کون ہے؟‘‘
کہن لگا، ’’میں سائیں بابے کولوں کون ہون دا پچھیا سی۔ انہاں دا اگوں جواب سی کہ میں حالاں تک اپنی تلاش وچ ہاں۔‘‘
میں کیہا، ’’پتر— اس دی ایس گل تے رون ہاقا ہوئیا ہیں؟‘‘
اگوں کہن لگا، ’’انہاں دی ہر گل وچ وزن ہے۔ انہاں دی اکھاں وچ تلاش ہے تے انہاں دی رجی ہوئی ذات نوں کسے شئے دی لوڑ نئیں۔‘‘
میں کیہا، ’’اے کے تردداں وچ پے گیا ویں؟ میں تے پچھنا سی کہ اے سکوٹراں دا کے رولا وے؟‘‘
کہن لگا، ’’کوئی رولا نئیں۔‘‘ فیر اس گل سمجھان دی کوشش کیتی،’’کل انٹریاں اک سو اٹھائی ہین۔ چار چار دے حساب نال بتی سیکشناں بنڑدیاں۔ یعنی بتی دوڑان — انہاں چوں پہلے تے دوجے نمبر کوالیفائی ہون دے— اسراں باقی چونٹھ جنہاں دیاں سیکشناں سولہ یعنی سولہ ہور ریساں — نمبر اک تے نمبر دو — اسراں بتی کوالیفائی— یعنی اٹھ سیکشناں تے سولہ کوالیفائی— چار سیکشناں اٹھ کوالیفائی — دو سیکشناں چار کوالیفائی— تے انہاں چوں پہلا، دوجا، تیجا تے چوتھا یعنی کل تریٹھ ریساں ہونڑ دیاں۔‘‘
مینوں اس دی گل دی کوئی خاص سمجھ نہ لگی تے میں ہاں نال ہاں ملا دِتی کہ مہک اے نہ آکھے کہ مینوں اس دی گل دی سمجھ نئیں لگی پر فیر میں سوچیا کہ چوہدری سردار نال وی تے اسراں ہی ہوئیا ہونڑیں کہ مہک یا خواجہ ناسمجھ نہ سمجھن۔
میں سوچیا کہ اپنی کمزوری تے پڑدہ پوشی بندے نوں غلط قدم چانڑ تے مجبور کردی ہے۔
انہاں گلاں گلاں وچ میں مہمانِ خاص ٹینٹ دے اندر گیا تے میں ویکھیا کہ سارے کارندے اوتھے ہی بیٹھے سن۔ اوتھے مہماناں دے ٹھکانیاں تے کھانے بلکہ پتہ چلیا کہ ہر شئے انڈر کنٹرول ہے۔
ہور مہک دسیا، ’’سکوٹر ریس دے حصہ دار پنجی میٹر دوڑ کے کھلوتے سکوٹراں نوں اسٹارٹ کر کے اگے دو سو میٹر تے لگی پھڑی دے گرد چکر کٹ کے سٹارٹنگ پوانٹ تے پہنچ تے جت ہار دا نتارا ہووے گا۔ دکانداراں تے سکوٹراں دی انٹری دی رقم مہر خانوں کول ہے۔ ایکسٹرا خرچ مہر ہی کرے گا۔ ہور کوئی وادھ گھاٹ — میں تے خواجہ ایتھے ہی ہاں —‘‘
ساڈے پِڑ وچ پہنچن توڑی سکوٹراں آلیاں ہر شئے مکمل کیتی ہوئی سی۔ اک گروپ نوں مہک لے کے ساڈے کول آیا۔ انہاں دی کوئی گل کیتی۔ پر ساڈی سمجھوں باہر— مہک دسیا، ’’اے پچھلیاں پہیاں تے ریس کرن دا پچھ رہن۔‘‘
وحید انہاں نوں کیہا، ’’جیہڑا ہو ریہا وے، اس نوں وی غنیمت جانڑو۔ مر کے ساڈے متھے لگنے— چلو پھٹو!‘‘
سکوٹراں دی ریس — اسیں ہکے بکے رہ گیاں۔ بڑا شغل سی۔ ایتھے ہر کسے دی شمولیت— سواراں دی حب — سنجیدگی تے بازی لے جان دی کوشش توں پورا پورا زور— تماش بیناں دی ہلاشیری تے حوصلے ودھان دے رویے نے ہر کسے نوں اک مُٹھ کر دتا سی۔
سیٹی وجن تے سکوٹراں دے سٹارٹ ہون دی افراتفری — بہتیاں سٹارٹنگ پوائنٹ تے اتنی ریس دتی کہ انہاں دے سکوٹر ہتھاں وچوں نکل گئے۔ آپوں کدھرے تے سکوٹر کدھرے — نہ سوچی گیاں حرکتاں تے نہ ہی تعین کیتے گئے حادثے — اک رنگ رلی ماحول پیدا کیتا۔ تے حصہ داراں معمولی چوٹاں خراشاں دی پروا نہ کردیاں اک جذبے نال مقابلے کیتے۔ ستاٹھ ریساں دا پتہ ہَی نہ لگا۔ کوئی انگلینڈوں آیا، کوئی میرپور دا چھوہر بازی لے گیا۔ میں طارق کولوں پچھیا کہ انعام کے رکھیا اے؟ اگوں کہن لگا، ’’بزرگو! حصہ لینا ہَی انعام ہے۔ ویسے جتن آلیاں نوں اک اک کپ پھڑائی چھوڑساں۔‘‘
قاری دی شکرانے دی دعا توں بعد لائوڈ سپیکر بند کرائے گئے۔ کافی بندے اوتھے ہَی سن۔ پر میں گھر آ گیاں۔ ساڈے گھر وی واہ واہ رولا سی۔ کتھے ہنیری رات وچ میرے سوٹا لان تے حقے چوں اُٹھدی آواز تے ٹوپی وچ بھکدے انگارے — تے فیر ہنیرا تے مکمل خاموشی — اس دے مقابلے وچ اج اے بجلی دا چانن — صاحباں دے نال اس دیاں سہیلیاں دی گہماگہمی — اصل رونق بندیاں نال ہَی ہوندی ہے۔ میرا سرہانڑے تے سر رکھن دی پرہاندھ کہ میں سوں گیاں۔ کافی دینہہ چڑھے تک ساڈے کوٹھے تے کمہارے دے لسوڑھے دی چھاں رہندی ہے۔ میں چھاویں ستا ریہا۔ خانو مہر دی لائوڈ سپیکر تے اُچی آواز دے اعلان تے میں اُٹھیا۔ او مسیتی پنکھے بند کرن دا کہہ ریہا سی۔
ہور سویر دی کاروائی شروع ہو چکی سی۔ مینوں ویکھ کے خیر خیریت دا پچھ کے سارے ہسدے سن۔ سردار کیہا، ’’بھائیا! دیر نال آئے ہَو؟ سنیا ہَےملنگاں دی پٹھ لگی اے۔‘‘ مینوں اس گل دی کوئی سمجھ نہ لگی۔ فیر کہن لگا، ’’اج روٹی دا اعلان نئیں کرنا۔ اج خاص خاص مہماناں نوں اُٹھال کے کھانے واسطے نال لے جانڑیں۔ تاں جے کل ہار رولا نہ بنڑے۔‘‘
یاد آون تے مینوں ملنگاں تے وٹ بڑا — راتیں اپنے دوالے بیٹھیاں نوں ملنگ گڑ آلا شربت پیش کردے رہے سن۔ رولے رَپے وچ شربت دا پیالہ ڈیڑھ میں وی پی لیا سی۔ پیر مراد دی قبراں دی بوٹی اپنا آپ دسنوں نہ رہی۔ میں دل وچ سوچیا کہ اپنی کم عقلی دا غصہ مسکیناں لوکاں تے چھنڈن نال اپنا کیتا واپس تے نئیں ہونڑا۔ چلو اگوں پہرہ سہی —
ساڈی چیچی توں کاں بنان دی سوچ — یعنی تصوری وادھے — تے حقیقت تصور دے بالکل برعکس — سکوٹر سوار جوان طبقے دی گرم جوشی نال حصہ داری دے مقابلے وچ پکیری عمر دی سوچ کہ کدھرے اے نہ ہو جائے یا کدھرے او نہ ہو جائے — یا کی ہو جائے گا — بندے نوں زندگی دیاں نکیاں نکیاں خوشیاں توں دور رکھدی ہے۔ تے میدان ماردا ہے حصہ لین آلا —
میں خیالاں دے کھوبے وچ کہ اس میلے سانوں اپنی ہوش بھلائی ہے— خاص کر سیاسیاں کھڈاراں دا خیال آیا کہ اے لوک عام حالات وچ سلام چہلنوں وی عاری ہوندے نیں تے اج سب دے اگے اگے تے جی جی — فیر ہاسا وی آیا کہ اے سب ڈراما پرچیاں تیکر ہی ہے۔
اگوں راشا، فضلو تے گاما لفافے چائیں آ رہے سن۔ کہن لگے کہ او مینوں ہی لبھ رہے سن۔ کیوں جے کوئی گجر خانوں پارٹی آئی ہے تے سانوں ملنا چاہندی ہَے۔ اوتھے جا کے پتہ لگا کہ انہاں وی نیزہ بازی کرانی ہے۔ انہاں نوں ساریاں سواراں نال ملایا۔ انہاں دعوت نامے دتے پر انہاں چوں اک مڑے دا مُہاندرا مینوں جانڑیاں لگے۔ میں پچھیا تے پتہ لگا کہ اے تے میرے پرانے بیلی راجے اعتبار دا بھانجا ہَے۔ لے وائی! بڑی خوشی ہوئی۔ انہاں نوں ڈھیر رہن دا کیہا پر کہن لگے کہ انہاں اگے ہودر وی جانڑے۔ تے سانوں آئون دا کہہ گئے تے چلے گئے۔
ساڈی نیزہ بازی گہہ کے ہوئی۔ سب توں زیادہ کلے لالے بالے مارے۔ گجر کلب پہلا نمبر — تے سب حصہ لین آلیاں سواراں دے لفافیاں وچ بند انعام — تے میری حیرانی — کہ اے انعام سکول دیاں بچیاں سب نوں سٹیج تے بلا کے پیش کیتے۔
کڑیاں دے سکول دی وڈی استانی شہروں آئوندی ہے۔ بڑی سخت طبیعت ہے۔ گل کردی ہے جسراں کہ وڈھن نوں پیندی ہے۔ اس نوں اس واسطے داتری آکھدے نیں۔ انعاماں دی تقسیم توں بعد بغودراں توڑی واہ واہ وقفہ سی۔ اس آ کے اعلان کیتا کہ منیاری آلی سائیڈ تے اگر کوئی مرد آیا، تے اس دی سخت بے عزتی کیتی جاوے گی۔ بہرحال اور ڈیوٹی تاجے دی لگی ہوئی سی۔ پیری اس نوں اوتھے پابند کیتا ہویا سی۔
اسیں تے پچھلے پہر تک اڈیک اڈیک — وڈے کھڈاری بغودر چان کوئی وی نہ آیا— اک دن اغاں دا بھلیکھا پین تے گڑبڑ ہوگئی۔ ہولا میل چھنڈاں چُھنڈاں ماردے رہے لیکن فائنل دا اک دن چھوڑ کے دوجے دن پچھلے پہر دا اعلان وی کرایا تے پولے خان کیہا، کہ ان شاء اللہ سب پہلوان آون دے۔
راتیں سکوٹراں دا شغل پچھلی رات ہار ہَی بلکہ خلقت زیادہ — اور وڈے وڈھے بلا سائیکل موٹر — رولا زیادہ — پر پچھلی رات ہار دا شغل نئیں سی۔ سوار ہنر مند ہونڑ توں ایکسیڈنٹ کوئی نہ ہوئے۔ رولے توں تنگ آ کے میں راشے نوں کیہا، ’’میں چلنا واں — ایتھے کل آلی گل کوئی نئیں۔‘‘
مینوں کہن لگا، ’’او ای ناں — اج ساوی نئیں نہ مچی —‘‘
تیجے دن والی بال — سانوں سمجھ تے کوئی نئین سی پر کُدا کُدائی ڈھیر سی۔ فٹ بال دی وی اساں حاضری ہَی لوائی۔ پَر خلقت بے انداز سی۔ ساڈی سٹیج تے اپنی گپ شپ ہی چلدی رہی۔ شام ویلے مُودا وردی وچ ہَی — نال اک کالا جیہا بندہ — گل وچ تویتڑیاں — تے لپ لپ سرما — اس دے نال سانوں آنڑ سلام دِتا۔
میں اس دے آونڑ تے خوش وی تے حیران وی— مودا اپنے نال آلے نوں کہندے، ’’میں گھروں ہو آواں۔‘‘
میں کیہا، ’’نہ ہن اسیں سارے چلنے آں۔ شام تے ہو گئی ہے۔‘‘
لے وائی گھر آئیاں۔ تیری ماں مُودے نوں ویکھ کے اندر چھپ گئی۔ میں پچھیا، ’’کملیے! کے ہَی؟‘‘
کہن لگے، ’’مودے وردی پائی ہے تے مینوں جھاکا آئوندا ہے۔‘‘
مُودے نال آلے بندے دا دسیا، ’’اے سائیں اللہ دِتہ ہے۔ اے اج راتیں ہیر سنان دے۔‘‘
میں کیہا، ’’او تے ٹھیک —‘‘
پر مینوں ڈر کہ کدھرے اے کھچ نہ مروائے۔ تے میں نہ وی نہ کر سکاں۔
پتہ لگن تے قاری گئے— اعلان تے اعلان — کہ منڈی توں ساڈے اس پروگرام دی خاطر خاص بندہ اج راتیں ہیر پڑھے گا۔ مُودے دا ناں — تے میرا ناں سپیکر وچ — تے میں خفگیاں وچ —
مُودا تے سائیں اللہ دتہ اک دوجے آلوں پئے تکن۔ میرے کولوں نہ رہن ہویا، میں پچھیا تے کہن لگے، ’’ساڈا اک ساتھی ہور اپڑنا ہے۔‘‘
مودے کیہا، ’’اور سائیں ہوراں دے نال سارنگی وجاندا ہے۔‘‘
مینوں ہور خفگی —
ساڈے اگے ہی کڑیاں دا رولا رہندے۔ تے اج راتیں خاص کر۔ جسلے انہاں نوں پتہ لگا کہ صاحباں دے گھر آلا آیا وے، پیری ہوراں دا ٹبر اور انہاں دے مہمان — اور گاون آلے دا سن کے سارا پنڈ ہی ساڈے۔ سائیں دا ساتھی وی اپڑ آیا تے گان دی گھڑی وی آ گئی۔ ساز سیٹ کر کے سائیں منہ چوں آواز ہَی کڈھی کہ رسی نال پَڑ بن چھوڑیا۔
سائیں شروع کیتا، ’’کر کے ماری ہی مار تے پکڑ چھمک — پری آدمی تے قہر وان ہوئی —‘‘
مینوں اپنی سوچ تے — پر اک گلوں میں خوش کہ کسے نال میں اپنے شک شبہے دا اظہار نئیں سی کیتا۔ اصل وچ حلیہ، رنگ روپ اک دھوکا ای ہوندا ہے۔ اصل بنداں ہنراں توں۔
پتر! کے پچھنا ویں؟ — سارنگی دی لے — سائیں دی آواز — تلنگ دی ادا —رات دی نمی نمی تے ٹھنڈی ہوا دی رمک — چاننی تے پرسکون خموش ماحول — سائیں اللہ دتہ بن بن کے پیا آئیا وے۔ ہر گھنٹے ادھ بعدوں انہاں دی چاء تے سوٹا سپاٹا — چاء دی ذمہ داری صدیق تے مالک دی سی۔ جیہڑا کہ او کہندین کہ زندگی وچ نہ کدیں اتنی چاء بنائی ہے تے نہ ہی اتنی ویچی ہے —
جسلے سائیں گا ریہا ہَے، ’’گیا نال تقدیر دے بھج ٹھوٹھا‘‘ اس ویلے مسیتاں وچ بانگی کھڑ کے۔ تے سائیں گانا ختم کتیا۔ اک یادگار رات —
اصل وچ رمضان، ناظم، شفیق، شاہد تے خرم مین لاکڑی سن۔ بندیاں دا کنٹرول تے نظم — انہاں دی ذمہ داری سی۔ اج صبح وی باقی دیہاڑیاں ہار انہاں ہَی کم چلایا۔ مہماناں دی وجہ نال میرے کولوں نہ جانڑ ہویا۔ سائیں ہوراں دی رخصتی تے سب انہاں نوں ملے۔ رات دی ویلاں، صوبیدار عزیز دیتا تے ہر کوئی خوش — فٹ بال یا والی بال دا نئیں پتہ کہ کون جتیا ہَے۔ بغودر آلے وڈے پہلوان ساہویں رہے سن۔ مہر خانوں کڑھے نئیں لاہنڑ دتے کہ اے شغل ہے، مقابلہ نئیں۔ اسیں کسے دی وی ہار وچ خوش نہ — ہر اک نوں انعام دتے گئے۔ شفیق کہہ ریہا سی کہ داتری تے باقی استانیاں میرے نال باقاعدہ پنجا لیاوے۔ ناظماں اس نوں کہندے توں ضروری ہے باقاعدہ آلا بونڈا ضرور لانڑا ویں — انہاں انعام دیندیاں ساڈے سبھاں نال ہتھ ملائے ہین۔ اے باقاعدہ تیرا کوئی وکھرا سی۔
دکاناں کئی دیہاڑے بعد وی رہیاں۔ محمود حلوائی کوئی نہ کوئی ٹوٹکا چھوڑ دیندا سی۔ شکاری کتے وی انہاں لیکاں تے دوڑے۔ بجلی دا خرگوش — اے وی واہ واہ شغل سی — ہر کوئی بڑی عزت آبرو نال فارغ ہویا ہَے۔ پر ساڈی مجھ بے غوری توں اک ڈنگ تے پے گئی ہَے۔ ہُن صاحباں وی ایتھے ساڈے ہَی ہے۔ ہور مجھ لینی وی ضروری ہے۔ دعا کر، اللہ میاں سن لووے تے تیرے بھانجا ہووے۔
اے پیری دی اثر و رسوخ تیں مودے دا پولیس وچ جیک لگا ہَےاور اے استانی ساڈی ساک نکل آئی ہَے۔ اے مودے دے نانکیاں چوں ہے۔میں وی آکھنا— اے کھپرا ہیس۔
میلہ ختم تے پِڑ پٹن ہون نال بے رونقی تیں سارا آلا دوالا بھاں بھاں کردے۔ اٹاں، وٹے، ٹوٹے، روڑے، ٹوئے، ڈبے، کلے، شاپر، پلاسٹک دیاں بوتلاں تے روڑھرے تے گند دا کھلار— گزرے چواں دناں دی ترجمانی— جسراں کہ کیہا جاندے کہ سڑے گرائوں جسراں جوگی نسدے— دے افسوس ناک منظر پیش کردے نیں بلکہ وڈا افسوس اے ہے جیہڑا کہ اساں سیاست داناں نوں ایتھے پیر پان دا موقع فراہم کیتے، اج پنڈ مکمل طور تے دوہاں دھڑیاں وچ تقسیم ہے۔ چار وڈھیرے چگھے، جنہاں ہمیشہ اپنے ہر کسے نال چنگے تعلقات توں سانجھ دی چال چلی ہے، او پچھے رہ گئے نیں۔ بدلدے جمہوری حالات توں کھوتا گھوڑا اک ہو گیا ہَے۔
تے خاص جیہڑی گل میرے نوٹس وچ آئی ہے، عرصے توں، اپنے وختاں وچ پئے رہن توں پتہ نئیں سی— تیل، صبون، کریماں، عطر، ناڑے پراندے، سرخیاں پوڈر تے نونہہ پالشاں — اے مصنوعی خوب صورتیاں ودھان دی پیداوار دی قید دا مقیدی عمل کتنے زوراں وچ ہے اور خوب صورتی دے ناں تے کمائی نے خوب صورتی نوں چوک وچ آنڑ کھلاریا ہے۔
اس مصنوعی خوب صورتی دی کشش تے اپیل دے پچھے کروڑاں دی انڈسٹری دی دعوے داریاں دا مصنوعی پلیٹ فارم، اک افسانوی ڈرامے دی شکل اکھاں وچ دھوڑ پا ریہا ہَے۔ تے مصنوعی نوں اصل دے مقام تے کھلارن دا ذمہ دار اسراں دا ہو گیا ہَےکہ اصل سوائے سادگی دے ہُن کجھ کر وِی نئیں سکدا۔
لگدا ہَےخرابی اے ہے کہ عاقلاں نوں اپنی عقل تے جسراں دا شبہ ہے بے عقلاں نوں اسراں دی اپنی ذات تے خود اعتمادی ہے۔
تینوں اے دسدا چلاں کہ ذہنی ابالیاں توں خفگی میں لئیں لئیں شکوے دے انداز وچ — اسے پوڈراں سرخیاں دی گل سٹیج دے نال بیٹھیاں کڑیاں نال جا کے کیتی کہ میں کھرکھنے نوں جا وٹا ماریا۔ اے تمبوڑیاں دا چھیڑ— مینوں گل کوئی نہ اوبھرے — اک عمروں بچی جہی مینوں کہن لگی، ’’بابا جی! اے دنیا سٹیج ہے تے زندگی ڈراما — اور اس ڈرامے دے کردار اسیں سارے — ہر کوئی اپنے آپ نوں اک بہترین انداز وچ پیش کرن دی دوڑے لگیا ہوئیا ہَے۔ اور جیہڑی میک اپ دی گل کیتی ہے، اس توں خود اعتمادی وچ بڑھوت آ جاندی ہے۔‘‘
میں پچھیا، ’’پتر! توں کہہ رہی ہَیں کہ اے ہار شنگھار کمزوری چھپان دی کوشش ہے؟‘‘
مینوں اگوں کہن لگی، ’’ہے وی ہے ہے اور نئیں وی— کسے شئے نوں بہتر انداز وچ پیش کرنا، جسراں کہ زور آور مرد دے ہتھ وچ ڈانگ یا مونڈھے تے بندوق — مُچھ نوں وٹ — کمزوری توں ہے یا ہر کوئی من بھاندا ہتھیار استعمال کر ریہا وے؟‘‘
دوجی مینوں کہن لگی، ’’بابا جی! اے کسے شئے نوں مختلف زاویاں توں ویکھن تے پرکھن دے طور طریقے یعنی خیالاں دے باہمی تعاون یا فیر تضاداں توں ابھردی سوچ، تصور تے تخلیق وچ بڑھوت دا سبب بندی ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’میں تے ویسے ہی گل کیتی سی۔‘‘
پر مینوں اے کھسکھسی کہ اینہاں نوں اے پتہ ہونڑیں کہ میں صاحباں دا پیو ہاں۔
تیجی کہن لگی، ’’نئیں، اصل وچ ساڈے ایتھے لاجیکل سوچ نوں دبائیا جاندے۔ ویکھ لو، جسراں کہ گزرے حالات، واقعات وی طوطا فیشن رٹا لوا کے ذہن نشینی دا عمل تے اس دا مقصد صرف امتحان پاس کرانا ہوندے — جہیڑا کہ اسراں ہَی ہے جسراں کہ کسے انجانے مرحوم لئی دعا خیر —‘‘
اس گل توں انہاں دا آپس وچ ٹاکرا تے مذاکرہ شروع ہو گیا۔ میرے آلوں انہاں دا دھیان ہٹن تے میں اوتھوں کھسکن دی کیتی۔
پَر میرے ذہن وچ مہک دی گل کہ مہک سائیں بابے کولوں اس دا ناں پچھیا تے سائیں دا جواب کہ حالاں تیکر میں اپنی تلاش وچ ہاں — اس سوچ تیں ہور کئی خیال کہ سائیں بے ناواں بغیر تکبر یا غرور— فنا فی اللہ — بغیر کسے انا دی غلامی — اور میری انا — کہ بچیاں اگے رائے دا اظہار اور وڈھیار — دوجا ڈر کہ او صاحباں نوں نہ جان دیاں ہونڑ — اور بچیاں دے ایکشن، جس دی مینوں امید نئیں سی، توں میرا ری ایکشن — اے سب میری انا دے پچھے دوڑدی غلامی توں گھٹ نئیں— اور اپنی ذات تے ہاسہ — کہ جتنا میں میلے دے شروع ہونڑ تے خوش ساں، میلے دے ختم ہونڑ تے اس توں کئی گنا زیادہ خوش ہاں — اور فیر انہاں پڑھیاں لکھیاں دی گفتگو — گلاں وچوں گلاں— تے گلاں وچوں کیڑے یعنی اے سیانے، علم پڑھے، علم جاندین — اور زمانے ساز بندہ بندیاں نوں جاندین — اے سارا ملکی تے غیر ملکی جوان طبقہ، سردار، مہر خانوں، صوبیدار عزیز دے پاسکو وی نئیں۔
اور فیر رب دی ذات پاک جس نوں دیوے۔ میلے دے دورانیے وچ اللہ رکھا بلوچ تے اللہ داد بلوچ — اے دوناں انعاماں کنعاماں توں بار بار انائونس ہوندے رہے۔ بعد وچ پتہ لگا کہ ڈھوک آلے دا دوتے رکھا، دونواں بھرانواں دی آپس وچ اڑ پھس لگی سی۔ دونواں دے مڑے باہر ہوندے نیں اور اے وی گل کہ للاریاں نوں رج نئیں پچ ریہا۔ دونویں ساڈے پنڈ ٹوپا کھنڈ دانڑیاں چہ گھانیاں ماردے ہوندے سن۔
اور اج مٹھو جس دے بے وسبیاں خرچیاں دا رولارہندا سی، اج ماں مرن نال کسے تیرہ تیناں وچ وی نئیں۔ اج اس دا اتا پتہ وی نئیں۔ اور نہ ہی کسے نوں اس دی ماں دیاں کیتیاں چنگیائیاں یاد نیں۔ اے چلے چلھائی دے میلے — چڑھدیاں چناں نوں سلام ہے نیں —



اج کل ہر کہانی ابل تے حاجی سعید دے ڈیرے توں شروع ہوندی ہے۔ یا فیر گھم گھما کے اوتھے آ ٹھہردی ہے۔ اک نواں کارنامہ — حاجی سعید نے عرصے تو موئی اپنی تائی جس دی قبر پرانے قبرستان وچ سی، مستری منشی دے ببلو نوں قبر پکی کرن دا کیہا۔ ریاضا کشمیری مزدور لگا۔ میلے دے رولے گولے وچ قبر پکی ہو گئی۔
اگوں جسراں ریاضے دارے آ گل سنائی ہے — اس دسیا، ’’دعا منگن ویلے پکی قبر ہونڑ تے بابا ظفرا لنگھ ریہا سی۔ میں ہَی اس نوں بلایا کہ آئو بزرگو! منہ مٹھا کر لوو۔ دعا دے دورن ہَی بابا ظفرا کہن لگا کہ اے نال آلی قبر میری ماں دی ہے تے پکی قبر مکھنڑے دے مڑے دی ہے۔ اور حشمت کاسبیانی ایتھے دفن نئیں سی ہوئی۔ اسیں چپ کران تے پَر بابا رولا پائی جائے۔ لے وائی! واہ واہ رولا بن گیا۔ ہر کسے مینوں ہی قصور وار ٹھہرایا۔‘‘
راشے ریاضے کولوں پچھدے، ’’سنیا ہَےتوں قسم کھادی ہے کہ قبر اے ہَی ہے؟‘‘
ریاضے کیہا، ’’میں بالکل قسم چائی ہے کہ قبر ایتھے ہی ہے۔ پر حضور نوں کے بدہضمی ہے؟‘‘
راشے کیہا، ’’ایتھے نال ای توں قبر آل اشارہ کیتا سی۔‘‘
ریاضا بولیا، ’’نئیں۔ میں اشارہ زمین ول کیتا سی۔‘‘
راشے پچھیا، ’’اس دا مطلب؟ تینوں پتہ ہے کہ اے قبر مائی حشمت دی نئیں؟‘‘
ریاضے آکھیا، ’’میرا خیال ہے کہ قبر اے ہَی ہے بلکہ پورا پورا پکیت ہے۔‘‘
راشے کیہا، ’’خیال تے پکیت؟ اے دو دلیلاں؟ — اصل گل دیہاڑیاں لانڑ دی سی۔ ‘‘
ریاضے کیہا، ’’ویکھو جی! ہر کسے اپنی اپنی قبریں جانڑا ہے۔ اور کسے دے وی ناں دی تختی سدھا نئیں رہنی۔ سال وچ اک واری دیا بالنا ہوندا ہے۔‘‘
راشا بولیا، ’’اے توں من ریہا ویں کہ پکی قبر مائی دی نئیں؟‘‘
ریاضے کیہا، ’’نئیں! گل اسراں نئیں۔ کسے دے جذبات نوں مجروح کرنا کوئی بندیائی نئیں۔ تیرے کول مسکیاں تیں سوا ہور قبر نہ ہونڑ دا کے ثبوت ہے؟ قبر پکی ہو گئی ہے۔ تختی لگ گئی ہے۔ کہوچلاں دی کوئی گنجائش باقی نئیں رہی۔ سائیاں نوں میرے تے اعتبار ہے۔ کمہاراں پنڈ چھڈیاں عرصہ ہو گیا ہَے۔ مینوں اعتبار ہے۔ گل اعتبار دی ہے۔‘‘
راشے کیہا، ’’اے پتہ ہَی ناں کہ زیادہ دلیلاں ہمیشہ جھوٹھا دیندا ہے۔‘‘
ریاضے کیہا، ’’سچائی نوں گواہئ نئیں چاہی دی۔ تینوں، قاری، فضلو، ڈار ہوری، سائیں بابا تے ہر اور بندہ جس دی حاجیاں دے ڈیرے نال الیک سلیک ول ہے تے خاص کر چوہدری تاج، توں انہاں توں سڑنے۔‘‘
تاجے کن چا کے آکھیا، ’’ریاضا! پتہ ہَی کہ کسے نوں جے چُک پے جائے تے راشے کولوں لک تے لت مرواندا ہے؟‘‘
ریاضا بولیا، ’’جی سنیا ہَی ہے کہ اس تیں شفا ہو جاندی ہے۔‘‘
تاجے کیہا، ’’پتہ ہَی لت کون ماردے؟‘‘
ریاضا بولیا، ’’جی! راشا ماردے۔‘‘
تاجا کہندے، ’’اوہ ہو— اے تے ہو گیا — لت او ماردا ہَےجیہڑا پٹھا جمن ہوئیا ہووے۔ جس دے مرضی آ کولوں پچھ لے۔ راشا پٹھا جمن ہوئیا ہے۔ رچھاں دے ول قلندر جاندین۔ اے سسواَگے ہَی قابو آوندے۔‘‘
راشے کیہا، ’’اے اڑجاندے۔ جیہڑی ذہن وچ آ جائے ،او نکلدی نئیں۔ ویکھو جمن تے مرن تے کوئی کنٹرول تے نئیں۔ اور اے سدھا پٹھا قدرت دا نظام ہے۔ لیکن تاج محمد گل تول کے کردے۔ اس واسطے اس نوں بے پھکیاں واہ کر کے پھبدیان۔ گلاں دی جانچ تاج دار کولوں۔‘‘
پولے خان نوں شتری ماردا آئوندا ویکھ کے راشے، تاجے، ریاضے تے ہورناں چوکاں بھرن آلیاں دیاں جھڑفاں بند ہو گیاں۔ اور توجّو پولے خان آل ہو گئی۔ پولے خان آئوندیاں سار کلمہ پڑھ کے کہندے، ’’مینوں پہلاں ہی پتہ سی — تاں ہی تے بغودر دا حتمی فیصلہ نئیں کرایا گیا۔ کیوں جے پہلا نمبر آون والے واسطے انعام دا بندوبست کوئی نئیں سی۔ سکوٹر تے مٹھو پی گیا وے—‘‘
راشا بولیا، ’’پولے خان جی! رک جائو۔ اے سب دی صلاح نال ہویا ہَے۔ تفصیل دی لوڑ نئیں۔ اگر پہلے نمبر دا فیصلہ ہو جاندا تے او وی بندوبست ہَے سی۔ میلہ اک مثالی ہویا ہَےتے خرچہ تے انعام وڈا دل رکھ کے دتے گئے نیں۔ اور سارے اے حقیقت جاننے ہاں کہ ساڈی نہ ہی اتنی سوچ اور نہ ہی ایڈی حیثیت ہے۔ کوئی پتہ جے کتنا خرچ ہویا وے؟ چول پنے دی اسراں دی گل نئیں ہونڑی چاہی دی۔ اگلے سال دی تیاری پکڑو۔‘‘
اے سن کے پولے خان جھگ ہار بہہ گیا۔
راشا کہن لگا، ’’حضرات! اٹھو آئو۔ جنہاں حالاں تیکر دعا نئیں منگی مائی حشمت ہوراں دے مقبرے— قبر تےدعا منگن چلیے۔ واپسی تے حاجی ہوراں دے نیک کم دی مبارک وی دیواں گے۔‘‘
حاجیاں دے مبارک دا سن کے سارے اٹھ کھلوتے اور تاجے دی آواز کہ اے ایہو جہیاں لوتیاں کڑوتیاں تے خوش رہندے، مینوں وی آواز دتی نے، ’’چاچا! آئو ناں۔‘‘
میں کیہا، ’’چلو! میں مغر ہَی ہاں۔‘‘
میں گھر آ گیا تے اگوں ساڈا دروازہ بند— میں بوہا کھڑکایا تے بھین جینوں بوہا کھولیا تے کہن لگی، ’’حالاں تسی باہر ای رہوو۔‘‘
مینوں سمجھ نہ لگی۔ میں پچھیا، ’’باہر؟‘‘
اس اگوں آکھیا، ’’جیون جوگیو! صاحبہ ماندی ہے۔‘‘
میں سدھا مسیتی آ کے جسراں تیرے جمن ہون تے فساد نہ کرن دی سونہہ کھادی سی، اسے طراں نہاں کے متھا رگڑیا۔ توبہ کیتی۔ قسم کھادی— ملنگاں دا میلے دے دناں دا سنگ— میرے کولوں میری ذات ہی نئیں بلکہ مینوں عقل تے غیرت توں وی بیگانہ کر ریہا سی — واپس میں سدھا دارے آیاں۔ صادق ماشکی نوں کیہا کہ ساریاں نوں کہہ کے میں دارے بلا ریہا واں۔ اس کیہا کہ اعلان کر دیناں۔ میں کیہا کہ نئیں، یارا خود جا کے آکھ—
دارے اکٹھ نوں میں حقیقت دسی کہ کئی واری کوئی معمولی حادثہ یا سوچ وڈے وڈے نتیجے سامنے لیاوندی ہے۔ اے میرا تے ملنگاں دا سنگ— میری پیر ہرے دے دربار تے حاضری دا اصل مقصد تے بلان دی وجہ کہ ساڈے گھراں دے گھر بھنگ، چرس، کتے مار، پوڈر تباہ کردتے نیں۔ آئو سارے مل کے اس لعنت نوں روکیے۔
گامے اٹھ کے کیہا، ’’میں اپنے ٹبر سمیت تساڈے نال ہاں۔‘‘
ہورناں ساریاں ساتھ دینڑ دی حامی بھری تے فیصلہ کیتا کہ بغیر کسے دید لحاظ دے غلط کاراں تے ڈنڈا چلے گا اور کسے نوں گلہ نئیں ہونڑا چاہی دا۔ دعا خیر ہون لگی تے گاما فیر اُٹھ کے کہن لگا، ’’ہتھ جوڑ کے عرض ہے کہ اگر سارے رضامند ہوو تے میں پنڈ دا ممبر کھلو جاواں؟‘‘
گل اس بڑے موقعے تے کیتی سی اور چلی ہوئی ہوا نال ساریاں ہاں دے نال ہاں ملائی۔ دعا خیر نال اس دا وی سر گیا۔



بندے دی حرکتاں اس دی ذہنی کیفیت ظاہر کردیاں نیں۔ داریوں گھر آئوندیاں ہوئیاں سردار کولوں میں پچھیا، ’’چوہدری! خیر ہووے، چپ چپ کیوں ہَیں؟‘‘
اگوں کہن لگا، ’’تیرا پیر ہرے دے دربار تے جانڑا میرے لئی بڑی حیرت دی گل ہے تے عوامی اکٹھ وچ اقرار وی—‘‘
میں دسیا، ’’بندہ خطا کار ہے۔اندرو اندری کڑھن توں بہتر ہے کہ بندہ کھل کے سامنے آ جائے۔‘‘
فیر پچھن لگا، ’’اج دا پروگرام گامے نال متھ کے کیتا اے؟‘‘
میں کیہا، ’’بالکل نئیں۔‘‘
اگو کہن لگا، ’’اک اجیہے موقعے دی فراہمی جتھے ہر کوئی اس دا دعا خیر کہہ کے بیعت ہو گیا ہے—‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’گامے دی موقعے دی پچھانڑ — ممبری دا اظہار — اور اجازت تے میں آپوں بڑا حیران ہاں۔ پر چلو، پہلاں وی تے اس دے پیو اگے ہاں کیتی ہوئی ہے۔‘‘
میں فیر پچھیا، ’’میری چپ چپ آلی گل اوتھے ہی رہی؟‘‘
اگوں کہن لگا، ’’ہاں! اصل وچ بزرگ کوئی زیادہ ہَی نہ کھانڑ پینڑ توں کمزور ہو گئے نیں۔‘‘
میں سردار آل ویکھیا،ساڈیاں اکھاں دا ملاپ، اس دا دلی صدمے دا پیغام، لے وائی!  مینوں بڑا ہی دکھ لگا۔ نالے اس دسیا، ’’حاجی دے ڈیرے نال زمرد نوں پار چاڑھن دی گل ہو گئی ہے۔ بلکہ جدوں دی بزرگاں کولوں اجازت لئی ہے، اجازت تے انہاں دے دتی ہے مگر بزرگ دلوں خوش نئیں۔ تے کھانا پینا چھوڑ دِتا نیں۔ میں ڈھیر واری عرض کر چکیاں کہ زمرد دی رہت ہو گئی ہے پر انہاں نوں پتہ ہے کہ میں انہاں دا دل رکھ ریہا واں۔‘‘
اسیں انہاں گلاں کتھاں وچ ساں کہ میں شوکتے دی بھین اپنے ول دوڑی آوندی ویکھی۔ مینوں کُھڑک گئی تے دل وچ آکھیا، ’’رب خیر کرے۔‘‘
اس آ کے دسیا، ’’بابا مبارک اے— صاحباں نوں کاکا ہویا ہَے۔ ‘‘
اس دے منہ وچوں نکلے الفاظ — رب دی رحمت — سینے اک ٹھنڈ — دل دا سکون — اور قدرتی اک عاجزانہ کیفیت جہی طاری ہو گئی۔ اور مینوں گل کوئی نہ آوڑے — سردار مبارک دے کے کہن لگا، ’’چلو آئو! ہُن دارے ہَی واپس چلنے ہاں —‘‘
دارے آل جاندیاں میں ہر ساہ شکرانے دی دعاواں منگدا— دارے پہنچیا تے لگدا سی کہ اوتھے سارا پنڈ میری انتظار وچ ہے۔ مبارکاں دا سلسلہ، خیر سکھ دیاں دعاواں — پنڈاں وچ ہر کسے دی شمولیت جتھے خوشیاں ودھاندی ہے، اوتھے دکھ ونڈان توں انہاں دی او شدت نئیں رہندی۔
مبارکاں دینڑ آلیاں دے منہ مٹھے لئی سردار نے گلے بٹ دی دکان توں ساڈے گڑ سٹایا۔ راتیں دیر تیکر سوانیاں گھڑا وجاندیاں رہیاں۔ پاجی ورتن دے حساب نال راتیں عام گڑ ہَی چلیا۔ پر پیری نے ہر راتیں نرالی توں نرالی شئے پئی لیاندی۔ تے گاون آلیاں دی فلم وی بناندی رہی۔ بلکہ فلم دا سن کے ملخ ٹٹ کے پیا۔ ساڈی اپنی مصروفیت — سُنتاں دا پروگرام بنا لیا گیا۔ رشتہ دار برادری نوں سدے دا پروگرام ادھورا ہَی ریہا۔ چوہدری حاکم ہوراں دم دے دِتا۔ انا للہ —
پنڈ دی تاریخ دا سرکاڈو — علاقے دا سردار — بڑی عمر توں بعد ، کافی علاج دے باوجود اپنے مقررہ وقت دے مطابق راہی ہو گیا۔ تیری ماں دا سکا ماما— اُدھر خط ضرور لکھیں — اول تے توں آ؛ تیرا حق بن دے۔ تیری ماں بڑی اچیچ نال باقاعدہ مہندی لانڑ جاندی سی تے مامے دا بڑا کردی سی۔ تے چوہدری سردار دی ٹبری بیدی نے چھڑا کھانڑ ہی بہاکھا ہے۔ ایویں وی اس نوں بیماریاں نئیں چھڈدیاں تے او ذہنی مریض ہے۔
چوہدری سردار بڑا مرنا کیتا ہَے۔
جنازے آلے دِن ڈھاکے دی روٹی تے بار بار اعلان کہ دوروں آئے بندے جنازے توں بعد روٹی کھا کے جائیو — جنازے دا وی کوئی اڈا بناں نئیں سی۔ تھوڑا جیہا فرق او اے کہ چوہدری حاکم ہوری شاموں شام ای فوت ہو گئے سن۔ پر پتہ دوجے دن لگن تیں انہاں دی باڈی آکڑ گئی سی۔ او وی پتہ تاں لگے کہ پولا پہورے تے گوشے کر ریہا سی کہ انہاں گاٹا ملن دی کوشش وی کیتی ہے کہ چوہدری ہوراں دا منہ لیندھے کر کے دفنائیے پر ایتھے وی چوہدری صاحب ہمیشہ ہار — اپنی منائی نیں — منہ انہاں دا چڑھدے ہی ریہا ہَے۔
اساں کیہا، ’’جسراں شاہ نوں منظور—‘‘ تے فیر اسیں اسے طراں دفنا دِتا ہَے۔
ساڈے ہمیشہ پہورا دارے اور اک ہَی ہوندے۔ آون آلافاتحہ پڑھدے اور دنیا داری ول خیر شروع ہو جاندی ہے۔ اس واری ساڈی مصروفیت — حاجی سعید نے اک پاسے فاتحہ تے کلمہ کلام اور نال ہی دوجی جگہیں حقے پانی وغیرہ دا بندوبست — مینوں عجیب لگا۔ سردار کدیں اِدھر تے کدیں اُدھر— دوجے دیہاڑے میرے کولوں نہ رہن ہویا۔ حالاں سردار دے مڑے دے باہر جان دی مجبوری میں سمجھدا ساں ، میں کیہا، ’’پہورا اکو جگہیں رکھو۔ دعاواں آلے دعا پئے منگن تے اک دوجے کولوں ول خیر پچھنا وی کوئی گناہ نئیں۔‘‘
لے وائی! ساریاں شکر کیتا۔
کجھ الیکشناں دی ہوا تے کجھ نمبرداراں دی سلام دعا — ہور تے ہور — کئی سیاسی لوک اک اک دن وچ دو دو واری آئے۔ انہاں دے آون تے سارے کھلو جان۔ تاجے کیہا، ’’اے اٹھن بہن تے بزرگاں دے گوڈے کھوچلے کر چھڈن دے— تکو تکی بزرگ وی اٹھدے نیں۔ کوئی گوڈیاں تے ہتھ رکھ کے تے کوئی ڈنگوری دے سہارے — اے بھیڈ چال چھڈو — چار وڈیرے اٹھ کے مل لیا کرو۔ تسی تے اعیو اُٹھدے ہو جسراں کہ سیاسیاں عمل نامے تے جنتی مہر لوا کے لیاندی ہے۔‘‘
کیوں جے اگے اگے راشا ہی ہوندا سی، اس لئی راشے تاجے نوں کیہا، ’’یارا! گل کرنے کے پتھر وگانے— تاج جی! دل دکھاندے سچ نالوں دل موہندا جھوٹھ بہتر ہوندا ہے۔‘‘
تاجا کہندے، ’’جیہڑا کجھ نہ کر سکے، اس مت ہی دینڑی ہوندی ہے۔‘‘
راشے کیہا، ’’چوہدری صاحب عقل آلا سندا ہَے۔ سوچدا ہَے۔ تفتیش کردا ہَے۔ احمق سب جاندا ہوندے۔ سنن ، سمجھ تے تفتیش کرن دی اس نوں ضرورت محسوس نئیں ہوندی۔ ‘‘
تاجے کیہا، ’’جھوٹھا ہو کے سچ ثابت کرن دے گر کوئی کوئی جاندا ہے۔‘‘
انہاں دونواں دی نوک جھونک— تے سردار بالکل خاموش — فاتحہ شریف اور دعا سلام ہوندی رہی۔ لوکاں دا آن جان لگا ریہا۔
تقریباً ڈیگریں صوبیدار عزیز عوامی لیگ دے شہروں جلوس توں واپس سدھا پہورے تے ہی آیا۔ اس گل دسی، ’’شہر عوامی لیگ دے جلوس وچ ڈھول، نعرے بازی، سپیکراں دا رولا، گرمی توں عہدے دار جھلکی وکھا کے غائب ہو گئے۔پیشی دا ویلا سی۔ میں نماز پڑھن اک مسیتی جا وڑیاں۔ اس دی چھت لکڑی دی سی تے چھت وچ چڑیاں دے آلھنے سن۔ نمازوں بعد پھوڑھ تے بیٹھ کے دعا منگدیاں میرا دھیان چھت آل ٹر گیا۔ کے ویکھناں جے چڑیاں آنڑ، اپنے بچیاں نوں چوگ دے کے فیر اُڈ جانڑ — میں نوٹس کیتا کہ جنہاں دے بچے ذرا وڈے سن، او بہ نسبت چھوٹے بچے آلیاں دےجلدی آوندیاں جاندیاں سن۔ مینوں بڑی حیرانگی ہوئی کہ اے چڑی خدا دا نکا جیہا جی— بچیاں دی بُھکھ دی مقدارسمجھ کے انہاں دی خوراک دا آرھ کر دیاں نیں۔ ساڈے اکابر پڑھے لکھے، اُچے جھنڈے چان آلے، نعرے بازیاں تے جوشیلیاں تقریراں کرن آلیاں نوں دوجے دی تے کے اپنی بُھکھ دا اندازہ وی نئیں ہوندا۔ میں انہاں سوچاں وچ کافی دیر مسیتے بیٹھا ریہا۔ باہر لائوڈ سپیکر دارولا، نعرے بازیاں دی مدھم مدھم آوازاں آوندیاں رہیاں، پر مینوں مسجد وچ بیٹھ کے چڑیاں دے خلوص تے محنت نے بڑا سکون دِتا۔ انہاں دا عمل سی۔ تقریر نئیں سی۔ تے سچی گل ہَے، اے تقریراں ساریاں مینوں بے مقصد تے خالی جئیاں لگیاں۔ تے سجنو! اسیں گھر آ گئے۔ ہُن اے چڑیاں دی چوں چوں میرے احساس دی خاموشی دی پکی سنگی ہے۔ کیوں جے اے چوں چوں چڑیاں دے بچیاں دی بُھکھ دا واویلا سی۔ بالکل ساڈی نعرے بازیاں ہار — لیکن کوئی خلوص نال فرض نبھا ریہا ہَےتے کوئی گرمی کھنجان غائب ہو گیا وے— تے عوام گلے پھاڑی جاندی ہے۔‘‘
صادق ماشکی صوبیدار کولوں پچھدے، ’’اس دا مطلب ہے کہ سیاست کولوں کنارہ کشی ہو گئی ہے؟‘‘
صوبیدار کیہا، ’’پہلاں وی اور ہُن وی حصہ داری اک دلچسپی دی حد توڑی— اور او وی اس واسطے کے عوامی لگی دی لیڈر شب منظم، ڈسپلن آلی تے محبِ وطن ہے اور باقیاں ہار اتنی کھائو نئیں۔‘‘
تاجا بولیا، ’’او چھوڑو جی! اج کل داء لگے تے کوئی نئیں چھوڑدا۔‘‘
صوبیدار تاجے آل نہ دھیان دِتا۔ مہک کولوں پچھدے، ’’تساڈے بلکہ یورپ وچ مذہب دا سیاست وچ کوئی نمایاں رول نئیں؟‘‘
مہک کہندے، ’’بنیادی رول اصل وچ معیشت دا ہے اور مذہب دا رول ہے وی تے نئیں وی۔ او اِسراں کہ انگلینڈ دی آبادی چوں صرف اٹھ فیصد مذہبی رسماں تے عبادتاں وچ حصہ لیندے نیں۔ جس وچ تمام مذہباں، ہندو، مسلم، سکھ، کیتھولک، پروسٹنٹ، بدھ وغیرہ ہین، چرچ آف انگلینڈ دے عبادت گزاراں دی تعداد تِن فیصد ہے اور اسدے باوجود ہائوس آف لارڈز وچ انہاں دی تعداد چھبی ہے جو کہ تناسب توں کئی گنا زیادہ ہین۔ بلکہ اک تاریخی سیاسی سمجھوتہ 1648ء وچ ویسٹ فالیا دے ناں توں ہویا سی جس توں عیسائیت دے مختلف فرقیاں دا عبادتی حق تسلیم کیتا گیا۔ اج ہر کسے نوں مذہبی، عبادتی آزادی ہے بشرطیکہ اس دا عمل کسے دی حق تلفی نہ کرے۔‘‘
تاجا پچھدے، ’’حق تلفی کے وئی؟‘‘
مہک دسیا، ’’مثلاً سرگی یا کفتاں دی اذان لائوڈ سپیکر تے دینڑ دی اجازت نئیں جسراں کہ رات نوں اچی آواز وچ میوزک تے ہارن مارن دی وی اجازت نئیں ۔‘‘
راشے آکھیا، ’’اے سنیا جے کہ ڈورا دو واری ہسدے۔ اک جس ویلے دوجیاں نوں ہسدا ویکھدے تے دوجی واری جس ویلے گل دی سمجھ لگدی سُو۔‘‘ فیر تاجے نوں کہندے، ’’ضروری اے لُچ تلنا ہوندی؟‘‘ فیر مہک نوں کہندے، ’’ہاں سر جی!‘‘
مہک کہندے، ’’پہلاں پہل اوتھے وی ایتھے ہار سوچ مذہبی دائرے دے اندر اندر رہندی سی۔ لیکن آہستہ آہستہ سائنسی ترقی توں سوچ دا محور سائنسی ہو گیا ہَے۔ اور خاص کر چودھویں صدی توں لے کے— مذہبی سوچ— یونانی فلسفے دے ملاپ— اور سائنسی ایجاداں دے ودھدے قدماں توں تبدیلیاں دے خیر مقدماں —سوچ دا دائرہ لامحدود کر دتا ہَے۔ اور او لوک اپنی اس اکابری نوں مغربی تہذیب دے ناں تو پکاردے نیں۔ جیہڑی کہ اج کل پوری دنیا تے غالب ہے۔ اور اس دی بنیاد بدلدی مذہبی بنیاداں تے ہے اور ہر کسے نوں قانون دے دائرے وچ رہندیاں ہویاں عمل و فعل دی آزادی ہے۔ سوچ اور تصور وچ کوئی پابندی نئیں اور روحانیت صرف ڈکشنری تک محدود ہے۔‘‘
راشا کہن لگا، ’’یعنی کہ اے جہان مٹھا، تے اگلا کسے نہ ڈٹھا —
مہک کہندے، ’’ہاں! کوئی ایہو جہی گل ہے—‘‘
تاجا مہک کولوں پچھدے، ’’مینوں دسو خاں — ہارن تے بانگ وچ فرق نئیں؟‘‘
مہک اس نوں کہندے، ’’چوہدری! سوچ ذرا — میرے جہے عام بندے دا قانون سازی یا صدیاں پرانی تاریخ نال کے لائیا دائیا ہو سکدے؟‘‘
اس تاجے نوں سوچے پا دِتا۔
چوہدری بنارس کیہا، ’’ویکھو جی! سو چوہے کھا کے بلی حج نوں ٹری — ٹھیک ہے— تیرا کوئی لائیا دائیا نئیں۔ اے بنیاد — بدلدی مذہبی بنیاداں— امریکہ دے دریافتی کولمبس توں لینے ہاں۔ اس دی آمد تے مقامی باشندیاں اس دا خیر مقدم کیتا۔ اس اور اس دی سپاہ مقامی لوکاں دے بچے اپنے کتیاں نوں کھوالے۔ مقامی عورتاں دا برا حشر کیتا۔ سونا نہ دینڑ آلیاں دے ہتھ کٹ کے انہاں دے گل وچ پا کے انہاں نوں پھرن دا حکم دتا۔ ظلم دی انتہا — اک قتل دی ہولی اوتھوں شروع ہوئی اور اک سوچی سمجھی سکیم دے تحت — پورے براعظم امریکہ وچ مقامی باشندیاں دا صفایا ہویا۔ اسے طراں دا حال افریقہ، آسٹریلیا، نیوزی لینڈ، مڈل ایسٹ— بائو! سوچیاں لوئیں پاٹ جاندی ہے۔ جلیانوالہ باغ — 1857ء دی آزادی دی جنگ — تے اس دا اصل انتقام 1870ء دے گیڑ وچ لارڈلٹن دے دور دا قحط — جتھے غلہ انگلینڈ برآمد ہوندایہا — تے ہندوستان قحط دے ہتھوں سوا کروڑ توں وی اُپر ہر عمر دے بندیاں دیاں جاناں گئیاں — سوا کروڑ توں وی اُپر — اے بنیاداں سن۔ ‘‘
تاج بھٹیال بنارس نوں کہندے، ’’ضروری ہے، ہر کسے نال ٹاکرا توں ضرور لانڑا ہوندا ہے؟ یارا! تقسیم وچ اساں اک دوجے دے پٹکار کڈھ سٹے سن۔ اور اے سلسلہ حالے وی شروع ہے۔ ویکھنا، کسے وقت وی اساں اک دوجے نوں بمباں نال اڑا دینا ہے۔ میری گل یاد رکھیے —لڑائی اپنے گھر تے گلے گواہنڈیاں تے — دعا منگو تے اُٹھو — مینوں پٹھیاں تے لاہ جائیے۔ اوتھوں میں گاں گراں کھڑنی ہے۔‘‘
دعا توں بعد تاج بھٹیال، چوہدری بنارس، اسلم تے یاسین اوتھوں باہر نکلے۔ مہک وی بنارس دے مونڈھے تے ہتھ رکھے انہاں نال باہر نکل گیا۔
گھڑی ڈیڈھ بعدوں — اساں وی دعا منگ کے بہورا چائیا۔ تے میں چوہدری سردار دے نیڑے ہو گیاں— اور اس دی اتنی خموشی دی وجہ پچھی۔ او دسن لگا، ’’بزرگاں دا وی بہت افسوس ہے، بڑا افسوس ہے — دوجا حاجی سعید دا ڈیرہ جلدی واپس جا ریہا ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’او واپس جا ریہا ہَےتے فیر کی؟‘‘
کہن لگا، ’’انہاں نال زمرد نوں بھیجن دی گل ہو گئی ہے بلکہ ٹکٹ وی ہو گیا ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’فیر تے مبارکاں — گھوڑا تے جوان — ہر ملک انہاں دا ملک ہے۔ نکا نکا ہونڑ دی کے گل ہے؟‘‘
کہن لگا، ’’او تے ہے — پر اے چہاکوں وی ہے، سادڑا وی ہے—
میں کیہا، ’’چھوڑ یارا! بلے دا بلا نہ ہووے بھاویں، پَر متھے پُھلی ضرور ہوندی ہے۔ زمرد نوں پہنچ لین دے—‘‘ میں تیرا کیہا کہ توں آ کے اس نوں اپنے کول لے جاویں گا۔
مینوں اگوں کہن لگا، ’’اس دا وی اے ہَی خیال ہے۔‘‘
میں کیہا، ’’ان شاء اللہ ڈنگا وچ جوان ہو جاوے گا۔ توں ویکھیں — بلکہ اندرو اندری بڑی گل کیتی آ—‘‘
ہس کے کہن لگا، ’’جنہاں نوں کدیں داونڑیں نہیں سی بہن دِتا، او اج سرہانے بٹھائی دے نیں۔ وقت نال چلنا پیندے۔ کے کریے۔‘‘
سانوں دوروں آوندا ویکھ کے رئیسے نائی آواز ماری، ’’سرکار! روٹی تیار ہے۔‘‘
سردار ہتھ دھون مسیتی وڑ گیا۔ میں گھر آل جان لگا تے رئیسے کیہا، ’’سرکار! تسی وی اج مرزیاں دے مہمان ہَو۔‘‘
میں اوتھے کھلو گیاں۔ رئیسا میرے کولوں پچھدے، ’’نمبرداراں تے اللہ دا کرم نے۔ زمرد نوں کیوں باہر بھیج رہے نیں؟‘‘
میں پچھیا، ’’تینوں کیکن پتہ لگے؟‘‘
اس دسیا، ’’حاجی سعید مرزیاں دے گل کر ریہا سی۔‘‘
سردار مسیتی چوں ہتھ دھو کے نکلیا، تے او وی سب سن ریہا سی، کیوں جے رئیسا اپنی ثالثی ظاہر کرن واسطے گل بڑی اُچی آواز وچ کر دے۔‘‘
سردار کیہا، ’’نائیاں سنیا تے پنج گرائیاں سنیا — ہُن کے پڑدہ ریہا ہَے۔ ‘‘
تے رئیس کولوں پچھدے، ’’شرطا ہور کے کہندا سی؟‘‘
رئیسا سردار دے لہجے دی سختی تیں مدھم آواز نال کہندے، ’’سرکار! اے ہَی— کہ ٹکٹاں پیری تے مہک توں بغیر سبھاں نے بک کروا لیاں ہین۔ انہاں دے جانڑ تے پیری تے مہک اسلام آباد شفٹ ہو جانڑ دے — اور گلاں گلاں وچ انہاں زمرد دا وی دسیا ہَے۔ ‘‘
میں کیہا، ’’پڑدہ کیہدا وے؟ مڑا جا ریہا وے، اللہ میاں کامیاب کرے۔ اے لکھیا ہوندے۔ دانے پانی دی کھچ بندے نوں پکھنوں بنائی پھردی ہے —‘‘
مینوں لگیا کہ سردار دا اک دم پارہ اُپر تھلے ہونڑا— اس دی پہوتھل اور خموشی اس دی غیر یقینی دی دلیل ہے۔ اور وقت دے پریشر دی لپیٹ توں چوہدری ڈانواں ڈول ہے۔
اجیہے ویلے چاہی دا ہوندا ہے کہ کوئی تائید، مشورہ یا حوصلہ — نکی جہی ہاں توں بندہ پیراں تے کھلو جاندا ہے۔ اگر کوئی تیلی لانڑ آلا ہوندا تے گل وِگڑ سکدی سی۔ رئیسے دے نرم لہجے دے بیانیے اور میری تائید معاملہ ٹھنڈا کیتا۔
مرزیاں دے کھانے تے سردار بالکل پہلا چوہدری سردار سی — ہر کسے تے بھاری سی — بلکہ حاجی سعید تے اس دے ڈیرے دی اتنی انسان پروری تے اچھائی کیتی کہ اوتھے بیٹھے تاجے کولوں حاجی سعید پچھدے، ’’تیرے ساڈے آل دودھ دے کتنے پیسے نیں؟‘‘
تاجے کیہا، ’’حاجی صاحب! ضروری ہے کہ تساں ہُن ہَی میرے کولوں دودھ دے پیسیاں دا پچھنا وے؟ یا اگے کدیں کسے مینوں پیسے دِتے نیں؟ یا کدیں میں کسے نوں دودھ یا پیسیاں دا آکھیا وے؟ یا تساں کدیں کسے نوں پیسے دِتے ہین؟ ہمیشہ پیری ہوریں ساڈے آوندین —گھر آ کے آپو دے جاندی ہے۔‘‘
اس تے واہ واہ ہاسا پیا۔ چوہدری سردار چپ کرا کے کیہا، ’’ایتھے ہی ہاں، حساب کر لاں گے۔‘‘
مرزیاں دے ڈیرے الیکشناں تے اور خاص کر گامے ہوراں دا مفتا — نہ ہینگ لگی نہ پھٹکڑی — تے تفصیل نال تبصرے ہوئے۔ اخیر تے اے ہَی — چلو اک گلوں چنگا ہَی ہویا ہے — کم از کم امن تے ہے۔ الیکشناں تیں کئیاں پنڈاں وچ ویر پے گئے نیں۔ پنڈ دو دو دھڑیاں وچ تقسیم ہو گئے نیں۔ بھاجی ورتانڑ تک ختم ہو گئے نیں۔ بلکہ الیکشناں تیں اک نویں پنیری پھٹی ہے — یعنی اک نویں چوہدراہٹ دا جنم ہویا ہَے۔
مہر دین کالے آلا چوہدری حاکم دے پہورے تے کیہہ ریہا سی کہ اے جمہوریت ہے، پیپے وچ آٹا — اور ممبریاں دا زور ہے۔ ڈیپو کارڈ آلی اے چوہدراہٹ دے رب متھے نہ لائے۔ اگے گل نسلاں تے ہوندی سی۔ اج تھانے یا کچہریاں دے ٹائؤٹ یا فیر کسے وڈے دی ٹوپیاں بھرن آلے دی عزت ہے۔
اس ویلے تے دین چوہدری دیاں گلاں تے ہسدے ساں، پر الیکشناں توں بعد پتہ لگے کہ کھیڈ نمبراں دی ہے۔ جس دے گھر چار بندے — یا فیر برادری ہووے — مجمع اوتھے لگدے نیں۔ ہن تے مساوات دےساڈے توں باہرو باہر لنک اُپر توڑی ڈائریکٹ ہو گین۔ اور تھوڑا بہت پڑھا ہون توں نوکریاں وی اوہناں دی اولاداں نوں ملنیاں شروع ہو گیاں نیں۔
ہور اے سیاسی لوک گلاں کر کر تھکدے ہَی نئیں— گفتگو سچائی دی تلاش نئیں رہی — بلکہ اپنی قابلیت دا اظہار — تے دوجا سیاسی حریف نوں شکست دین دا ہر حربہ اختیار کرنا وے— اور اے ہے اک انا اور جَرم دی بُھکھ — بلکہ اک لالچ ہے۔ اجیہے کرداراں کولوں نیاں دی امید سنڈھا چون دے برابر ہے۔
الیکشناں دی بھیڑ توں چھٹی نہ ملن توں صاحباں دے گھر آلاکجھ اپنے سنگیاں نال ساڈے ایتھے آیا۔ مینوں اک پاسے کر کے کہن لگا، ’’اس دا کاغذی ناں عدالت ہے، کیوں جے بھرتی دے دوران اس دی عمر زیادہ ہونڑ توں میل ملاپ نال ناں تے فیر عمر وی بدلی سی —‘‘
میں کیہا، ’’پتر! تیرا اصل ناں ہے ہَی عدالت۔‘‘
باقی اس دی خوشی دی پلیٹھی دی اولاد تے خاص کر مڑا — کج اپنی ہی انتہا سی — اور تیری ماں — اندروں باہر نہ نکلے۔ میں پچھیا، ’’کے ہَی؟ مہمان اور اے عدالت دے دوست — باہر کیوں نئیں آئوندی؟‘‘
کہن لگی، ’’انہاں دی وردیاں توں جھاکا آئوندے کیوں جے انہاں ساریاں پولیس دیاں وردیاں پائیاں ہوئیاں سن۔‘‘
میں کیہا، ’’چلو اسراں ہی سہی۔‘‘
ساڈے اج کل اے تکو تکی صبح سیر کرن تے سویرے سویرے قبراں تے حاضری دا رواج عام ہو گیا ہَے۔
دارے میں معول مطابق گیا۔ تے اوتھے حاجی سعید تے پولے خان دا تکرار شروع سی۔ حاجی سعید کہہ ریہا سی کہ دعاواں ناامیدی توں ہین۔ بلکہ بے یقینی توں ہین — اور اس دا بار بار اے فقرہ کہ ’’حاضر نوں دسن دی کے لوڑ ہے‘‘ — اس توں پولے خان نوں گل کوئی ہور نہ اوبڑھے — تے راشا کہن لگا، ’’ضد کیہدی ہے؟ حاجی صاحب تساڈی من لینے ہاں کہ حاضر نوں دسن دی کے لوڑ ہے۔‘‘
’’فیر نماز وی نہ پڑھیا کرو۔ چوہدری حاکم ہوراں کدیں اپنی محفل وچ سیاست یا مذہب تے کسے نوں گل نئیں سی کرن دِتی۔ چھڈو اے مہر خانو دی سنو— اے بڈھے سادے نئیں جے ہوندے— مہر خانوں پہلاں کجھاں نوں ہُن سبھاں نوں دس دینا۔‘‘
’’اے سادگی یا بدمعاشی دی گل نئیں۔ ہولے بغودر میں ہَی سب دی صلاح نال سٹائے سن کیوں جے سکوٹر تے مٹھو پی گیا سی۔ اور ہور بھار ولایتیاں تے پانڑاں میری نظراں وچ زیب نئیں سی دیندا۔ دوجا سکوٹر کیہڑا چڑھاوا چاڑھناں سی۔ ہو گیا— واہ واہ وقت — اک یادگار — اجیہے کارنامے ٹہق کے قدرتوں ہوندے نیں۔ جے آکھیے، کسے دی اکابری بہادری — تے او گل کوئی نئیں۔‘‘



اسیں لاہنڑ لاہنڑ ہی کردے رہے — قدرتی امر ہے کہ دارے لگی ٹاہلی تے لگی ہوئی ماکھیوں جھڑ گئی۔ سب نوں اپنی تراپنی پے گئی۔ منہ سر لپیٹ کے پچھے پرت کے میں وی نہ ویکھیا تے گھر آ گیاں۔
تیری ماں دسیا، ’’گلا بٹ دس گیا ہَےکہ اج پیشی دی نماز توں بعد حاجیاں چاء تے بلایا نے۔‘‘
اوتھے گیاں تے چاء ہَی سی۔ اور مہک دے آلے دوالے واہ واہ اکٹھ سی۔ او کہہ ریہا سی، ’’اصل وچ ساڈے اوتھے تے تساڈے ایتھے دے ماحول دا وکھرا ہونڑ دے باوجود دادی اماں دے دسے گئے قصے تے کہانیاں توں ساڈے دل وچ پیدا ہویا شوق — اور فیر اچانک پھپھو ہوراں دی موت — ساڈا ایتھے آون دا سبب بنی۔ ویسے اباجی عرصے توں آون دا پروگرام بنا رہیے سن۔ رہن بہن تے طور طریقیاں دے فرق دے باوجود — اساں کوئی اوپرا پن نہیں محسوس کیتا۔ کیوں جے پنڈ دیاں گلیاں تے بندے سانوں دسی گئی کہانیاں دا اصل روپ سن۔ اصل دی دلچسپی، اصل دے عکس توں کئی گنا زیادہ سی— اور ہے — اور تقریباً اسیں وی پنڈ دیاں لوکاں لئی اک عجوبہ ساں— ساڈا اے دو طرفہ تجسس بنیادی سوچ دے فرق دے باوجود ساڈے اک دوجے لئی دلچسپی دا موجب سی۔ اور اس ساڈی اک دوجے دے نیڑے آون وچ مدد کیتی۔ ‘‘
راشا مہک کولوں پچھدے، ’’اے بنیادی سوچ دے فرق توں تساڈا کے مطلب ہے؟‘‘
مہک دسیا، ’’تساڈے ایتھے مذہبی، سیاسی، کلچرل تے سوسائٹی دی عائد ذمہ داریاں دے اثراں توں تساڈی زندگی مقروض لگدی ہے۔ جس توں سوچ اور تصور دی بادشاہت دی وسعت دا اندازہ تساڈے لئی مشکل ہو گیا ہَے۔ بھاویں اے تنگ نظری نئیں پر فیر وی اجہے حالاتاں وچ پیدا ہوئی خامیاں دی نشاندہی ناممکن تے نہ سہی، پر مشکل ضرور لگدی ہے۔‘‘
مہک گل جاری رکھنا چاہندا سی۔ پر فضلو ماشکی کیہا، ’’اے منہ دی گل نئیں، تساڈے نال رونقاں سن۔ جد وی آئو، تساڈا ایتھے اپنا گھر تے اسیں نوکر تے تابعدار ہاں— اول تے تسیں بھین بھرا ایتھے ہَی کیوں نئیں رہ جاندے۔ اسلام آباد کیوں جاندے ہو؟ بانی تے اس دی ٹبری تے ہن ایتھے ہَی نے ناں؟‘‘
مہک اگوں دسیا، ’’باجی دا ہن سارا کم اسلام آباد ہَی ہے۔ اوتھے وی کوئی زیادہ دیر نئیں ٹھہرنا اور پنڈ وِی ان شاء اللہ ساڈا آن جانڑ لگا رہے گا۔‘‘
بائو یاسین بحث مباحثیاں وچ حصہ گھٹ ہَی لیندے۔ پر مہک کولوں پچھدے، ’’تساڈے کاغذاں وچ ساڈی زندگی، ذمہ داریاں توں مقروض ہے۔ اصل بات اے ہے کہ اسیں اینہاں ذمہ داریاں نوں قرض نہیں بلکہ فرض سمجھنے ہاں۔ اے کلچرل فریضے، اے رشتے، ماں، باپ، بھین، بھرا، گوانڈی — انہاں رشتیاں وچ ہر کسے دا ہر کسے تے حق حقوق — اے اک فرض ہے۔ انہاں توں سوچ دی حدود تنگ تے نئیں۔ بلکہ نشان دہی توں تقویت تے وسعت ملدی ہے۔ مار اسیں کھانے ہاں سیاست تے مذہب وچ آ کے۔ سیاست جتھے طاقت وراں دا انّھاں جپھا  جان نئیں چھڈدا تے جَرم دی بُھکھ عادت بن گئی ہے، اور تفرقیاں وچ الجھیا معاشرہ — بس تیلی سٹن دی پراند ہے— اور تساڈے آزاد ماحول دی جتھے توڑی سنی سنائی ہے، منظم تسی ضرور ہَو پَر میڈیا دی ہنیری تساں نوں ککھاں ہار اُڈائی پھردی ہے۔ اور اک سوچ وچ ڈھالن لئی حکومتی مشنری دے اگے تسی بے بس ہَو — اور جنہاں دا منترا جاگیردارانہ نظام ہے، جتھے آزادی دی پرچار ہوندی ہے، خاص کر ذاتی آزادی دی — جس نوں مہک صاحب تسی سوچ اور تصور دی بادشاہت دی وسعت کہہ رہے ہو، لیکن اے ساڈے کاغذاں وچ پرانیاں قدراں دی ناقدری ہے۔ اور پرانیاں قدراں جتھے ہر رشتے دا رول واضح ہے، زندگی مل جل کے رہن دا ناں ہے، نہ کہ کوئی ذاتی پراجیکٹ — لیکن اوہی گل — ذاتی مفاداں دی قومی مفاداں توں ترجیح نے ملک نال وابستگی اور سوسائٹی دی سانجھ دے احساس نوں کافی مجروح کیتا ہَے۔ اور علمائے کرام سوائے ڈراویاں اور سیاست وعدیاں اور دونویں جذبات اُبھارن توں سوا کجھ وی نئیں۔ پیغام بے معنی ہو گئے نیں۔
راشا بائو یاسین نوں کہندے، ’’بائو جی! چاء پیو۔ کدھرے وچ کوئی مکھی ٹہندی ہے۔‘‘ تے مہک بائو نوں کہندے، ’’تسی بالکل ٹھیک فرما رہے ہو۔‘‘
میں حساب لائیے کہ مہک پوائنٹ دی گل ضرور کردے پر بحث وچ نئیں الجھدا۔
حاجی سعید سب دا شکریہ ادا کیتا اور اوتھے ہَی پتہ لگا کہ گلے بٹ دی دکان چوں کوئی سیگرٹ چوری کر کے لے گیا ہَے۔
راشے میرے کولوں پچھیا، ’’چوہدری سردار دے چلنا جے؟‘‘
میں کیہا، ’’بالکل— کیوں جے زمرد دی وی تیاری ہے۔‘‘
میں اجازت لے کے حاجیاں توں نکلیا۔ راشے دسیا، ’’تساڈے آئون توں پہلاں واہ واہ گل بات ہوئی ہے۔ پہلی اے کہ پیری تے مشعل گھر نئیں سن۔‘‘
میں کیہا، ’’ٹھیک۔ تے دوجی؟‘‘
کہن لگا، ’’دوجی— مہک گل کرکے حیران کیتا ہَےکہ اس کیہا ہَےکہ پنڈ دی اکثر عوام انہاں دے ٹبر دے کسے نہ کسے تے اپنے دلوں شیدائی ہے۔ تے تاجے دی کم عقلی دا جواب کہ ہاں اے گل تے ہے۔ میں کیہا تاجے ہاں نال ہاں ملائی ہے۔‘‘
اور تیسری اس دسی ،’’حاجیاں دے گھر اک وڈا سارا شیشہ ہے۔ میں اپنے آپ نوں زندگی وچ پہلی وار سر توں لے کے پیراں تک تکیا ہَے۔ اور مینوں بڑا صدمہ ہویا ہَے۔ کیوں جے میرا اپنے متعلق جو تصور سی، میں بالکل اس دے مختلف ہاں۔ تے فیر صدمے وچ ہور وادھا اس گل توں ہوئیا جسلے میں سوچیا— مار ہَو — جسراں میں شیشے وچ اپنے آپ نوں ویکھیا وے، باقی لوک وی مینوں اسے طراں ہَی ویکھدے ہون دے۔‘‘
میں ہس کے کیہا، ’’جو کجھ بندہ ہووے، شیشہ جھوٹ تے نئیں ناں بولدا۔‘‘
ہور گلے بٹ دی چوری دا پچھیا۔ کہن لگا، ’’میرا خیال ہے کہ گلا ویسے اِی کہانیاں پاندا ہَے۔ حاجیاں کولوں جو کجھ جھڑ گیا۔‘‘
سردار دے پہنچیا تے اوتھے بڑا اکٹھ سی۔ راجہ اسلم، اس دا بھانجا، وحید، تایا زمان، سائیں اشرف، چوہدری بنارس نمبردار— اور وڈے چوہدریاں دیاں وڈیاں گلاں — چوہدری حاکم ہوراں دے متعلق— میلے دے شغل تے خاص کر الیکشناں تے جتے امیدواراں دے اختیارات — اور فیر گامے دا جیک لگن تے افسوس وی لگا کہ اس دی کے جان سی — اگر میں تے سردار حامی نہ بھردیاں —
ساڈے مغر ہَی مہک وی چوہدری سردار دے آ گیا۔ اس پیری تے مشعل دا میر پور توں ٹکٹ تصدیق کروا کے واپس آن دا دسیا۔ اور نال اے وی کہ خواجے ہوری دو ویگناں ائیر پورٹ تے لے جانڑ لئی بھیج دینڑ دے۔
چوہدری سردار کیہا، ’’چلو اے تے ٹھیک ہو گیا ہَےپر ساڈا تے دل ہے کہ تسی بھین بھرا بجائے اسلام آباد جان دے، ایتھے ہَی رہندیو۔‘‘
مہک دسیا، ’’باجی دا ہن زیادہ کم اسلام آباد ہَی ہے۔ اور دوجا کافی تعلیمی اداریاں دیاں مختلف واہ واہ دلچسپ شخصیتاں نال ملاقاتاں — انہاں دی ملنساری اور مددی رویہ — لگدا ہَےکہ باجی مائنڈ بنا لیا ہَے۔ اور رہائش دا وی بندوبست ہَو گیا ہَے۔ ویسے ان شاء اللہ آن جانڑ تے لگیا رہوے گا۔‘‘
ہور اس بانی دا دسیا کہ بانی اپنا ٹبر ٹیر لے کے ایتھے ہی آ جائے گا اور مٹھو انہاں توں فارغ ہے۔
سائیں اشرف ہوری پچھدے سُو، ’’کیوں؟ مٹھوں کیوں تساں توں فارغ ہے؟‘‘
مہک کیہا، ’’اے ساڈے گھر دا مسئلہ ہَے۔ ‘‘
اشرف کیہا، ’’جے اے گھر دا مسئلہ ہے، تے فیر اس دا ایتھے ساڈے اگے ذکر کیوں کیتا جے؟ اس نوں گھر وچ ہَی رکھو ناں۔‘‘
وحید چوہدری حقہ سائیں ہوراں آل پھیر کے کیہا، ’’سائیں جی! سوٹا لائو— بائو ٹھیک کہندے۔‘‘
فیر مہک کولوں پچھدے، ’’کیوں؟ اسلام آباد تساں نوں کیسا لگیا وے؟‘‘
مہک کیہا، ’’لوکیشن توں تے کسے دا خواب لگدا ہے اور ابتدائی تعمیری مرحلے خواب دی تعبیر — لیکن غور کریے تے لگدے کہ بارسوخ مافیا نے اپنی کم عقلی تے وافر دولت توں جتھے جتھے انہاں دا ہتھ پیندے، باقی اندرون شہراں ہار — اسلام آباد وی سیمنٹ تے سریے دے جنگل وچ تبدیل کر کے اس دی جُوء کڈھن وچ مصروف ہین۔‘‘
چوہدری سردار مہک نوں کیہا، ’’پتر!سببیں آیاں ویں تے ہُن زمرد دا سامان وی چیک کرلے کہ ٹھیک ہے یا کسے شئے دی کمی ہے؟‘‘
مہک اندر سامان چیک کرن گیا تے وحید سائیں اشرف نوں کیہا، ’’سائیں بادشاہ!  ضروری ہے —‘‘
سائیں اشرف اس دی گل ٹوکدیاں کیہا، ’’ضروری کے؟ توں نڑی میرے منہ وچ آن دِتی ہے۔ میں گل ہی کیتی ہے کیہڑا اس نوں ڈانگ ماری ہے؟ جیکن میں سنیا ہَے، بڈھی حاجن دی سعیدے ساری عمر اجاڑی ہے — اپنے گھر دی رکھوالی لئی — ایتھے پہریدار بہالی رکھی ہے تے ہن ساک تے دور دی گل ہے، حاجن دے اللہ لوک جہے مڑے دا وی آکھدے نیں کہ فارغ ہے۔ ویکھو! خدا خوفی وِی کوئی چیز ہے۔‘‘
وحید کیہا، ’’میں تے اپنے زمرد واسطے کیہا سی۔‘‘
سائیں اشرف نے کیہا، ’’تے زمرد نوں کیہڑا مفت لے کے جا رہے نیں؟‘‘
مہک نوں اندروں نکلدیاں ویکھ کے سارے چپ ہو گئے۔
مہک کیہا، ’’گھیو توں علاوہ باقی سب ٹھیک ہے۔ اج کل گھیو تے پابندی ہے۔‘‘
ساڈا گلاں کردیاں اک دم چپ ہونڑا — میرا خیال ہے کہ مہک نوں اے گل ضرور کُھڑکی ہونڑی ہے کہ اس تیں کسے گل دا پڑدہ ہے— کیوں جے اگلیاں دو گلاں اس دا رشتہ برقرار رکھن دا جتن لگدیان—
پہلی اے کے اس دسیا کہ اس دی نانی اماں انہاں نوں دسدے سن کہ دینہہ چڑھے توں پہلاں پہلاں ہر لائرے گھر لسی منگن جاندے سن — کدھروں پیالہ، کدھروں دو اور کدھروں جھنڑکاں دے باوجود دوجے دیہاڑے فیر لسی لین اُنہاں گھریں ہی جائی دا سی — اور ساڈے پچھن تے کہ کیہڑے گھر جھنڑکاں دیندے سن — انہاں دا کہنا — کہ وقت ہی اجیہے سن کہ ہر کسے تے امتحان دی گھڑی لگدی سی — حالات دی تنگی توں دوجے دن فیر اکو کجھ ہو جاندے ساں۔ ہر کسے نوں ہر کسے دی لوڑ پیندی رہندی سی اور ہر کوئی ہر کسے دے کم آئوندا سی۔ اور اک آپت دے احساس توں — ہر کسے لئی خیر خواہی دی سوچ — زندگی دی گڈی نوں دھکے دیندی رہندی سی۔ وقت چنگاں ماڑا ٹپدا رہندا سی۔ دل وچ کدورتاں نئیں سن۔
دوجی گل دسن لگاکہ اے آپتاں اج وی ہین — جسلے گلے بٹ ہورں دی سگریٹاں دی چوری دا کسے چوکی تے جا دسیا، پولیس گلے کولوں پچھیا کہ تینوں کس تے شک ہے؟ گلے کیہا مینوں کسے تے کوئی شک نئیں۔ دوجا کہ میں کیہڑا تساں نوں بلایا وے؟
مہک کیہا، ’’جس گل مینوں متاثر کیتا او اے ہے کہ بٹ ہوراں دا کہنا کہ میری ہاں تے پولیس لیندیاں پیندیاں پھڑ پھڑا کرنا شروع کر دینا سی۔ اور سیگرٹاں دی چواں ڈبیاں واسطے ادھے گراں نال میرا ویر ہو جانڑا سی— اج اولاد ہر کسے دی منہ زور تے خراب ہے۔ ماں پیو پہلاں ہی تنگ تے مجبور ہین۔ میں کس واسطے انہاں نوں ہور پریشان کراں؟ اے مہینے کھنڈ دی گل ہے۔ آپے پتا لگ جائے گا— تے اس پولیس واپس کر دِتی۔‘‘
وحید چوہدری مہک نوں کیہا، ’’تیری تے تیری نانی اماں ہوراں دی گفتگو— حقیقت اینجے ہَی سی — اور ہن تساں جلدی چلیا جاناں ویں۔ تسی وی کوئی چنگیاں ماڑیاں اپنی اولاد واسطے لے جا رہے ہَو؟‘‘
مہک اتنا ہی کیہا، ’’کیوں نئیں جی!‘‘
تے صوبیدار عزیز بول پیا، ’’آ کیوں نئیں؟ اج تنگ نظری نے ایتھے سنگی تے نونہہ دھریا ہویا ہَے۔ مذہب، سیاست، بلکہ عام گل بولی وچ مختلف رائے رکھن آلے دا وجود قابلِ برداشت نئیں ریہا۔ تے آزادی دا دائرہ دن بدن اتنا تنگ ہوندا جا ریہا ہَے— اک دبائو ہے — ہر کوئی کسے نہ کسے ڈر توں اپنی رائے دا کھل کے اظہار نئیں کردا— ہر کوئی انہونی دے انتظآر وچ ہے— لگدے، دعاواں دا زور تے عملاں توں انکاری اک معمول ہے۔ حالانکہ پہلے وقتاں دے مقابلے وچ ہن بہت سہولتاں ہونڑ دے باوجود — ہر کوئی پرانے وقتاں دے گیت گاندے۔‘‘
وحید کیہا، ’’بجا صوبیدار صاحب۔‘‘
تے مہک نوں مخاطب کر کے کہن لگا، ’’ہاں جی مہک! توں کجھ کہن لگا سَیں؟‘‘
مہک ہس کے کہندے، ’’ہاں جی!او تے ہُن یاد نئیں ریہا۔ بہرحال صوبیدار ہوراں دی گل اغاں ٹوردیاں کہناں کہ بندے ایتھے تک نموشی، دنیا داری رکھدیاں، وڈی وڈی ڈز کھا جاندے نیں۔ ہاں سچ انکل جی! تسی پچھدے سَو کہ آیا کوئی یاداں لے کے جا رہے ہاں؟ — جی — کیوں نئیں — مثلاً نانی ہوراں دسیا کہ چاننی راتاں وچ انہاں دا گئے رات توڑی، انہاں دا چادراں پاندیاں رہنا — تے پنڈ دے آلے دوالے، ہر کسے دا، اپنی اپنی بہک تے مال ڈنگر کول راتیں سونڑاں تے حقہ چلدیاں رہناں — اور کھنگ کھڑک لگی رہندی سی۔ یعنی اے اک قسم دی پہرا داری وی سی۔ اور رات نوں ہوا دیاں چہولیاں نال دور کدھرے وجدی بینسری دی آواز — کوئی سدھ بولدا — یعنی لمیاں راتاں تے بے فکری دا زمانہ — سویرے ککڑاں دیاں بانگاں— پکھنواں دا چیک چہاڑا — ہل پھال توں دانداں دیاں ٹلیاں — ملاں دی اذان — دودھ دے ریڑکے— چکیاں دا پینڑھ— اور رات دا بچیا کوئی ٹُک — اور اس دا مانگویں لسی دے نال ناشتہ — ہر نکے وڈے دا کوئی نہ کوئی کم ہوندا سی— گھر دے کم کاج وچ ہتھ وٹائی— بالن گنڈا — ویہل بہت کھٹ ہوندی سی۔ یعنی ماڑے ڈنگ تے غریبی دے باوجود اسیں سارے اک یعنی اک یونٹ — زمیندار، نائی، موچی، کمہار، ترکھان، کاسبی، چیور — یعنی اک دوجے تے انحصار — لوک خوش سن۔ اے سن اینہاں دیاں یاداں — لیکن اج حالات ایتھے کافی مختلف ہین۔ اور ساڈی اولاد پتہ نئیں کوئی آوے گا وی یا کہ نئیں— پتہ نئیں کتنے حالات بدل گئے ہون دے —‘‘
اس ہور دسیا کہ ہولاں لئی کدھروں وی ہرے چھولے نہ ملن تے انہاں منڈی توں شہروں چھولے لیاندے اور انہاں دیاں کچیاں ڈوڈیاں ہونڑ توں ہولاں آلا کم نہ سریا۔
چوہدری سردار تے مجمع وی ڈھیر — اور گفتگو دی ٹھیک ٹھاک — پرمیرے دل وچ کھس کھسی — اس دی وجہ صاحباں پیری نوں ملن آئی ہوئی سی۔ میں نمبرداراں دیوں اجازت لے کے اوتھوں نکل آیا تے ساڈے زنانہ عالم— صاحباں دی وجہ توں پیری، مشعل اور ہور وی بیڑا مالہا — میں ول خیر پچھی تےویکھیا کہ مشعل صاحبہ دے نکے نال کھیڈ وچ مصروف ہے۔ انہاں ساریاں وچ چھیکی صرف تیری ماں سی — میں سوچیا کہ میں کاہنوں کباب وچ ہڈی بناں — میں حقہ چائیا تے کوٹھے تے چڑھ گیاں اور اسے سوچ وچ کہ قدرت دا نظام — نکا بچہ ہر جوان لڑکی دے دل وچ مدرانہ وجدان پیدا کردے۔
ویسے گھر آکے افسوس ضرور لگا کہ گھر آون آلی غلطی کیتی ہے۔ اس حال نالوںتے چنگا سی۔ چوہدری سردار دے ہَی گپ ٹھپ چلدی رہندی۔ نہ ہَی تے حقہ سوترانڑاں سی اور دوجا اے کہ ایس ویلے اگ کتھے ہونڑی ہے— اور فیر جے تیری ماں نوں اگ بنان دا کیہا، تےآئے مہمان میرے متعلق کے سوچن دے — کہ کتنا خود غرض بندہ ہے۔
میں انہاں خیالاں وچ کہ مینوں صاحباں آنڑ کیہا، ’’چاچا! دودھ نئیں اے پینڑاں؟‘‘
میں اس نوں دسیا کہ میں سردار دیوں جلدی اٹھ آیا ساں کہ تیرے نال گل بولی ہووے گی۔‘‘
کہن لگی، ’’مینوں پتہ ہَے—‘‘
اس ٹوپی نوں ہتھ لایا تے پچھن لگی، ’’تمباکو پا لیاواں؟‘‘
میں پچھیا، ’’اگ ہے؟‘‘
کہن لگی، ’’دودھ وی تتا کیتا ہَےتے چاء وی بنائی ہَے۔ ‘‘ تے ٹوپی لے کے تمباکو پان لئی تھلے ٹہل گئی۔
صاحباں دے ہتھاں دا تتا ہویا دودھ — میرے لوں لوں میری دھی نوں دعا دتی۔ کھنڈ پئی تتے دودھ دیاں سرکیاں — تے وچ وچ حقے دا سوٹا — اور اے کہاوت نئیں حقیقت ہے کہ اندھیرے وچ تارے زیادہ دسدے نیں — او ہَی گل — تاریاں بھریا اسمان — اور ٹاویں ٹاویں ٹٹدا تارا — اور میرے حقے دے کش توں ٹوپی وچ بھکدے انگارے اور انہاں دی لو — مینوں محسوس ہوندا سی کہ میں کوٹھے تے اکلا نانہہ—
اے ضروری نئیں کہ بندہ ڈانگو ڈانگ ہی ہووے تے جھگڑا ہوندے۔ دل وچ بے چینی توں اُٹھدے فتور سکھ دے ساہ وی گنجائش نئیں چھوڑدے۔ بندے دے اپنے حالاتاں توں اپنے نال چھڑی جنگ ساہ چاڑی رکھدی ہے۔
اج میں اکلا اس واسطے نہ ساں۔ میری دھئی وچ سکون سی۔ جسراں مشعل صاحباں دے نکے نال کھیڈدی کھڈاندی لوڈ پوڈ ہو رہی سی، میرے وی اسراں دے حالات سن — پر اک گل سمجھوں باہر کہ ویہڑے چوں اٹھدیاں آوازاں توں اسراں محسوس ہوندا سی جسراں کہ سرگی ویلے پکھنواں رولاگولا — اور لگدا سی ہر کوئی اپنی ہی دبائی جا رہی ہے اور سنن آلیاں چوں اُچا ہاسہ اور ہاں ہاں دی آواز تیری ماں دی سی۔ فیر وی سکون توں مینوں نیند پیندیاں کوئی دیر نہ لگی۔
دوجے دیہاڑے ککڑاں دی بانگیں میری اکھ کھلدیاں سار میرے ذہن وچ مہک دا عادتوں خلاف باقی پرہیاں نال ٹاکرا — جیہڑا کہ راتیں میں باقی پرہیاں دا — چوہدری سردار دا منہ رکھدیاں اک تحمل تے برداشت دا مظاہرہ ہی سمجھیا۔
لیکن ہن ٹھندے دماغ نال ویکھیاں لگدے کہ مہک دیاں گلاں ٹھیک سن۔ اور دوجا انہاں وچ نواں پن ہونڑ توں کجھ علموں وی باہر سن۔
اس دسیا کہ ہر کسے دی اپنی اپنی سوچ ہے۔ اور جتنی کسے دی سوچ ہے، اتنی ہی اس دے جہان دی وسعت ہے اور اس دی اے مثال کہ دیوانگی تو پتہ چلدے کہ عقل دے پڑدے پچھے کے ہے — ہور اس دی گفتگو کہ خولیے وچ زندگی دا راز — پانی دی پھوں وچ سمندر دی داستان — اور کائنات قدرت وچ زمین دا اک ذرے برابر مقام —
راشے مہک کولوں پچھیا، ’’سر جی! اے سانوں دسن دا کے فائدہ جے؟‘‘
مہک اس نوں آکھیا، ’’3.9 کروڑ میل توں سورج دی روشنی دا سفر انھے لئی کوئی معنی نہیں رکھدا۔‘‘
راشے کیہا، ’’سن بائو! کسے شئے دا نہ جاننا کمزوری نئیں مگر کمزوری چھپانا کمزوری ہے۔‘‘ ہور اس کیہا، ’’یقین توں سوچ ہے اور یقین توں جہان ہے اور ہور توں اپنی جگہیں ٹھیک ہوویں گا۔‘‘
انہاں تردداں وچاراں وچ ہَی تیری ماں مینوں تھلیوں آواز دِتی، ’’اج دھار نئیں جے کڈھنی؟‘‘
میں پوڑھیاں توں تھلے ٹہلدیاں ویکھیا۔ ہمیشہ دی طراں تیری ماں مدھانڑی نوں گلنی دے دوالے تیں واری پھیر کے مدھانڑی گلنی وچ پا کے رِیڑکا شروع کیتا۔ میں ڈولا چان لگاں تے میرا دھیان صاحباں دے نکے آل گیا۔ او کھیڈ ریہا سی۔ میں اس نوں چا لیا تے صاحباں مینوں کہن لگی، ’’چاچا! دھیان رکھیے — نکا متے اُپر موتر چھوڑے۔‘‘
بغیر سوچیوں میرے منہ چوں نکلیا، ’’میں کیہڑا نماز پڑھنی ہے کہ میرے کپڑے پلیت ہو چلے نیں۔‘‘
اے گل میرے منہ چوں نکلدیاں ہَی مینوں کھا گئی۔ میرے تے کتنیاں رحمتاں — تے میں ناشکرا — میں اندر جا کے تہمت بدلی کیتا۔ تیری ماں پچھن لگی، ’’کدھر؟‘‘
میں کیہا، ’’میں دھار واپس آ کے کڈھ لینا۔ میں مسیتی چلیاں۔‘‘
واپسی تے ان جل توں بعد اسیں سارے پہلاں تے چوہدری سردار دے گیاں۔ صاحباں اوتھے جھٹ گھڑی ہی اٹکی۔ اوتھوں بہلی ہَی پیری آل ٹر گئی تے مغر تیری ماں وی۔
اوتھے سردار دے پتہ لگا کہ مہک پچھلی شامیں منڈیک اگے چڑھیا ریہا ہَے۔ راتیں بجلی بند تے ہنیرا سی۔ حافظ تے چاننی نے ہنیرے توں فائدہ لیندیاں ہوئیاں چرس دے سوٹے مار کے دھواں مہک نوں ماردے رہے۔ او اس واسطے راتیں گگن چڑھیا سی۔
ویگناں دے ہارناں تے جد اسیں دارے گیاں تے اوتھے سارا گراں الوداعی سی۔ پیری میرے کولوں آ کے پچھدی ہے، ’’انکل جی! اسیں صاحباں نوں ائیر پورٹ لے جا سکنے ہاں؟‘‘
میں کیہا، ’’پتر کیوں نئیں؟‘‘
پَر مینوں اے پکیت ہے کہ انہاں دا پروگرام پہلاں دا بنیا ہویا سی۔ تکدیاں تکدیاں ساریاں ویگناں بھر گیاں۔
میں کی ویکھناں کہ تیری ماں وی ویگن وچ بیٹھی سی۔ میں پچھیا، ’’توں کدھر؟‘‘
تے کہن لگی، ’’کیوں نہ— میں نہ ائیر پورٹ تے سنگ نال جاں؟‘‘
صاحباں میرے آلوں ویکھ کے کہن لگی، ’’اگر آکھدے ہَو تے اسیں نہ جاندے۔‘‘
میں اس نوں دسیا، ’’تیری ماں وی جاندی ہے اور میں جانناں کہ اس نوں ائر پورٹ نال کی ہے۔ او تے تیرے واسطے چلی ہے۔‘‘
ملدیاں ملاندیاں اور ہارناں دے زور —اور کافی عرصے توں بارش نہ ہونڑ توں کھکھل دا وی زور — دھوڑ دھماندیاں گڈیا ہوا ہو گیاں۔



رونقاں بندیاں نال —
اے جانڑ آلیاں دے خیال توں اک بے رونق جہی محسوس ہونڑ لگ پئی۔
دوجا گھر وی لُگا سی۔ میں گھر آ گیا۔ پر مشعل دی گل میرے ذہن وچ پہوں چہوں کے پئی آوے— اوتھے کسے کڑی مشعل کولوں پچھیا سی، ’’اوتھے جا کے ایتھے دی یاد آوے گی؟‘‘
مشعل دا جواب سی، ’’کیوں نئیں؟ پر دل وچ خوف ضرور آوے گا کہ کدھرے پشاں دے دھیان توں حضرت لوط دی بیوی ہار سِل نہ بن جاں۔‘‘
گھر اکلا —
میرے واسطے حیرانگی دی اے گل سی کہ او کتنا کجھ جان دی ہے۔ دوجا جے مذاق ہے، تے اُس دے مذاق دی سنجیدگی — اور فیر اے وی کہ اے اس دے سچ مچ احساس ہی نہ ہونڑ — کیوں جے شروع شروع وچ اس آل خط اور انہاں دی گلی وچ اک ادھ بد نسل چُھور باہر دے مڑیاں نال رل کے کجھ ڈنگ انہاں لئی پریشانی دا موجب بنے۔ پر کجھ زبانی تے کجھ صاحباں دی آخت تے میرے ڈنڈا پھیرن تے آرام آ گیا۔
اور باہر دیاں مڑیاں وی بِس کھولن دا پتہ لگن تے— میں تے راجہ اعتبار توڑی دے بہانے انہاں دے گراں ٹر گیاں۔ اونٹ راجے انہاں دے دارے بغودر نال بنیا تے توڑی دا پچھیا۔ پر اے سارا ایویں ہی رولا سی۔ جنہاں تے میں تفتیش پائی سی، او تے چھپدے پھردے سن۔ میں انہاں سوچاں وچ — میرے دلیلاں دے گھوڑے دی لگام دروازہ کھڑکن تے کھچن ہوئی۔ فضلو ماشکی سی۔ کہن لگا، ’’خواجے طارق دا پیغام ہے کہ واپسی دا کھانا تسآڈے نال ہے۔‘‘
مینوں دلوں واقعی بڑی خوشی ہوئی۔ میں فضلو نوں کیہا، ’’جا فوراً فاطمہ نوں بلا کے لےآ۔ دوجا دس کہ خواجے نال کتنے بندے ہین۔‘‘
اس دسیا کہ ڈرائیور سمیت چار — تے باقی تسی گھر دے— میں کیہا، ’’پیری تے مہک، سردار دے ڈیرے نوں وی آکھ — گلے بٹ، مہر خانو تے راشے نوں وی آکھیں۔ او محفل گرم رکھن دے۔ رئیسے نوں بلا کے سودے دا پچھ۔ نکے گوشت دا اچھو قصائی نوں میرا آکھیں— اور دیسی ککڑاں دا بھٹھے توں پتہ کر — یا کوئی مڑا بھیج جتھوں وی لبھدے نی۔‘‘
ساڈی رِنن پکان دی دوڑو دوڑ — فاطمہ کئی واری شوکتے نوں شہر بھیجیا کہ اے لے آ، او لے آ — ہور جیہڑا وی مینوں ملیا، میں اسے نوں کیہا کہ یارا آویں نا—
صوبیدار عزیز گلی وچ ملیا تے کہن لگا، ’’اج اپنے نوں اگ لا لیے؟ بڑیاں دعوتاں ہو رہیان۔‘‘
میں کیہا، ’’یارا! ضروری آویں۔ نالے مہر خانو دی بیٹھک چوں صوفے یار چکوا کے لیائو۔‘‘
ایویں وی صاحباں دے نکے دی، چوہدری حاکم دی فوتگی دی وجہ توں کوئی خاص خوشی نئیں سی منائی، تے خواجے طارق دا کہنا، سانوں وی بہانہ لبھ گیا۔
بہن دا بندوبست — میزاں دی قطار — انہاں دے گرد صوفے سیٹ— اور صوفیاں دے چوطرفی منجیاں — اور روٹی دا پروگرام صوفے آلیاں میزاں تے تے باقی دریاں تے — شوکت گیس توڑی بندوبست کیتیا سی۔ پردیسی مرغ نہ ملن تے ولایتی مرغ ہی چلیا۔
ساڈے رِنن پکان دے دورانیے وچ کدیں فاطمہ تے کدیں رئیسا— انہاں کئی واری شوکتے نوں شہر دی پھٹیک پائی۔ کدیں اے لے، تے کدیں او لے آ —
رئیسے تے فاطمہ دی نوک چہوک تے شوکت دی چوندی چوندی خبر — وقت دا پتہ ہی نہ لگیا —
شوکتے دسیا کہ سنیارہ کھوٹ مار گیا ہَے۔ پہلاں تے مینوں سمجھ نہ لگی۔ پر اے کوئی شہر دا ایجنٹ ہے۔ جس واہ واہ لوکاں کولوں پیسے پھنڈے نیں۔ قاری گٹا وی اس دا گاہک سی۔ شوکتے دسیا کہ سارا گروپ کسے بارڈر تے پکڑیا گیا سی۔ اور انہاں دی کُھمب وی ٹھپن ہوئی ہے اور واپس آ گئے نیں۔
سانوں قاری دے زیان دا افسوس ہویا لیکن شوکتا خوش سی کہ ٹھیک اس دا علاج ہویا ہَے۔ او کن وچ بڑوویں رکھدا سی۔ ہن فیر نویں سویں—
ساڈیاں گلاں باتاں تے ائیر پورٹ آلی پوری پارٹی لگی بجھی سدھے ساڈے آئے۔ خیر ساڈے بندوبست سی۔
تیری ماں نے میرے کولوں آئوندیاں سار ہَی پچھیا کہ کہڑی کہڑی زنانی نوں روٹی دا آکھیا وے؟
میں کیہا کہ کسے نوں وی نئیں آکھیا۔
کہن لگی، ؒ’’چنگا—‘‘
میں کیہا، ’’ہُن جس نوں مرضی ہے کہہ لو۔‘‘
پر اے گل ہے کہ تیری ماں دے آون تے میں ماہ سکھی ہو گیاں۔ کھان پکان جانڑیں تے او جانڑیں —
مہک فرمائش کیتی کہ چاء ہونڑی چاہی دی ہے۔ پیری تھالیاں وچ لفافیاں چوں کڈھ کے کیک جہے رکھے— تے کہن لگی، ’’اے امریکن بیکری دے نیں۔‘‘
میں اک چکھیا۔ نہ او ِمٹھا تے نہ کوڑا تے نہ ہی او سلونڑاں سی — پِھکا پِھکا جیہا — میں کیہا، ’’یارو! ساڈے صوفی فضل کریم دیاں گول رنگ رنگ دا مال ہے۔‘‘
پَر میری گل کسے غولی نہ۔
چوہدری سردار مڑے دی وجہ توں ذرا ماڑا پیا سی۔
چاء تے جہازاں دے چڑھن، اُترن تے پرواز — اور انگریز دے کسب — لوہا ہوا وچ اُڈایا سُو — وردی آلیاں کڑیاں تے تاجے دا کسے نال جھگڑا ہویا کہ میرے آلوں تک کے ہسیاں کیوں ہیں؟ اور خاص کر باولی ہوٹل دے کھراوڑیاں تے گل بات ہوندی رہی۔ اسیں بجلی بند ہونڑ دے ڈر توں کھان سوقتے ہی شروع کر دتا۔ فاطمہ تے رئیسے کھانے دی دد کڈھ دِتی۔
مینوں لگا تے اے اوپرا ہَی — پیری خواجے طارق اور باقی مرداں نال رل کے میز تے روٹی کھانڑ بیٹھ گئی۔
دری آلی چوکی روٹی دے ڈھائی پھٹ کیتے۔ میں حساب لایا کہ اے بائو لوک دِسن نوں ملوک جہے پَر رزق دے ویری ہوندے نیں بلکہ اے بس کرن دا ناں ہَی نئیں سن لے رہے۔
ساڈیا ںہانڈیاں دے تھلے کھڑکنے شروع ہو گئے۔ اور سانوں گھبراہٹ وی — پَر کرماں نوں قاری گٹے آن سلام دِتا۔ کھانڑ توں توجّو ہٹی۔ اساں شکرانے دا کلمہ پڑھیا اور برتن چانڑ آلی گل کیتی۔
اے قاری گٹا پائیاں دا تے پہلاں ہَی پورا سی۔ پر کدھرے دھڑکدی سُو — او شودا اپنیاں روندا ریہا تے میں اپنی روٹی کھانڑ وچ مگن اور وقفے وقفے وچ ہاں ہاں کردا ریہا۔
قاری بھوں جھوں کے کہ بڑا افسوس ہے کہ حاجی صاحب اینڈ فیملی نوں الوداع نہ کہہ سکیا— اور ہور اے کہ پکڑ جان تے بڑا تشدد ہوندے۔
راشے قاری نوں کیہا، ’’بس کر— اینڈ فیملی — نہ کھیکھن کر — تینوں ویزا یا دعوت آئی سی کہ ساڈے ملک آ —چھپ لُک کے نہ جاندیوں — گلاں تیرے نال ہونڑ دیاں پر دارے — اج دی رات تیرے ناں نئیں ہو سکدی — اطمینان نال بیٹھ — بکھی کڈ لئی ہاں نا—
تے فیر راشا خواجے طارق کولوں پچھدے، ’’سر جی! سنائو — ساڈے ایتھے ماحول اور بندے تسانوں کیسے لگے نیں۔‘‘
خواجہ طارق کیہا، ’’جی میں کتنی واری آ جا چکیاں۔ اے پیری یا مہک کولوں پچھو۔ کیوں جے انہاں دی پہلی وار ہونڑ توں انہاں دے تاثرات تازہ ہونڑ توں یقین ہے کہ انہاں دی کوئی رائے ضرور ہووے گی۔‘‘
پیری کہن لگی، ’’تاثرات تے ہے سن پر مشکل ہو گیا ہَے۔ سائیں بابے دی گل دلیلیں پا دیندی ہے۔ سائیں ہوراں دا کہنا کہ انسانی بے قدری اک شیطانی فعل ہے اور میرے پچھن تے کہ اے کسراں — تے کہن لگے کہ اے شیطانی بے قدری اسراں ہے کہ شیطان نے بندے نوں مٹی دا بت ہی سمجھیا— اور مولا دی ذات دیاں دسیاں گلاں نوں بندے دے دہران — یعنی ذہن نشین، یاداشت تے بولن دی قوت — جیہا انسانی اندرونی خوبیاں دے اعترافوں اور انکاروں اور اپنے ناری ہونڑ دی اور تکبری توں رد ہویا، اور ہونڑاں وی ربوں اسراں ہَی سی۔‘‘
راشا پیری نوں کہندے، ’’تسی کدھر ٹُر پئے ہَو۔ گل کے پچھی سی تے تسی بابے آدم تے جا پہنچے ہَو۔ اے گل بڑی لمی ہو جائے گی۔‘‘
خواجہ طارق راشے نوں کہندے، ’’لفظاں دی پچھان، انہاں دے پس منظر جانن توں ہے۔ پیری دا مطلب اے ہے کہ بندے دی تخلیق برابری دی ہے اور اگوں پیدا فرق توجّو منگدے نیں۔‘‘
راشے کیہا، ’’جی سر جی! بالکل۔ میں خوش ہاں۔ تسی اس نتیجے تے پہنچے ہو بلکہ میں وی اس فرق اور توجّو دی گل کر ریہا ہاں۔‘‘
’’پتر!‘‘ میں ویکھیا کہ گفتگو وچ سنجیدگی توں علاوہ ٹکرائو وی آ ریہا ہَےاور میں جانداں سا راشے دے ٹوٹکے — اور راشا انہاں نوں نئیں دوال— اے وی اپنے آپ وچ اک ابلیسی قوت ہے۔ میں کیہا، ’’راشیا! حقہ نرم ہے۔ یارا! اس نوں ذرا سوترا۔ نالے چاء تیار ہے۔‘‘
گلا بٹ وی اُٹھ کھلوتا۔ فضلو تے راشا وی۔ فضلو حقے وچ پانی بدلنا شروع کیتا۔ راشے چاء آلی کیٹلی چا لئی۔ گلے بٹ ٹوپی چائی تے چلھانی آل — جا کے فاطمہ نوں کہندے، ’’کھانڑ دی پراندھ ہوئی ہے۔ گلا پکڑن گیا ہَے۔ ‘‘
پَر اے بڑی اُچی آواز وچ — فاطمہ قسماں تے تسلیاں کہ گھی دیسی سی۔ کیوں ڈالڈا ولایتیاں نوں کھولانے۔
راشے کپ میز تے اور بادیے ہتھ وچ پھڑائے اور اے کہہ کے کہ ’’چاء آئی کھلی — بس اُبالی دی دیر ہے‘‘ اور آپوں واپس گلے بٹ تے فاطمہ دی نوک چہوک نوں ہوا دینڑ واپس ہو گیا۔
چوہدری سردار کوئی زیادہ ہَی خموش سی۔ میری کوششاں دے باوجود کوئی گل نہ بنی۔
تاجے دی غیر حاضری دی وجہ اس دا کوئی بیلی سی جیہڑا اس نوں ائیر پورٹ تے ملیا سی۔ اس نے تاجے نوں کلاوے وچ لے لیا کہ اج جانڑ نئیں دینڑا۔ تے تاجا اوتھے ہی رہ گیا سی۔ تاجے دا اے یار سیکورٹی آلیاں وچ ہے۔ ہور صادق ماشکی دسیا، ’’تاجے دا دوست کم بخت جپھے تے تاجے نوں ماردا سی پر دھیان اُہدا پیری وچ سی۔‘‘
میں خواجے طارق نوں پہلی واری حقہ چھکدیاں ویکھیا ہَے۔ پوری نڑی منہ وچ پا لیندے۔ رسمی چھیکا لگدے۔
ہور مہک دسیا ہَےکہ پیری دے اک مخصوص طبقے دے انٹر ویو باقی ہین جیہڑا کہ اسلام آباد جہے شہر وچ ہی ممکن ہین۔ ایس لئی او زیادہ اسلام آباد ہی رہن دے۔ البتہ پنڈ آنڑ جانڑ لگیا رہوے گا۔
گلا بٹ، راشا تے فاطمہ — تِنوں رسوئی چوں باہر آئے اور فاطمہ کہہ رہی سی، ’’اللہ جاندے کہ اس نوں کے کھا کے جمیا سُو—‘‘
راشا فاطمہ نوں کہندے، ’’گل کھان دی نئیں، گل نصیباں تے یقین دی ہے۔ ہُن بس کر۔ پیری ہوراں نال گل کرن دے۔ ہاں جی! فیر پچھوں پکڑ محمد گل شہزادے آلی —‘‘ اور پیری کولوں پچھدے، ’’لفظاں دی پچھانڑ — پس منظر اور برابری —‘‘
پیری راشے دی گل ٹوک کے اس کولوں پچھدی ہے، ’’تینوں کیہا سی کہ چاء چینی توں بغیر پکوائیں۔‘‘
راشا کہندے، ’’ہاں جی! بالکل۔‘‘
پیری کیہا، ’’تینوں اے یقین ہے کہ چاء پِھکی ہے؟‘‘
راشا چاء ورتاندیاں پچھدے، ’’کیوں؟ چاء چوں چینی دی مُشک آ گئی اے؟ میری اے عرض ہَےکہ مینوں یقین ہے کہ چاء پِھکی ہے۔‘‘
پیری آکھیا، ’’میرا اے یقین ہے کہ چاء مِٹھی ہے۔ اور دوجی گل ساڈے دوہاں چوں اک دا یقین ہَی کامل ہو سکدے۔‘‘
راشا کہندے، ’’ظاہر ہے او میں ہَی ہونڑے۔‘‘
تے چاء چکھدے۔ اور آکھدے، ’’فاطمہ بیڑا ڈُبی نوں یاد نئیں رہی۔ چاء وچ مِٹھا پا دِتا سُو۔‘‘
پیری پچھیا، ’’تیرے یقین دا کی بنیا؟‘‘
راشے کیہا، ’’فاطمہ دی غلطی ہے۔ ہُن چینی نکلدی تے نئیں۔‘‘
پیری کیہا، ’’پر جانن توں حقیقت تے سامنے آئی ہے۔ ہُن اے گل ختم۔ تے جیہڑا توں جاننا چاہ ریہا سَیں، لفظاں دی پچھان— غور نال سن— اللہ میاں نے فرشتیاں نوں جدوں بندے دا دنیا تے اپنڑاں خلیفہ بنا کے بھیجن دا دسیا، تے فرشتیاں نے بندے دا کرپٹ تے فسادی ہون دا دسیا نالے اپنے عبادت گزار ہون دی عرض کیتی۔ ایتھے لفظ اور پس منظر دا سوچ —کہ کناں وڈا فرشتیاں دا ہجوم اور زمین تے وائسرائے بھیجن دا مولادی ذات دا فرمان —
فرشتیاں دی عرض گزاری یعنی انسانی خامیاں اور اپنی عبادت گزاری — اے گل ذہن وچ پکچر کرو۔ اور فیر اللہ میاں دا جواب کہ سچ جو میں جانناں، تسی نئین جاندے۔ تے فیر مولا دی ذات دا بندے نوں ناں دسنے — اور فرشتیاں دے سامنے بندے دا انہاں ناواں نوں دہرانا—
ایتھے جیہڑی گل سامنے آئوندی ہے، او اے ہے کہ بندہ زبان جانن دی صلاحیت رکھدا ہے۔ بندہ بولن دی صلاحیت رکھدا ہے۔ دسے گئے نوں دہراندے۔ یعنی اس دی یاداشت وی ہے اور سمجھ وی یعنی ذہن وی ہے— ذہانت وی رکھدے — اور سکھن دی اہلیت وی— اور قلم دے استعمال دا ذکر پہلاں ہی ہَو چکیا ہَےیعنی بندہ ذاتی یا اجتماعی ہزارہا ںسال پرانی تاریخ قلم بند کرن اور اک نسل توں کئی نسلاں دا علم ریکارڈ کرن دی اہلیت رکھدے۔
اللہ میاں دی ایس اعلیٰ تخلیق اگے ربی حکموں سارے فرشتے سوائے ابلیس دے سجدے پے گئے اور ابلیس دے سجدہ نہ کرن دی وجہ اس دی انا تے آکڑ سی۔
اے لفظ بہ لفظ ترجمہ نئیں بلکہ اک منظر نوں جانن دا تردا تردا بیانیہ ہَے۔
اور خواجے دا فقرہ کہ لفظاں دی پچھانڑ، پس منظر جانن توں سامنے آئوندی ہے۔ ویکھو! بندہ وڈے توں وڈی اچھائی کرن دے اہل وی ہے اور برائی دے اہل وی۔ اے اس دی خود مختاری سوچ توں ہے۔
ذہن نشین تے منظر ویکھو۔
مالک دی اعلیٰ ترین تخلیق انسان اور انسان دی خود مختار سوچ— اور شیطان دی انسان نوں ورغلان دی اجازت — انسانی تاریخ دے اولین اور سب توں وڈے ڈرامے دا منڈھ بَجھدے۔ اور حالات تساڈے سامنے ہین۔ یعنی پس منظر توں لفظاں دی پچھانڑ۔‘‘
پیری دی گفتگو تے مکمل خاموشی— پر جھٹ بعدوں راشا کہندے، ’’حالات اے ہی ہین کہ لگدے کہ ساڈی باگ ڈور تے شیطانی سنگت دے ہتھ ہَی ہے اور ہر چڑھدا سال پیر پِچھاں ہَی جاندے — حل کوئی نظر نئیں آئوندا۔ اَخیر اَک کے غریب نوں ہتھیار چانڑیں ہی پینڑیں نیں۔‘‘
پیری دی خاموشی خورے اس واسطے سی کہ اس دی گفتگو سمجھی نئیں گئی جس توں ہر کسے نوں عام موقع ملن توں کئی لُچ تلن ہوئے۔ امام خمینی توں لے کے فوجی حکومتاں، عدالت، جمہوریت، جنرل ایوب، بھٹو اور کردیاں کراندیاں — ہر غلط کاری بھٹو ہوراں دی شہادت توں لے کے افغانی خانہ جنگی، افغاناں دے ساڈے ایتھے پکے ڈیرے— کلاشن کوف کلچر، منشیات، مہاجراں نوں سر چڑھاناں، امریکہ دا پٹھو، روس دے ٹؤٹے ٹوٹے ہونڑ توں — متوازن دنیاوی نظآم دا خاتمہ — اور اس خاتمے توں نکے اور غریب ملکاں دی بے قدری — بلکہ ہر آفت دی ذمہ داری ٹھیک یا غلط سرمے آلی سرکار دے متھے لائی گئی —
ملکاں دا توڑ موڑ — معدنیات — اور خاص کر تیل تے قبضیاں دی بحث آئے مہماناں تک محدود رہی۔ سانوں نہ پتہ ہون توں ہر کوئی ٹھیک لگدا سی۔ دوجے دی مخالفت تک— فیر او ٹھیک لگن لگ پیندا سی۔ اے سلسلہ چلدا ریہا تے گردن ہلان تک ساڈی حصہ داری رہی۔
غیر مستحکم ملکاں وچ اسلحے دی بہتات — توں سستی زندگی جسراں یمن وچ پرانی اے کے سینتالی دی قیمت چھ ڈالر تے صومالیہ وچ کلاشنکوف سٹھ ڈالر تے باڈری علاقے وچ اصل دی نقل کوڑیاں دے بھاء —
ایتھے آ کے صوبیدار عزیز کہن لگا، ’’ویکھو یارو! اے افراتفری دا دانہ ساڈے ایتھے وی سٹیا گیا ہَے۔ پَر رب دی مہربانی فوج قابل ہونڑ توں بچ بچا ہو گیا ہَے۔ جے صرف اے سیاسیاں توڑی ہی ہوندا، تے دوالا کدوں دا نکل گیا ہوندا۔ بلکہ کجھ مغربی ملکاں دی کوشش ہے کہ اس خطے نوں چھوٹیاں چھوٹیاں امارتاں وچ تقسیم کر کے انہاں دے آپس وچ جھگڑے پوا کے انہاں تے کنٹرول کیتا جاوے۔‘‘
ساڈے گھر سبزی دی منڈی دا ماحول ، بندیاں دی آمد — کئی واری چاء بنی۔ ہر کھانڑ آلی شئے دا صفایا یو گیا۔
تیری ماں بَھوں جَھوں کے مینوں شارتاں کرے۔ میں جا کے پچھیا، ’’کے ہَی؟‘‘
تے کہن لگی، ’’ہُن مٹھے دا نہ آکھیے—‘‘
میں کیہا، ’’مینوں پتہ ہے کہ ختم ہو گیا ہَے۔ ‘‘
میری واپسی تے پیری دس رہی سی، ’’اصل گل اسراں ہَےکہ ملک کزاکستان لے لوو۔ انہاں دی آبادی ڈیڑھ کروڑدے قریب ہے اور رقبہ تقریباً پاکستان دے لگ بھگ ہے۔ اور انہاں دا سمندر — جس نوں رنگت دی وجہ توں نیلا سمندر کہندے سن، او دریاواں دا رخ موڑ کے آبپاشی دے استعمال توں کافی سک گیا ہَے۔ اور روس دے ایٹمی دھماکیاں دے تجربیاں توں ہراول دا وی چوباڑا ہو گیا ہَے۔ اور طوفان دے زوراں توں ہزارہاں ٹن دے حساب نال نمکین ریت اُڈ اُڈ کے ملک نوں صحرا وچ بدل رہی ہے۔ اسے طراں امریکہ دے کئی علاقیاں چوں زمین دوز پانی دی کشیدگی دا نتیجہ زمین بنجر اور توانائی کھو بیٹھی ہے۔ اصل وچ ساڈی ودھدی آبادی جس توں کاربن دی پیداوار ودھن نال درجہ حرارت وچ وادھا ہوئیا ہے اورجس توں موسماں وچ باقاعدگی نئیں رہن لگی۔ اصل وچ ماڈرن لائف سٹائل اور ودھدی آبادی نے قدرتی نظام جس نوں ایکو سسٹم (ECO System) کہندے نیں، اس دیاں ناساں بند کر دتیاں نیں۔ بڑی باقاعدگی نال ڈیم بنا کے تازہ پانی سمندر وچ جانڑ توں روکیا جا ریہا ہَے۔ جس توں سمندر دے پانی وچ نمک دی شرح دے ردو بدل توں آبی جانوراں نوں وی خطرے ممکن ہیں نیں —
اج دے پاکستان دی 1947ء وچ آبادی ساڑھے تِن کروڑ سی۔ اج 2011ء وچ اٹھاراں کروڑ توں وی اُپر ہے۔ ہُن تے میکائیل دی نظر وی اِدھر ہی ہونڑی ہے لیکن فتویاں دا ڈر کسے نوں کھل کے گل نئیں کرن دیندا۔‘‘
مہر خانوں پیری نوں کہندے، ’’بی بی! فتویاں دا کے ڈر ہے۔ جس پیدا کیتے، روزی دیوے گا۔‘‘
پیری دا جواب سی، ’’بے شک — حماقت تے ہسنا وی حماقت ہے۔ مینوں اک گل دسو۔ تسی زمین تے خلیفہ بنا کے بھیجے گئے ہو یا کے نئیں؟‘‘
مہر خانوں کیہا، ’’ہاں بالکل خلیفہ —‘‘
پیری کیہا، ’’فیر کزاکستان دی نااہل لیڈر شپ ہار— یا دوجے تنگ نظر صاحبِ اقتدار لوکاں ہار وقتی فائدے نوں آئندہ نسلاں دے مستقبل توں زیادہ ترجیح نہ نا دیوو۔ بلکہ اک عاقل خلیفہ بن کے اپنی خلافت دے باغ نوں ہرا رکھن دے سروند سوچو۔ میں ثبوت تے عرض کر چکی ہاں۔ زمین دوز پانی ختم۔ بنجر زمین۔ سمندری تباہی۔ قدرتی نظآم وچ خلل۔ ایکو نظام دی پامالی— پر افسوس نال تساڈی کلہاڑی فیر وی اسے ہَی ونجے —‘‘
کہہ کے اس جانڑ دی اجازت منگی تے سچی گل ہے کہ میں وی شکر کیتا۔
جپھیاں تے پنجیاں وچ مہک دسیا کہ اے اج سارے میر پور جان دے تے اوتھوں سِدھے اسلام آباد — اک دو ڈنگاں نوں چکر لانڑ دا وی اس دسیا۔
میں سردار چوہدری نوں بیٹھن دا آکھیا تے کہن لگا، ’’چلنا۔ خفکی ہے؟‘‘
مہر خانوں نوں صوفیاں دا کیہا تے کہن لگا، ’’کیہڑا ترو چلے نیں۔ کل ایتھے ہَی ہاں۔ ویکھی جائے گی۔‘‘
راشے کولوں نئیں رہن ہوندا۔ جاندیاں جاندیاں مہمان گروپ نوں کہندے، ’’اگے مینوں اپنے یقین تے کوئی شک نئیں سی ہوندا پَر اج شک تے یقین ہو ریہا ہَے۔ کدیں سجن تاج محمد دے بھولے پن اور سادگی تے شرم— تے کدھے ہاسہ — پر اج پتہ نئیں— لیکن جیہڑی گل دماغ تے دھرنا مار بیٹھی ہے اور ہے جسراں کہ تساں وی دسیا وے— اللہ میاں دا زمین تے خلیفے دا ذکر — اک قدم اگے چکیے تے ظاہر ہوندے — اور خاص کر تساڈی گفتگو توں— اے خلافت بابے آدم ہوراں —کول مائی حوا ہوراں دے ظہور توں بعد— صرف ناں دی ہی رہ گئی سی—‘‘
راشے دی اس گل تے ہاسے نال سارے الوداع ہوئے —



پُترا!
تکن، سنن، چھوہن، چکھن، سُنگھن — یعنی ہر کسے دا باہر دی دنیا نال رابطہ انہاں حواساں توں ہے
اور سمجھ — انہاں حواساں دے باہمی ملاپ یعنی پوری ذات توں ہے۔
اور سمجھ دی پیداوار یاداشت ہے۔
اور یاداشت ذاتی اور مشترکہ تجربیاں دا اک مجموعہ یعنی اک سٹور ہے۔
ھواساں راہیں آمد اور یاداشت دے ملاپ توں ذہنی ردو بدل ہونری رہندی ہے۔ جسراں کہ جنتاں نوں اک تے دوزخاں نوں کئی راہ —
بغیر جانڑیوں ذہن وچ طوفان اٹھدے رہندے نیں۔
اور ایتھے زبان دا اپنا اک اہم رول ہے۔
جس توں سوچ، سمجھ اور تصور وچ وادھے ہوندے نیں۔
کردار دی تشکیل ہوندی ہے۔
تعلق ودھدے نیں۔
اپنی ذات نال — اور ذات دے باہر نال—
تینوں پنڈ دیاں نکیاں نکیاں گلاں لکھن دا مقصد تیری ذات دا پنڈ نال رشتہ برقرار رکھنا ویں — اور تیری غیر حاضری نوں حاضری وچ بدلنا ویں —
تیرے پردیس دے بھار نوں ہولاکرنا ویں —
تینوں تیرے نکیاں ہوندیاں کہانیاں سناندا ساں — اج کہانیاں دے روپ وچ حقیقت — جس توں تیری غیر حاضری توں پیدا ہوئے خلا دی خانہ پوری ہوندی رہے گی —
یعنی اصل مقصد
رشتہ برقرار رکھن دی جستجو ہے —
ساڈا تیرے نال — اور تیرا گِراں نال —
اور انہاں کہانیاں دی دیسی زبان توں — تیرا تیری ماں بولی نال—
اور ماں بولی دا ہر اُس دے بولن اور پڑھن آلے نال —

ختم شد

Viewers: 5792
Share