Chapter 10: Writers & Poets of Layyah | باب دہم: لیہ کے شاعر اور ادیب

ارمان عثمانی
اونہاں دا اصل ناں ’’عبدالرشید ‘‘ سی پر حلقہ ادب تے حلقہ یاراں وِچ ارمان عثمانی دے ناں توں جانے پہچانے جاندے سن۔ پاکستان بنن توں واہ وا چِر پہلاں ہندوستان دے صوبے اُتر پردیش وچ جمے سن۔ اوتھے اِی پڑھنے پئے تے میٹرک کرن دے بعد فیروز پور چھائونی وِچ کلرک بھرتی ہوگئے۔ اونہاں نوں شروع توں اِی لکھن لکھان دا بہوں شوق سی۔ پاکستان بنن دے ویلے اپنے پیودادے دے وطن نوں چھڈ کے ملتان آگئے۔ ایتھے اونہاں بتیری کوشش کیتی کہ اونہاں دے پیر جم جان پر مقدر نے اونہاں دی بانہہ ناں پھڑی۔مَسیں چھ مہینے لنگے سن کہ قدرت آلوں اونہاں نوں بہاولپور دا حکم ہویا۔ ایتھے جا کے اونہاں نوں کُجھ اوہلا ہویا تے اونہاں نیں اپنی شاعری وَ ل توجہ دِتی۔ شاعری تے اونہاں دی پہلاں تو ں اِی دسترس ہے سی۔ صحافت دا شوق وِی رکھدے سن تے اپنے ایس شوق دی تکمیل لئی اوہ قومی اخباراں نا ل منسلک ہوگئے تے لکھن لگ پئے۔ سہ روزہ’’جمہور‘‘ دے مدیر بنے۔ 1957ء وچ اوناں دا دانہ پانی لہور شہر وَل منتقل ہوگیا تے اوہ لہور ٹُر گئے۔ ایتھے اونہاں دی ملاقات ایس اے ناز نال ہوئی جیہڑے فلمی صحافت نا ل دے پاوے گنے جاندے سن ۔ ایس اے ناز ہوراں دا ہِک سینما لیہ شہر وِچ وی ہے سی جیہدا ناں ’’نازسینما‘‘ سی۔(ایہہ سینما ہالے تیک لیہ شہر وِچ موجود ہے)۔ اوتھے ایس اے ناز دی مدد نال اوہ ماہنامہ’’شبستان‘‘ تے ہفت روزہ ’’ممتاز‘‘ دے مدیر بنے۔ لہوروں جدوں ایس اے ناز لیہ شہر وِچ سکونت پذیر ہوئے تے ارمان عثمانی نے وِی اپنا منجا بسترا بنھ لیا تے لیہ دا رخ کیتا۔ ایتھے اونہاں دے کول اَٹھے ویلے علم تے ادب دے پیاسیاں دا ہِک میلہ لگا رہندا سی۔ شاعری وِچ ارمان عثمانی نوں ملکی سطح تے پذیرائی حاصل سی تے لیہ دے وسیب نے وِی اونہاں دی قدر کرن وِچ کوئی گھٹی نئیں کیتی۔ خبرے کِنے نویں شاعراں نے اونہاں کولوں اصلاح لئی تے اپنے ادبی سفر دا مُڈھ بنھیا۔ارمان عثمانی ایہو جئے بندے سن کہ اونہاں دے کول کوئی وِی اصلاح لئی جاندا سی تے اوہ ناں نئیں کردے سن بلکہ اوہدی آئو جی وِی کردے سن۔ اونہاں دیاں کئی غزلاں تے شعر پورے ملک وِچ ہالے تیک مشہور نیں۔ اونہاں دے رومانوی کلام نال بھری ہوئی ہک کتاب’’جہانِ غزل‘‘ وِی شائع ہوئی سی۔ لہور دی فلم نگری دیاں گلاں تے کہانیاں نال بھری ہوئی سوہنی تے سکھنی کتاب ’’یہ لڑکیاں‘‘ پورے ملک وِچ بہوں مشہور ہوئی سی تے بندے بندے نے اوس نوں پسند کیتا سی۔
ارمان ہوراں نیں اپنی ساری حیاتی اپنے سنگیاں بیلیاں دے ناں کیتی ہوئی سی تے جوانی تتے تندور وانگوں بلدی رکھی تے اپنا ویاہ نئیں کیتا۔ اونہاں نوں اپنے معیار دی کوئی کُڑی نئیں لبھی تے اونہاں ایہہ آکھیا کہ بھیڑا روون نالوں چُپ چنگی۔ ملک دے خبرے کِنے شہراں وِچ اوہ مشاعرے پڑھن گئے تے جِتھے وِی گئے پِڑ اونہاں دا اِی ہوندا سی۔ 1981ء وِچ مشاعرہ پڑھدیاں ہوئیاں اونہاں نوں دل دا دورہ پیا تے اوہ اپنے خالقِ حقیقی نوں جا ملے۔

ڈاکٹراشو لال فقیر
اونہاں دا اصل ناں ڈاکٹر محمد اشرف شعاع اے تے اشولال دے ناں نال لکھدے نیں۔ اونہاں دی ماں اونہاں نوں پیار نال اشرف دی بجائے اشو آکھدی ہوندی سی تے ایس ناں نوں اِی اونہاں نیں اپنی شخصیت دا حصہ بنا لیا۔ وَستی گورمانی نشیب تحصیل کروڑ وِچ جمے تے اوتھے ای اپنی کھیڈن دی عمر لنگھائی۔ ایم بی بی ایس دا امتحان پاس کرن دے بعد اونہاں نیں ملازمت اختیار کر لئی تے بہاولپور شہر وِچ وَسیوں کرلئی۔ فیر تبادلہ کراکے اپنے وطن آگئے۔ اوہ سرائیکی شاعری وِچ وسیب بھر وِچ بہوں معتبر مقام رکھدے نیں۔ اوہ ناں صرف لفظاں نال بلکہ عملی طور تے وی مسیحائی کردے نیں۔ ہِک لمے چراں توں ادبی دنیا نال وابستہ نیں۔اونہاں دیاں کئی ساریاں کتاباں جیہڑیاں سرائیکی شاعری تے مشتمل نیں، چھپ چُکیاں نیں۔ ’’کاں وسوں دا پکھی‘‘، ’’چھیڑو ہتھ ناں مُرلی‘‘، ’’بیڑی‘‘ تے ’’سندھ ساگر نال ہمیشاں‘‘ اونہاں دی بہوں سوہنیاں کتاباں نیں۔ لوڑھیاں لکھن تے کمال دسترس رکھدے نیں۔
اونہاں دے کلام دا نمونہ درج ذیل اے۔
تیڈے صدق پِچھوں کتھاں سک اپنی تیڈے نانویں دی
اینویں پکڑ کے تارا پانی وِچوں مُٹھ کھول ڈِتی
ہر ویلے توں ہر پاسے توں، سب توں ای توں
سب توں ہی توں ہاں نال اپنے، ہر حال اگوں
کلہی جال اگوں راہ اپنے دی کتھاں ٹیک لگی
کتھاں کِھڑی کِھڑی کھوہ اپنے دی کچنال اگوں
کوئی ویلا نال وصال دا ہے من اپنی تے
پورا چندر تھلاں دا بال وَلا کلہی سالھ اگوں
توں نال اپنے دلدار اپنا، سردار اپنا
اساں تیڈے نال فقیر تیڈے ، سوہنا سندھ سائیں
٭٭٭
تیڈے صدق پِچھوں کل خیر جو ہے ، وَل چِنتا کیا
ول چنتا کیا ہک نال اپنے ڈو ہوون دی
ہتھاں نال ہمیش دعانواں ہن ، شالا کچھی وَسی
شالا بیٹ وَسی تیکوں کیا پرواہ ، بہوں بے پرواہ
ڈوھ پُتر ہووی ، اَن دَھن ہووی مَن نال اپنی
ہووی بخت بلند سخی بادشہا ، بہوں بے پرواہ
اساں لوک نمانے نال تیڈے ، ہر حال تیڈے
توں نال ساڈے ساڈا دُل دریا ، بہوں بے پرواہ
سوہناں سندھ سائیں کتھاں ونجناں ہے تیکوں کنڈ کرکے
بھانویں ڈھاء لئی رکھ بھانویں شُوک ڈرا، بہوں بے پرواہ
٭٭٭
عشق متوں کیویں مایا موہ دی نال اپنے
ڈو قدماں دی وِتھ اپنے بے انت کرے
اکھ اپنی دی جوت جتی کوئی سوجھلا ہے
وسوں ہے کوئی مکھ اپنے تے تِل جتنی
پھلاں تے پنیال جتی کوئی ویلا ہے
دنیا ہے کوئی چوں پاہراں دی گھِل جتنی
پَل ڈو پل دی نال اپنے کہیں خاب وانگوں
پَل ڈو پَل دی نال اپنے کہیں کھِل جتنی
جو چاہوے سو شکل بناوے سک اپنی
چندر پچھوں وی چہرہ پورے چندر دا ہے
چندر پچھانویں پوری اپنے نال اساں
نام تیڈے دی سک سادھی ، ندی چندر بھاگی
پئی وگدی ہے نال پانے کیا ڈہدے ہیں
ست پانیاں دی شاہزادی ، ندی چندر بھاگی
پکھی بنا کے پار دی پار اڈار بیٹھی
روح اپنے دی آزادی ، ندی چندر بھاگی
نال اسار کے اپنے ، انت سنجاندی نئیں
شاہر کوں شاہر دی آبادی ، ندری چندر بھاگی
پانی ہار کے اپنے ہِک ڈو وستیاں نئیں
ہار بیٹھی پوری سندھ وادی ، ندی چندر بھاگی
٭٭٭
الہٰی بخش سرائی لیکھی
فقیر میاں الہی بخش سرائی لیکھی لیہ شہر وِچ 15دسمبر 1928ء نوں جمے سن۔ لیکھی سرائی (بلوچ) خاندان نال تعلق رکھدے نیں۔بہوں وضع دار تے ہسنے کھیڈنے بندے نیں۔ مدرسہ قاضی بقاء توں عربی فارسی دی تعلیم حاصل کیتی۔ گلستان تے بوستان دا مطالعہ کیتا۔ دنیاوی پڑھائی وی مڈل تائیں حاصل کیتی تے فیر بلدیہ وچ اونہاں نوکری کر لئی۔ بہوں چِراں تائیں حضرت عارف شہید کلہوڑاؒ دے مزار دے متولی بنے رئے جتھے اونہاں دے کول مریداں تے معتقداں دی آمد و رفت دا سلسلہ ہر ویلے جاری وساری رہندا سی جیہڑے مختلف مسئلیاں بارے اونہاں کولوں روحانی امداد لیندے سن۔ اوہ حکمت دا شغل وِی رکھدے سن تے ایس کارن اونہاں کول بہوں سارے مریض دوا دارو لین آئوندے سن جیہڑے دوا دے نال نال دعا درود تے تَویت دھاگے وی لے جاندے سن۔ شاعری اونہاں دی رگ رگ وِچ رچی ہوئی اے۔ اونہاں نوں اپنے شعراں دے علاوہ بہوں سارے شاعراں دے سوہنے شعر مونہہ زبانی یاد نیں۔ اردو سرائیکی تے فارسی وِچ شعر کہندے نیں تے دوجے شاعراں دے کلام نوں یاد کر لیندے نیں تے موقع دی مناسبت نال فَر فَر سنائوندے نیں۔ اونہاں نوں ملیے تے ہور طراں دی ادبی راحت دا احساس ہوندا اے۔ تَریخ نال بہوں دلچسپی رکھدے نیں۔ بہوں ساریاں تریخی عبارتاں، قلمی نسخے تے مضمون اونہاں کول موجود نیں۔ آثارِ قدیمہ نال اونہاں دے شوق دا ایہہ عالم اے کہ اونہاں کول پرانے زمانیاں دے ان گنت سکے تے نوادرات جمع نیں۔ ادبی لحاظ نال وِی اونہاں دی شخصیت کِسے تعارف دی محتاج نہیں اے۔ اوہ تھل ادبی اکادمی لیہ دے سرپرست نیں۔ بزمِ اہل قلم لیہ تے وسیب وِی اونہاں دی سرپرستی وِچ چلن آلیاں تنظیماں نیں۔
٭٭٭

امام بخش اسیر
لدھانہ کی مشہور تے ہر دلعزیز ادبی شخصیت نیں۔ 11نومبر1954ء لدھانہ ضلع لیہ وِچ جمے۔ اونہاں دے والد گرامی مہر خدابخش لدھانہ علاقے دے مشہور بندے سن۔ امام بخش اسیر نے صرف مڈل تائیں تعلیم حاصل کیتی۔ خدائوں لبھن آلیاں صلاحیتاں دے بل بوتے تے اونہاں نیں شاعری وَل رحجان کیتا تے پہلی واری 1987ء وِچ ادبی حلقیاں وِچ نمودار ہوئے۔ اونہاں دی شاعری دا محور بِھرَپی، عشق رَولے تے وسیب دیاں ناانصافیاں اے۔ اوہ بہوں روانی نال تے سوہنے سکھنے حرفاں نال وسیب دیاں خامیاں خرابیاں دا گھنڈ لہائوندے نیں۔ اونہاں دا لہجہ جیناں مِٹھا تے شگفتہ اے ، اونہاں دی شاعری اونی ای مِٹھی تے پڑھن آلی ہوندی اے۔ فرقت سوکڑی تے ڈاکٹر خیال امروہوی دی بہوں عزت کردے نیں تے ہر ویلے اونہاں دا ذکر کردے رہندے نیں۔ اونہاں نے لدھانہ وِچ 20جنوری 2002ء نوں ’’پاکستان ادبی سنگت‘‘ دی نیہہ رکھی۔ ایس ادبی تنظیم دے زیرِ اہتمام ہن تائیں دو تِن ضلعی سطح دے مشاعرے ہوچکے نیں۔ 1984ء وِچ اونہاں نیں شادی آلا سنگِ میل عبور کیتا تے اونہاں دے ویہڑے دی رونق تِن پُتر تے دو دِھیاں بنیاں۔ ویلا ٹَپائون لئی اوہ غلہ منڈی وِچ کم کار کردے نیں۔ سرائیکی شاعری وِچ اونہاں نوں ضلع لیہ وِچ بہوں عزت دی نگاہ نال ویکھیا جاندا اے۔
٭٭٭

ثقلین نجمی
اینہاں دا تعلق 259ٹی ڈی اے تحصیل کروڑ نال اے۔ اصل ناں ثقلین عباس اے پَر ثقلین نجمی دے ناں نال شاعری کردے نیں۔ 3دسمبر 1979ء نوں گجرات وِچ جمے۔ گورنمنٹ ڈگری کالج لیہ توں ایف اے پاس کرکے مقبول شہزاد کولوں شاعری دی اصلاح لین دا سلسلہ شروع کیتا۔ اونہاں نیں اونہاںدے اندر دیاں صلاحیتاں نوں پَھڑ لیا تے اونہاں دی حوصلہ افزائی کیتی۔ سرائیکی، پنجابی تے اردو وِچ شاعری کردے نیں۔ اونہاں دی شاعری اصلاح طلب تے ہَے پَر عوام وِچ اونہاں نوں چنگی شہرت حاصل اے۔
پکھی واساں دے کیہڑے دیس ہوندن جتھ رات پوے اُتھے ٹک پوندِن
اَج کہیں جا تے کل کہیں جاتے تھی اوکھے ویلے ہِک پوندِن
نئیں ڈیکھدے ہستی رَستی کوں جڈاں یار دی سِک وِچ سِک پوندِن
ڈیکھ حال انہاں شوہدے مَریاں دا ہِک یار دے کیتے وِک پوندِن
٭٭٭

جعفر بلوچ
جعفر بلوچ ایس سَمے گورنمنٹ کالج لاہور وِچ اردو دے شعبے وِچ تدریسی خدمات سرانجام دیندے پئے نیں۔ اونہاں دا بنیادی طور تے لیہ نال تعلق اے۔ اوہ 27جنوری 1947ء نوں لیہ وِچ جمے سن۔ اونہاں دے والد گرامی دا ناں محمد حسن خان بلوچ سی۔ اونہاں نے اپنی مُڈھلی پڑھائی لیہ وِچ حاصل کیتی تے فیر بارہاں جماعتاں کرن دے بعد نوکریاں دے کھتے پَے گئے۔ نال نال اپنی پڑھائی وی جاری رکھی۔ فیر پڑھائون دے پیشے نال منسلک ہوگئے۔ اردو وِچ ماسٹر ڈگری کرن دے بعد اونہاں نوں کالج وِچ پروفیسر دی نوکری لبھ گئی۔ ایس نوکری دے سلسلے وِچ اوہ اج کل لہور ٹِکے پئے نیں۔ اونہاں دا شمار لیہ دے معروف شاعراں تے نثر نگار لکھاریاں وِچ ہوندا اے۔ رومانوی تے معاشرتی مسئلیاں تے بڑی چنگی طراں اونہاں دا قلم چلدا اے۔ راجہ عبداللہ نیاں تے نسیم لیہ دے شاگرداں وِچوں نیں۔ نعت تے غزل اونہاں دی من پسندی دی صنف رئی اے تے اونہاں نوں ایس وِچ کمال دی دسترس وی حاصل اے۔ نثر وِچ اونہاں دیاں تصنیفاں تحقیقی مواد تے مبنی نیں۔
اونہاں دی مشہور کتاباں ایہہ نیں۔ اقلیم، آیاتِ ادب، اقبالیات اور اسد ملتانی، مطلعین اور ارمغانِ حجاز۔
٭٭٭

جہانگیر احمد خاقان
نوجوان تے ابھردے ہوئے شاعر نیں۔ 12جنوری 1981ء نوں غلام سرور چوہدری دے گھر وِچ چوک اعظم وِچ پیدا ہوئے۔ غلام سرور چوہدری آپ وِی ادب نال بہوں دلچسپی رکھدے سن تے لکھن تے مہارت رکھدے سن۔ اونہاں دی ہِک کتاب چھپن آلی سی کہ زندگی دیاں ڈوراں کھِچیاں گئیاں تے اوہ اللہ نوں پیارے ہوگئے سن۔ جہانگیر احمد خاقان نیں اپنی مُڈھلی پڑھائی چوک اعظم وِچ کیتی تے فیر لیہ توں گریجویشن کرن دے بعد لہور دا رُخ کیتا۔ 1998ء توں لکھن لکھان دا باقاعدہ سلسلہ شروع کیتا تے پہلی غزل آکھی۔ اونہاں دا ہِک شعری مجموعہ زیرِ طباعت اے تے چھیتی اِی عوام تائیں اپڑ جائے گا۔ اردو وِچ اوہ بہوں سوہنا لکھدے نیں تے لگدا اے کہ آئون آلے ویلیاں وِچ اوہ اردو ادب لئی کوئی اوپرا تے چنگا کم کرن گے۔
٭٭٭

حاجی غلام صادق حسنی
والد گرامی دا ناں ملک شیر محمد مٹاوا اے۔ 6مئی 1964ء نوں ضلع لیہ وِچ جمے۔ میٹرک کرن دے بعد طب دی تعلیم حاصل کیتی تے حکمت دا شغل اختیار کیتا۔ بائی پاس لیہ وِچ اونہاں دی مطب اے جتھے ہر ویلے مریضاں دا رَش لگا رہندا اے۔ شاعری نال چِراں توں لگائو رکھدے نیں تے ایہدے نال نال اونہاں نوں موسیقی تے وی چنگی بھلی مہارت حاصل اے۔ گلوکاری دے راہیں وِی اپنے اندر دی ہواڑ کڈھدے نیں۔ واصف قریشی تے عظیم تائب وَرگے شاعراں دی شاگردی دا وِی اونہاں نوں اعزاز حاصل اے۔ اونہاں دا کلام بہوں سارے رسالیاںتے جریدیاں وِچ شائع ہوندا رہندا اے۔ اونہاں دی ہِک کتاب ’’جاگدیاں اکھیں‘‘زیرِ طبع اے۔ اونہاں دے گائے ہوئے کئی مدھر تے دل نوں لگن آلے گیتاں لوکاں دی زبان تے چڑھے ہوئے نیں۔ 1986ء وِچ اونہاں دی شادی ہوئی تے دو پُتر تے دو دِھیاں ازدواج دا تحفہ بنیاں۔
٭٭٭

حمید الفت ملغانی
اونہاں دا اصل ناں ’’عبدالحمید‘‘ اے جدوں کہ اوہ حمید الفت ملغانی دے قلمی ناں نال لکھدے نیں تے لیہ تے آس پاس دے وسیب وِچ چنگی طراں جانے پہچانے جاندے نیں۔ اونہاں دا تعلق بلوچاں دی ہِک قبیلے ’’ملغانی ‘‘نال اے۔ اونہاں دے والد گرامی حاجی الہی بخش خان ملغانی سن۔ اوہ 15اکتوبر 1959ء نوں تحصیل تونسہ دے ہِک قصبے سوکڑ وِچ جمے سن۔ ایم سی ہائی سکول لیہ توں میٹرک کرن دے بعد گورنمنٹ کمرشل انسٹی ٹیوٹ لیہ توں سی کام تے ڈی کام کیتا۔ کوئٹہ توں گریجویشن تے ڈپلومہ اِن لائبریری سائنسز کرکے پنجاب یونیورسٹی وِچوں لائبریری سائنسز تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور توں سرائیکی وِچ ماسٹرز کیتا۔ جون 1985ء نوں اونہاں نوں گورنمنٹ کالج خان پور وِچ بطور لائبریرین نوکر ی لبھ گئی۔ اَج کل اوہ ملازمت دے سلسلے وِچ گورنمنٹ کالج لیہ دی لائبریری نال منسلک نیں۔ لیہ وِچ اِی رہائش رکھی ہوئی اے۔ سرائیکی ادبی سنگت کوئٹہ دے بانی ممبراں وِچ اونہاں دا شمار ہوندا اے۔ تھل دمان سرائیکی سنگت لیہ دے چیئر مین نیں جدوں کہ سرائیکی ادبی بورڈ ملتان دے سیکرٹری نشرو اشاعت وِی ہَے نیں۔ ریڈیوپاکستان ملتان تے بہاولپور دے کئی مذاکریاں وِچ وِی اوہ شرکت کر چکے نیں۔ بہوں مَنے پَروَنے مقرر تے سکرپٹ رائیٹر نیں ۔پی ٹی وی دے پروگرام ’’رت رنگیلڑی‘‘ وِچ کئی وار شرکت کر چکے نیں۔ اردو تے سرائیکی اخباراں وِچ لگاتار اونہاں دے مضمون تے غزلاں چھپدیاں رہندیاں نیں۔
سرائیکی ادب وِچ اونہاں دی خدمات نوں فراموش نئیں کیتا جاسگدا۔ گل گلانوں رِیت دا (ممتاز مفتی دے اردو ڈرامے دا سرائیکی ترجمہ)، سرائیکی لوک رِیت (ثقافت)، سِک سوجھل (سرائیکی شاعری )، دھرتی قائد محابیو (تریخ تے تحقیق)، نازو (سرائیکی ناول دا اردو ترجمہ)، سلک سلوک فریدی (مضموناں دا مجموعہ) تے خواجہ طاہر محمود کوریجہ (فن تے شخصیت) اونہاں دیاں مشہور کتاباں نیں۔ اینہاں دے علاوہ اونہاں نے سالانہ ادبی جائزہ لکھن دا سلسلہ 1993ء توں شروع کیتا ہوئیا اے۔ ایس سلسلے وِچ اونہاں نیں ہُن تائیں 9سالانہ ادبی جائزے چھاپے نیں جیہڑے ادبی تے فنی لحاظ نال بہوں قابلِ تحسین نیں۔ سرائیکی وِچ بچیاں دا ادب (پاکستان اکادمی ادبیات اسلام آباد دے زیرِ اہتمام)، جانباز جتوئی (فن تے شخصیت)، لکھت تے لکھاری (تنقید تے تحقیق) تے پٹ انگریزی تھانے (تحریک پاکستان تے سرائیکی وسیب) اونہاں دی آئون آلیاں کتاباں نیں۔
اونہاں دی لکھت وِچ سرائیکی زبان کی حقیقی تے پرانی لطافت بہوں زیادہ لبھدی اے۔ پرانے، خالص تے روائتی سرائیکی ذخیرہ الفاظ دا اونہاں کول کوئی گھاٹا نئیں اے۔ لفظاں نوں ایس سونہپ نال پروندے نیں کہ پڑھن آلا حیران پریشان رہ جاندا اے۔ اونہاں نوں سرائیکی نثر نگاراں تے شاعراں وِچ ممتاز مقام حاصل اے۔ اپریل 1984ء نوں اونہاں دی شادی ہوئی تے دو پتر تے ہک دِھی اونہاں دے خاباں دا گہوارا بنے۔
٭٭٭

راجہ عبداللہ نیاز
پاکستان بنن توں پہلاں ضلع لیہ دیاں مشہور ادبی شخصیتاں وِچ اونہاں دا شمار ہوندا اے۔ اوہ 1895ء وِچ جمے۔ مُڈھلی پڑھائی لیہ شہر وِچوں حاصل کیتی۔ فارسی وِچ اونہاں نیں ماسٹرز کیتا تے لیہ دے علاقے وِچ اونہاں تعلیم یافتہ وِچ گنے گئے جنہاں نیں ایم اے کیتا سی۔ اوس ویلے پڑھائی اینی عام نئیں ہوئی سی تے کِتے کِتے اِی اینے پڑھے لکھے بندے دِسدے سن جنہاں نیں ایم کیتا سی۔ پڑھائی تو ویہلے ہوکے اونہاں محکمہ تعلیم دی نوکری اختیار کر لئی۔ پڑھائون دے کم نال اونہاں نوں فطری طور تے بہوں لگائو سی۔ اپنی ادبی حیاتی دا مڈھ اونہاں نے 1912ء وِچ بنھیا۔ اونہاں نوں نثر تے شاعری تے خدا وَلوں اِی دسترس حاصل سی۔ اونہاں نیں خبرے کِنیاں مشہور نظماں تے غزلاں لکھیاں۔ نعت بہوں سَدھر نال لکھدے سن۔ عشقِ نبی ﷺ وِچ اینویں کُھب جاندے سن تے ایس حالت وِچ لکھدے سن کہ پڑھن آلا وِی سرور تے شکتی دے لم سلمے ساگر وِچ ڈُ ب جاندا سی۔ ’’ابو بن ادھم‘‘ تے ’’یہ کارنامے رسول کے ‘‘ اونہاں دیاں شہرہ آفاق نظماں نیں۔بچیاں لئی اونہاں نیں ’’خدا اور اس کے رسولﷺ‘‘ نظم لکھی۔ ضلع لیہ دے بہوں وڈے ادیب تے شاعر سن۔ اوہ ’’زمیندار‘‘ وِچ تواتر نال لکھدے سن ۔ ’’نخلستان‘‘ لئی اونہاں نے بہوں ادبی خدمتاں سرانجام دِتیاں۔ ڈرامے لکھن دا وِی اونہاں نوں شوق سی۔ اونہاں دے خبرے کِنے ڈرامے شہرت دی اُچائیاں تے اَپڑے۔ پَنج تو ں لے کے اَٹھ تائیں اونہاں دیاں مطبوعہ تے غیر مطبوعہ کتاباں نیں۔ اونہاں دی شخصیت تے روشنی پائون لئی جعفر بلوچ نے ہِک کتاب ’’ارمغانِ نیاز‘‘ ترتیب دتی اے۔ جیہدے وِچ اونہاں دے فن تے اونہاں دی حیاتی دے واقعات بارے بھرویں گل بات کیتی گئی اے۔ راجہ عبداللہ نیاز ایس صدی دے ہمیشاں لئی یاد رکھے جان آلے ادیب نیں۔ او نہاں دا انتقال پر ملال 1971ء وِچ ہوئیا تے شاید اِی کوئی اکھ سی جیہڑی اونہاں دی پیری دے عالم وِچ ہوون آلی موت تے روئی نہ ہووے۔
٭٭٭

راو ل بلوچ
اونہاں دا اصل ناں ’’محمد یامین‘‘ اے پَر علاقے وِچ اوہ راول بلوچ دے ناں نال جانے سُنجانے جاندے نیں۔ اونہاں دے والد گرامی دا ناں غلام فرید اے تے بلوچاںدے قبیلے ملغانی نال تعلق رکھدے نیں۔ راول بلوچ 15اکتوبر 1966ء نوں تحصیل تونسہ دے قصبے سوکڑ وِچ پیدا ہوئے۔ ایم سی ہائی سکول لیہ توں اونہاں نیں میٹرک کیتی تے فیر گورنمنٹ کالج لیہ توں گریجویشن کیتی۔ فیر سی ٹی دا امتحان دے کے محکمہ تعلیم نال وابستہ ہوگئے۔ ہالے تیک اوہ ایسے محکمے تھانی اپنی روزی روٹی کردے نیں۔ شروع لا توں اِی اونہاں نوں گلوکاری تے شاعری دا شوق سی۔ بزم ادب تے سکول دی دوجی تقریبات وِچ اوہ وَدھ وَدھ کے حصہ لیندے سن۔ سرائیکی شاعری نال وِی چنگا لگائو رکھدے نیں۔ گلوکاری وِچ اونہاں نیں لیہ دے وسیب وِچ بہوں ناں کمایا۔ سرائیکی، پنجابی ، بلوچی تے پشتو زباناں وِچ گائوندے نیں۔ اونہاں دے ہُن تائیں 7 البم مارکیٹ وِچ آچکے نیں جنہاں نوں تھلوچی بہوں شوق نال سندے نیں۔ فن گائیگی وِچ اوہ استاد منظور علی خان دے شاگرد نیں۔ ہارمونیم تے گلوکاری دے فن توں روشناس کرائون لئی اونہاں شوقی بندیاں لئی 1988ء وِچ سنگم آرٹ اکیڈمی دی نیہہ رکھی۔ للی لعل روڈ لیہ تے اونہاں دی میوزک دی دکان وِی اے جیہدے نیڑے اونہاں دا دفتر اے جس وِچ اوہ فن دے تریہیاں نوں موسیقی دی تعلیم وِی دیندے نیں۔ بہوں سادہ تے ملنسار طبیعت دے مالک نیں۔
٭٭٭

رب نواز شکستہ
1901ء وِچ لیہ وِچ جمے۔ پٹوار دا کورس کرن دے بعد محکمہ مال وِچ پٹواری بھرتی ہوگئے۔ بہوں حساس تے باغ و بہار طبیعت دے مالک سن۔ جو کُجھ ہوندا ویکھدے سن اوہ لکھ دیندے سن۔ اونہاں کدیں وِی لفاظی تے بناوٹ دا سہارا نئیں لیا سی۔ نوکری وِی بہوں خودداری نال کردے سن۔ ہِک وار کِسے افسر نال وِگڑی تے نوکری نوں لَت مار کے اسلام دی تبلیغ لئی گھروں نکل پئے۔ اونہاں نیں پِھر ٹُر کے مسلماناں دی حالتِ زار تے وسیب دیاں نکیاں نکیاں برائیاں نوں بہوں اچیچ نال ویکھیا تے فیر اینہاں برائیاں تے قلم چُکیا۔ اوہ لفاظی تے قواعد نوں کِسے خاطر وِچ نئیں لیائوندے سن بلکہ ایہہ آکھدے سن کہ اپنے اندر دے اُبال نوں باہر کڈھنا چاہی دا اے تے ایس فکر وِچ نئیں پینا چاہی دا کہ مینوں لکھنا آئوندا اے کہ نئیں آئوندا۔ اصل مقصد شاعری دا ایہہ اے کہ بندیاں تائیں شعور دی گل اَپڑائی جاوے۔ اونہاں دی شاعری بہوں سادہ تے کھلے کھلے لفظاں نال بُنی ہوئی اے۔ اونہاں دیاں شائع شدہ کتاباں ’’جواہراتِ شکستہ‘‘ ، ’’جلوہ مہر‘‘، ’’فریادِ شکستہ (دوحصے)‘‘، ’’نگینہ اسلام‘‘، ’’گنجینہ اسلام‘‘،’’آئینہ پاکستان‘‘ تے ’’ہادی اسلام‘‘ نیں۔ سماجی کماں وِچ وَدھ چڑھ کے حصہ لیندے سن۔ سادہ زندگی لنگھائون دے عادی سن۔ 1966ء وِچ اوہ اپنے خالقِ حقیقی نوں جا ملے۔ اونہاں دے پُتر عبدالحفیظ محکمہ جنگلات وِچ ملازم نیں۔
٭٭٭

رفیق ہمراز سنجرانی
اینہاں دی ولدیت عطاء محمد خان اے۔ رفیق ہمراز سنجرانی نوں اللہ پاک نے 20فروری 1960ء نوں تونسہ دی دھرتی تے لہایا۔ مُڈھلی پڑھائی تونسہ شریف توں اِی حاصل کیتی۔ ڈگری کالج تونسہ توں گریجویشن کرن دے مگروں اونہاں نیں بلوچستان توں ایم اے (اسلامیات) دی ڈگری حاصل کیتی۔ ماں بولی سرائیکی ہون دے کارن اونہاں دی طبیعت سرائیکی شاعری وَل مائل ہوئی تے اونہاں نیں پرواز قیصرانی کولوں اصلاح لین دا سلسلہ شروع کیتا۔ فیر اونہاں نوں محکمہ بلڈنگز وِچ نوکری لبھ گئی تے ایس نوکری دے سلسلے وِچ اونہاں نوں اپنا دیس چھڈ کے لیہ وَسنا پَے گیا۔ ایتھے اونہاں نیں عیدگاہ چوک لیہ دے نیڑے رہائش اختیار کر لئی۔ اونہاں نیں ’’المنظور‘‘ تونسہ تے عمرعلی بلوچ دے ’’سرائیکی ادب‘‘ وِچ بہوں چِر تائیں لکھیا۔ وسیب وِچ ہون آلے مشاعریاں وِچ وَدھ چڑھ کے حصہ لیندے نیں تے ایس نوں ادب دی خدمت سمجھدے نیں۔ اونہاں کولوں مزاحمتی شاعری دی سبھ ندرت ویکھن نوں لبھدی اے۔ اونہاں دے شبداں تے مبنی دو کتاباں چھپ چکیاں نیں ۔ ’’سوچ سولی‘‘ تے ’’خواب کنوارے‘‘ وِچ اونہاں دی سوہنی شاعری پڑھن آلیاں نوں لبھدی اے۔ اونہاں دی ہک ہور کتاب ’’ککروں بیر‘‘ چھپن دے چھیکڑے مرحلیاں وِچ اے۔ اوہ چاہندے نیں کہ ہک دوجے دی ذات نوں پوری طراں مَنیا جاوے تے دوجیاں دیاں صلاحیتاں دا اقرار کیتا جاوے۔
٭٭٭

ڈاکٹر خیال امروہوی
اونہاں دا اصلی ناں ’’سید علی مہدی نقوی‘‘ اے پَر دنیا جہان تے اوہ ڈاکٹر خیال امروہوی دے ناں نال جانے سنجانے جاندے نیں۔ پاکستان دے ادبی حلقیاں وِچ اونہاں دا ناں بہوں احترام نال لیا جاندا اے ۔ اوہ 1930ء وِچ ہندوستان دے علاقے حیدرآباد دکن وِچ پیدا ہوئے سن۔ مڈھلی پڑھائی اوتھے اِی کیتی۔ پاکستان بنن دے ویلے اونہاں دا بھرنواں پریوار ہجرت کرکے پاکستان آگیا تے اونہاں ایتھے پڑھائی جاری رکھی۔ عثمانیہ یونیورسٹی توں اونہاں نیں ماسٹر کیتا۔ اونہاں دیہاڑیاں وِچ اونہاں دا خاندان لہور دا مقیمی سی۔ 1966ء وِچ لہور نوں خیرباد کہہ کے اوہ لیہ آباد ہوئے۔ تِن سال بعد سرکاری سطح تے اونہاں نوں ایران گھل دِتا گیا جتھے اونہاں نیں ’’مزدکیت‘‘ دے موضوع تے مقالہ پیش کرکے پی ایچ۔ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔ وطن واپس آئون تے اونہاں نوں 1976ء وِچ گورنمنٹ کالج لیہ جیہڑا اودوں گورنمنٹ ڈگری کالج لیہ ہوندا سی ، فارسی دے لیکچرار تعینات ہوئے۔ تدریسی شعبے نال اونہاں نوں خدا وَلوں اِی پیار سی۔ اونہاں نثر تے منظوم حکایتاں وِچ ادبی حلقیاں وِچ معتبر تے منفرد مقام حاصل کیتا۔ دسمبر 1990ء وِچ ریٹائرمنٹ لے کے گھر گوشہ نشین ہوگئے۔ ایتھے اونہاں نیں ’’خیال اکیڈمی‘‘ دی نیہہ رکھی۔ اونہاں دے شاگرداں دی تعداد گنتی توں باہر اے۔ کوئی اونہاں کولوں شاعری دی اصلاح لیندا اے تے کسے نوں تحقیقی ادب وِچ اونہاں دی راہنمائی دی لوڑ پیندی اے۔ پَنج مرلہ سکیم لیہ وِچ اونہاں دا ٹھکانہ اے تے ایتھے ہر ویلے لبھ جاندے نیں۔
اونہاں نے اپنے آپ نوں اَکلا یاں کمزور جان کے اپنے قلمی جہاد نوں کِسے ویلے وِی چھڈن دا ارادہ ظاہر نئیں کیتا سگوں مینہ دی پہلی چِھٹ بنن تے فخر کیتا اے۔ اونہاں نوں ایس گل نال وِی کجھ لینا دینا نئیں اے جے اونہاں دے پیراں دے نشاناں تے چل کے کسے بندے نیں وِی بلندیاں نوں پستیاں تے قربان نئیں کیتا بلکہ اوہ اپنی ذمہ داریاں نوں تے دھرتی دے قرض نوں اپنے ضمیر دے تقاضیاں تے پرکھ کے پورا کردے پئے نیں۔ اونہاں نوں ضلع لیہ دے ادبی قافلے دا ’’میرِکاررواں‘‘ آکھیا جاوے یاں ’’فقیر بادشاہ‘‘ سمجھیا جاوے، ہر حال وِچ اونہاں دے ادبی تے فکری کردار نوں بندے صدیاں تائیں اپنے نال ویکھن گے تے جدوں وِی وسیب وِچ ترقی دی کوئی منزل دِسے گی تے اونہاں دی گلاں یاد آئون گیاں۔
اونہاں نثر تے نظم دونواں وِچ کمال مہارت دا مظاہرہ کیتا اے۔ اونہاں دیاں چھپیاں ہوئیاں کتاباں دی تعداد20اے جدوں کہ زیرطبع کتاباں4نیں۔ شائع ہوون آلیاں کتاباں ایہہ نیں۔
۱۔نئے افق نئی کرنیں۔۲۔تلخاب۔۳۔سبز کتاب۔۴۔نئی سوچ۔۵۔ایران کا عظیم انقلاب۔ ۶۔بررستی تاریخی در عقائد مزدک۔ ۷۔قوانینِ سحر۔۸۔ملوکیت شکن۔ ۹۔دانشِ لازوال۔ ۱۰۔محاکمے ۔۱۱۔شعلہ تحریر ۔۱۲۔ مزدک ۔۱۳۔ گنبدِ بے در۔ ۱۴۔ عصرِ بے چہرہ ۔ ۱۵۔حضرت علی کا تصورِ ریاست۔ ۱۶۔ترجمہ کشف المحجوب۔۱۷۔مقتلِ جاں۔۱۸۔لمحوں کی آنچ۔ ۱۹۔ خلیج طبقات۔ ۲۰۔سوشلزم اور عصری تقاضے۔
کرامات رضاؑ، لغاتِ فلسفہ ، نیشا پور کا مردِ فرزانہ تے جدید تنقیدی زاویے اونہاں دیاں چھیتی اِی چھپ کے آئون آلیاں کتاباں نیں۔ پاکستان دے بہوں سارے رسالیاں، اخباراں تے جریدیاں وِچ اونہاں نیں ہُن تائیں مسلسل لکھیا اے۔ جنہاں رسالیاں تے جریدیاں وِچ اونہاں لکھیا اے اونہاں دے ناں ایہہ نیں۔
الحمراء، شام و سحر، غنیمت، القلم، شعر و سخن، ارتقاء، ماہِ نو، سخنور، سنگت، بجنگ آمد، نیاقدم وغیرہ۔ قومی اخباراں وِچ وِی اونہاں دے کالم چھپدے رئے نیں جنہاں نوں لوکی بہوں توجہ تے شوق نال پڑھدے سن۔
اونہاں دے کلام دا نمونہ قارئین دی دلچسپی لئی تھلے دِتا جاندا اے۔
شب گزیدہ ہیں توکیا صبح طرب دیکھیں گے
دھند چھٹ جائے تو خورشید کو سب دیکھیں گے
جب کی حد ہے کہ جسموں سے بھی چینے ہیں لباس
اور کس شکل سے تعزیر و غضب دیکھیں گے
عہدِ رسوائی کا تاحال مداوا نہ ہوا
جانے ہم عظمت انسان کو کب دیکھیں گے
کون ہوں گے جو عذابوں سے بچا کر دامن
حسن و رعنائی و گل گونی لب دیکھیں گے
جن کو ماں باپ کے احسان کا ادراک نہ ہو
وہ کہاں ثمرہ توقیر و ادب دیکھیں گے
ایک دن وہ بھی تو ہے جس بجز فرد عمل
نام پوچھیں گے کسی سے نہ نسب دیکھیں گے
اپنی مٹی کی حقیقت کا جنہیں علم نہیں
موجہ بحر میں کیا قدرتِ رب دیکھیں گے
٭٭٭
جھوٹ کی انتہا نہیں کوئی
سچ تو باقی رہا نہیں کوئی
پوچھنے سے بھی کیا بھلا ہوگا
اس لئے پوچھتا نہیں کوئی
مٹ چکے راستے بھلائی کے
نقشِ پا تک رہا نہیں کوئی
دار کے راستے دکھاتے ہیں
دار تک خود گیا نہیں کوئی
صرف لفظوں کا جھوٹ ملتا ہے
سچ کسی نے کہا نہیں کوئی
خون جیسے بہا ہے انساں کا
ایسے دریا بہا نہیں کوئی
دیکھ کر وسعتیں جہانوں کی
کیسے سمجھوں خدا نہیں کوئی
اس کی دھڑکن سمجھنی پڑتی ہے
دل یہاں بے صدا نہیں کوئی
٭٭٭
طلوع صبح وطن کا جمال یاد آیا
طلب کی راہ کا زخمی مآل یاد آیا
طویل وقت کی ضربات کے تسلسل میں
غریب بے سروساماں کا حال یاد آیا
غموں کی دھوپ میں تلخاب پسینے والوں کو
خیال و خواب میں آبِ زلال یاد آیا
نظامِ جہل کے محبوب آستانوں پر
شگفتہ دور کا ہر باکمال یاد آیا
پچاس سالے کے آخر پہ ہم فقیروں کو
کسی کا اوج کسی کا زوال یاد آیا
حواس باختہ ماحول میں بھی رندوں کو
کسی کے عارضِ قرمز کا خال یاد آیا
اسے بھی اپنے خزانے سے کچھ عطا کردے
اگر تجھے کبھی دستِ سوال یاد آیا
کئی لطیف زمانوں کی یاد آنے پر
ہمیں بھی اپنا زمانہ خیال یاد آیا
٭٭٭
موسم گل پھر ہوا دشتِ طرب پہ خیمہ زن
مطلع افکار سے پھوٹی تقاضوں کی کرن
ذہن پر پڑنے لگی ابر مسرت کی پھوار
بن پئے طاری ہے احساسات پر رنگیں خمار
روح کی محراب میں روشن ہوا تازہ چراغ
نافہ اخلاص نے مہکا دیے قلب و دماغ
آج پھر یاد آرہے ہیں ایسے خونیں واقعات
جن سے وابستہ رہی شعلہ مزاجوں کی حیات
دھول سی اڑتی نظر آتی ہے دشتِ وقت پر
پے بہ پے گذرے ہوں جیسے کارواں در کارواں
کہہ رہے ہیں جادہ تحریک کے خستہ نقوش
ایک طولانی سفر کی روح پرور داستاں
رنگ لایا ہے انہیں افراد کا جذب وفا
گوشہ زنداں ہے جن کی جراتوں کا ترجماں
جسم چھلنی ہوچکے تھے دل مگر بیدار تھے
دہر میں تنہا تھے لیکن برسرِ پیکار تھے
صاعقہ گرتی رہی سیل الم آتا رہا
گل دوں پر وقت پیہم آگ برساتا رہا
روز و شب گرتا گیا مہر تمنا کا وقار
اختران قسمت انساں بھی گہنائے گئے
کچھ وہ بے مایہ جو قابض ہوگئے کھلیان پر
کچھ وہ اہلِ دل جو نانِ جو کو ترسائے گئے
نگہت احساس پر نازاں تھے جو اربابِ فن
بدضمیری کی عفونت گاہ میں پائے گئے
جدتِ عنواں کی رنگیں چلمنوں کی اوٹ سے
کتنے پارینہ قصص محفل میں دہرائے گئے
جنتِ عشرت کی خاطر سازشوں کی آگ سے
سینکڑوں آتش کدے ہر آن دہکائے گئے
ایک سناٹا رہا شہرِ وفا میں مدتوں
زندہ دل اہلِ نظر قبروں میں دفنائے گئے
آج جن ٹوٹی ہوئی کرچوں سے آئینے بنے
ان میں ماضی بھی نظر آئے گا استقبال بھی
شرق ہی ششدر نہیں سچ کا کرشمہ دیکھ کر
دنگ ہے افرنگ بھی جشن تمنا دیکھ کر
٭٭٭
ڈاکٹر ظفر عالم ظفری
ڈاکٹر ظفر عالم ظفری دا بنیادی طور تے تحصیل کوٹ ادو ضلع مظفر گڑھ نال تعلق اے تے اوہ ڈاکٹر فرمان فتح پوری دے خاص شاگرد نیں ۔ ڈاکٹر خیال امروہوی دے بعد لیہ آکے آباد ہوئے سن تے لیہ دے تیجے محقق نیں جنہاں نیں ڈاکٹریٹ دی سند حاصل کیتی۔ ہُن اونہاں دی مستقل رہائش لیہ شہر وِچ اے۔ گورنمنٹ کالج لیہ دے پرنسپل نیں۔ پنجاب یونیورسٹی اورنٹیل کالج لہوروں اونہاں نیں 1978ء وِچ ایم اے (اردو) امتیازی نمبراں وِچ پاس کیتا۔ اونہاں دے ایم اے دے مقالے دا عنوان ’’اودھ پنج تے ہم عصر مزاحیہ صحافت‘‘ سی۔ کراچی یونیورسٹی توں ڈاکٹر فرمان فتح پوری دی نگرانی وِچ اونہاں نیں’’ اردو صحافت میں طنز و مزاح‘‘ دے موضوع تے پی ایچ۔ڈی دی ڈگری حاصل کیتی۔ اونہاں دا ایہہ مقالہ ملک دی سب یونیورسٹیاں دے شعبہ صحافت وِچ پڑھایا جاندا اے۔ ظفر عالم دی تحریر اونہاں دے مزاج وانگوں معتدل، سہل ممتنع تے شگفتگی دا وَدھیا نمونہ ہوندی اے۔ اوہ ناں صرف بہوں قابل استاد بلکہ محقق تے مشہور تجزیہ نگار وِی ہے نیں۔ اونہاں نوں زبان تے بیان تے پوری طراں قدرت حاصل اے ایس لئی اونہاں دی تحریر بہوں رواں ، شگفتہ تے مربوط ہوندی اے۔
٭٭٭
ڈاکٹر مہر عبدالحق
ٔ٭٭٭
سید محمد حسین شاہ قنبرنقوی
سرائیکی دے مہاندرے شاعر نیں ۔اوہ غلام قاسم شاہ دے پتر نیں تے 1959ء وچ ضلع لیہ وچ جمے تے اونہاں لیہ شہر وِچوں میٹرک تائیں تعلیم حاصل کیتی۔ وڑہ گشکوری ضلع لیہ دے رہائشی نیں۔ اونہاں اپنی شاعری دا مُڈھ 1980ء وچ بنھیا تے اونہاں واصف حسین واصف قریشی جیہے شاعر کولوں اصلاح لئی۔ اونہاں دی شاعری بہوں ڈونگھی اے تے وسیب وِچ اونہاں نوں سکھنا مقام حاصل اے۔ اوہ لجپال ادبی سنگت لیہ دے صدر وی چُنے گئے نیں۔ اونہاں دی شاعری دا نمونہ تھلے دِتا جاندا اے۔
غزل
عقیدت ہے رکھیندے ہیں سہارے حسن والیاں دے
اے ہر کہیں دے نصیب ئِ چ نئیں نظارے حسن والیاں دے
سخن دی سلطنت دے وچ سکونت عام جہیں شئے ہے
ئِ ہر کوئی نئیں سمجھ سگدے اشارے حسن والیاں دے
ئِ سیم و زر ضمانت نئیں حیثیت کوئی گارنٹی نئیں
مودت دے پیالے ہن ونڈارے حسن والیاں دے
تعجب خیز لگدا ہے جیکوں کائنات دا جھکنڑاں
تاں اوکوں کیا خبر کتنن جگارے حسن والیاں دے
حسن والیاں دی محفل وچ ستارے روز روشن ہِن
جبیں ئِ نور دے قطرن ستارے حسن والیاں دے
محابے حسن والیاں دے جہاں دا حسن باقی اے
ساڈی زندگی دا محور ہن بلارے حسن والیاں دے
٭٭٭
شوکت علی شائق
سرائیکی دے بہوں مشہور شاعر نیں تے اونہاں نوں لیہ دے وسیب وِچ سنن تے پڑھن آلیاں دی بہوں تعداد وسدی اے جیہڑے اونہاں دے شبداں دے عاشق نیں۔ اوہ 30نومبر 1965ء نوں وَستی گورمانی تحصیل کروڑ وچ جمے تے اونہاں دے والد گرامی دا ناں امام بخش خان اے۔ او ہ بلوچاں دے قبیلے گورمانی نال تعلق رکھدے نیں۔ اونہاں ایف اے بلوچستان توں کیتا۔ اونہاں پٹوار مال دا کورس وِی کیتا سی پر محکمہ تعلیم وِچ اونہاں نوں پرائمری ٹیچر بھرتی ہوئے تے فیر ایتھے اِی دل لگ گیا۔ اونہاں دے والد گرامی بہوں مذہبی ذہن دے مالک سن تے اونہاں نیں اپنے پتر نوں کِسے ہور محکمے وِچ نوکری نئیں کرن دِتی کیوں جے اونہاں دا خیال سی کہ محکمہ تعلیم دے باہجوں دوجے محکمیاں وِچ حرام کھاہدا جاندا اے۔ 1982ء وِچ شوکت شائق ہوراں نوں شاعری دا چسکا پیا تے اونہاں استاد عبدالعزیز نادر خان قیصرانی تے نسیم لیہ ہوراں دی شاگردی کر لئی۔ اونہاں دونواں مرحوم استاداں کولوں اونہاں غزل گوئی دی تربیت لئی سی۔ فیر واصف قریشی ہوراں کولوں اونہاں چنگا چِر لایا تے غزل دے باہجوں دوجیاں صنفاں دی اصلاح کروائی۔ شوکت شائق ہوراں دیاں تِن کتاباں زیرِ طبع نیں ۔ اونہاں نوں نثر لکھن دا وِی بہوں شوق اے تے سخنے درمے لکھدے رہندے نیں۔ لیہ تے لیہ دے باہروں سرائیکی وسیب وِچ منعقد ہوون آلیاں مشاعریاں وِچ وی بہوں شوق نال سدے جاندے نیں تے اوہ وِی لوکاں دی محبت نوں پاسے نئیں سٹدے تے ویلے تے اپڑ کے اونہاں دیاں محبتاں نوں دونواں ہتھاں نال کُنجدے نیں۔ اونہاں دے کلام دا نمونہ پاڑھوواں لئی تھلے دِتا جاندا اے۔
رباعی
سال پچھوں نِت عیداں آون ساڈے بھول بھناون
کرماں آلے بالاں دے ہتھ ونگاں سَے وَل کھاون
ساڈے بال اروڑی اُتوں ونگاں چُن چُن پاون
پاکے ونگ اروڑی آلی بانہہ اگوں گھن آون
پچھن اَبا کیہہ جیہاں لگدن ہتھ اِچ پیلیاں ونگاں
کیوں نہ باہر کلیجہ آوے موت ناں رب توں منگاں
غزل
روشنی دے شہر وِچ ڈیوے دا شر ڈیہدے ریہے
بے زباں لوکاں تے جادو دا اَثر ڈیہدے ریہے
سڑ گیا دُھپ تے جنازہ قوم دیوانے دا پَر
لوگ دیوانے مگر سِجھ دا سفر ڈیہدے ریہے
اوہ فرشتہ وقت دی سگھری امانت کھا گیا
لوگ جیکوں رات ڈینہہ اللہ دے گھر ڈیہدے ریہے
شور اشرافاں نہ کیتا چور چوری کر گیا
داج دھیریں دا لٹیندا رہ گیا مگر ڈیہدے ریہے
گئی پِنن بالاں لو شہر اِچ حادثے وِچ مر گئی
بال بکھے ماں دو سارے رات بھر ڈیہدے ریہے
بہہ گئے پتنا ں اُتے شائق پندھیڑوں پار دے
اوہ وطن ویندے پرندیاں دا گذر ڈیہدے ریہے
غزل
کتنے موسم من گھڑت انجام اپنا پا گئے
کتنیاں سوچاں جاگدیاں کوں ذہن ساڈے کھا گئے
کتنے دربانیں کو در ماری گئے پچھڑود دے
کتنے ماڑیں کو ں مروتیں دے اَثر گل لا گئے
کتنیاں خوشبوواں بکھر کے اپنے رنگ بدلی گئیاں
کتنے سینے دے اندر شعلیں کوں غم وِسما گئے
کتنے دردیں کوں اِتھاں گھل آگئی سینے دے وِچ
کتنے تن احساس دی بھا نال تھی اِتھ بھاگئے
کون گِنڑدے روز انگلیں تے سخاوت وقت دی
کتنے یوسف وِک گئے ہِن کتنے زخم اٹھرا گئے
کتنی آلودہ فضا ہے شائق ظالم وقت دی
کتنے معصوماں کوں پوڈر نال کوئی وندلا گئے

دوہڑا
ایہہ سب مقصوم دیاں گالہیں ہِن ڈینہہ چڑھدے لہندے سائیاں
بندے طنزاً وقت ڈسیندے ہِن رَل اٹھدے بہندے سائیاں
کُجھ سوچ ہمیشاں دریا وی ہِکی مَن نئیں وہندے سائیاں
ڈِٹھے کئی سلطان اجڑکے وَل دھکے در در کھاندے سائیاں
٭٭٭
انجم بلوچ
اونہاں دا پورا ناں سجاد حسین اے تے انجم بلوچ دے ناں نال سرائیکی وچ شاعری کردے نیں۔ اونہاں کول سرائیکی دا بہوں ذخیرہ الفاظ اے تے اوہ بہوں چابکدستی نال ایس دا وَرتاوا وِی کر سگدے نیں۔ تہوں اونہاں نوں وسیب وِچ بہوں عزت دی نگاہ نال ویکھیا جاندا اے۔ اوہ 1964ء وِچ موضع نورے والا ضلع لیہ وِچ جمے تے اونہاں دے والد گرامی دا ناں عطا حسین خان اے۔اَج کل اوہ چوک حسین آباد چک نمبر122کروڑ روڈ لیہ دے رہائیشی نیں۔ اوہ چار پنج جماعتاں تائیں بہوں مشکل نال پڑھ سگے سن تے فیر اونہاں دی تعلیم دا سلسلہ رُ ک گیا۔ اونہاں دی تعلیم تاں اینی نئیں اے پَر خدا وَلوں اونہاں نوں شاعری دا درس لبھیا ہوئیا اے جیہدے سر تے اوہ شاعری کردے نیں۔ اونہاں 1990ء وِچ سرائیکی شاعری دا مُڈھ بنھیا تے پروفیسر شفقت بزدار ہوراں کولوں اصلاح لین دا سلسلہ شروع کردِتا۔ اوہ غزل ، دوہڑا تے نظماں لکھدے نیں۔ وسیب وِچ منعقد ہوون آلے مشاعریاںوِچ بہوں شوق تے اُچیچ نال شامل ہوندے نیں تے عوام کولوں بہوں محبت لیندے نیں۔ اونہاں کول ہِک دو کتاباں دا مواد ہوئیا پیا اے پَر حالات دے پاروں اوہ اینہاں دی اشاعت نئیں کر سگدے ۔ اونہاں دے کلام دا نمونہ قارئین دی خدمت وِچ پیش کیتا جاندا اے۔
غزل
ساتھ تیں چھوڑئے اوکوں اپنا بیگانہ چھوڑ گئے
ہُن توں خوش ایں شہر تیڈا ہِک دیوانہ چھوڑ گئے
روز دی کِٹ کِٹ کنوں ہِک ڈینہہ دا پِٹنا پِٹ گھدس
زندگی اپنی بچا گئے آستانہ چھوڑ گئے
پھلدا پھلدا باغ وَل آگئے خزاں دے وات ایں
باغ وِچ بلبل وَلا گانوں ترانہ چھوڑ گئے
خوف کھاکے وَت کوئی ظالم شکاری دے کنوں
ہِک پرندہ اپنا وَل آشیانہ چھوڑ گئے
وقت انجم آگئے پردیس وِچ کیں دے اُتے
اوں مسافر کوں اُتھاں سارا زمانہ چھوڑ گئے

اساں ہے ارداس لکھ کے بھیجی کڈاہیں تاں اونہدا جواب آسی
حالات اَجکل نظردے پئے ہِن طوفان اٹھسن سیلاب آسی
اساں ازل دے اوہ آلسی ناہیں سُتے ہیں ساکوں جگایا کہیں نئیں
نسل نوی جے سجاگ تھی پئی زمانے تے انقلاب آسی
وَڈے وڈیرے غریب لوکاں تے ظلم جے کر ولا کریسن
ؒایں دھرتی اُتے وَڈے وڈیریاں تے رب دی طرفوں عذاب آسی
امیر لوکاں دے نال میڈا کڈاہیں وَل رابطہ جے تھیسی
غریب جے کر آواز ڈیسن آواز سن کے نواب آسی
اساکوں انجم ضرور سائیں دا دیدار تھیسی وَدے ہیں جیندے
جڈاں وِی آسی ہمیشاں کیتے ہٹا کے سارے حجاب آسی
دوہڑا
گئے ملن ہِسے چن دلبر کوں اَساں ذات دے میہنے جھل آئے ہیں
اوندے رَل وسدیاں توں پُچھ سگدیں اوقات دے میہنے جھل آئے ہیں
ڈینہہ ہوندا گھر دو وَل آندائے ہِک رات دے میہنے جھل آئے ہیں
ناہی انجم ہِک ڈو غیر ساڈا کائنات دے میہنے جھل آئے ہیں

ناہی تک پوندی اوں دلبر دی توڑے کئی واری وَنج نال کھڑاں
کوہ طور توں حسن دے مرکز دا تھئے جلوہ آپ کوں جال کھڑاں
اوندے در اقدس تے کیا پچھدیں ہِک لحظہ نئیں کئی سال کھڑاں
میکوں انجم ہُن محسوس تھیندئے کوئی قیمتی شئے ہئی گال کھڑاں

غزل
میرے ادراک میں سوچوں کا گزر رہتا ہے
جیسے اس دہر میں لمحوں کا سفر رہتا ہے
جانے کس سازشی ماحول کی سوغاتیں ہیں
کوئی مفلس تو کوئی صاحبِ زر رہتا ہے
جبرِ حالات سے لرزے نہ کہیں ساری زمیں
اجنبی خوف سا کیوں شام و سحر رہتا ہے
ہم تراشیں گے اسی ظلمتِ دوراں سے نگیں
اک یہی جذبہ نو پیشِ نظر رہتا ہے
رابطہ پیڑ سے کٹ جاتا ہے جس وقت صفی
خشک پتے کو تو جھونکے کا بھی ڈر رہتا ہے

غلط زمین کو بہتر مکان کیسے دوں
میں بے نشان تو خود ہوں نشان کیسے دوں
نہ ذوقِ سجدہ ہے باقی نہ احترامِ وضو
بتوں کے شہرِ نجس میں اذان کیسے دوں
بال و پر ہیں نہ وسعت کا کوئی تخمینہ
’’میں اپنی فکر کو آخر اڑان کیسے دوں‘‘
یہ گرد و پیش کی مجبور و بے زباں مخلوق
اسے میں اپنی طرف سے زبان کیسے دوں
یہاں تو لاکھوں ہنر مند مررہے ہیں صفی
انہیں ضمانتِ رزق و مکان کیسے دوں

منظور بھٹہ
ڈکھ غم درد ہمراز بنے ہن خوشیاں آون چھوڑ ڈِتا ہے
اکھیں صبر دیاں عادی تھی گِن نیر بہاون چھوڑ ڈِتا ہے
انساناں دے ڈیکھ رویے کندھاں کوں ہمراز بنیوسے
کندھاں وی نئیں راز لکایا انت الاون چھوڑ ڈِتا ہے
کال کریہہ وِچ کال کڑچھی دے کرلاٹ سنیدے پئے ہِن
کوئل بلبل باغ ئِ چ رہ کے نغمے گاون چھوڑ ڈِتا ہے
فصل کما گئی تِڈے بھوکن پکھی راگ فراق دے گاون
ایونیں لگدا اے ادھوانے وِچ ساکوں ساون چھوڑ ڈِتا ہے
سر کجے تاں تن ننگا ہے تن کجے تاں سر ننگا ہے
حوا جائی سر تے بھوچھن آخر پاون چھوڑ ڈِتا ہے
جیں ڈینہہ کولوں ہتھاں دے وِچ آگئِن یار کلاشن کوفاں
اوں ڈینہہ کولوں طالب علماں بستے چاون چھوڑ ڈِتا ہے
جیں کہیں کوں میں حال سناواں مار ٹھکارے اوہ کھلدا ہے
ہُن بھٹہ احساس تھیا ہے حال سناون چھوڑ ڈِتا ہے

اساں مسافر سفر دے سر ہیں کڈاہیں تاں مکسن سفر اساڈے
قضا دی دید اِچ اے دید ساڈی قضا دے پر نال پر اساڈے
زمیں دے سینے تے پیر رکھ کے فلک دے سر نال سر مچیسوں
اساڈے رستے ثریا کوکب ہوا دے مونڈھے تے گھر اساڈے
خزاں توں پہلے خزاں دے وانگوں خزاں تھیے ہئیں خزاں نئیں کیتا
چنڈیت واچھڑ دے ہاب تھئے ہیں نناواں چھنب گئے ثمر اساڈے
عمر دا حصہ گذر گیا ہے حقوق منگدیں تے طعنے سہندیں
زباناں چپڑاٹھ تھی گئیاں ہِن پروں تھی گئِن جگر اساڈے
خطابِ ملاں دا ایں اثر تھئے جو ذہن مفلوج تھی گئیے ہِن
اساں وِی اصلوں سفید پوش ہئیں تے بال تھئے بے اثر اساڈے
اساڈے قدماں دی زد دے وچ ہن ایں جبر دیاں کل وَڈیاں فصیلاں
قسم اے رب دی فرہادِ وقت ہئیں کیا رَہ رکیسن پتھر اساڈے
اساں نہ ہوسوں اساڈے فن دے ترانے ہوسن زباں زباں تے
پئے تذکرے بعد ساڈے تھیسن ڈکھائے شام و سحر اساڈے
کہیں دی بائبل دا وِرد کائے نی کہیں وی بت دی نی کیتی پوجا
ڈِتی ہے حق دی اذان بھٹہ توڑے ہَن نیزے تے سر اساڈے

کیا ڈیہدا ایں زخمی پیراں دو جیویں تھی گئِن یار پھلوہیں
جے سچ پچھدا ایں کل درداں دا چن ازل تو موجب توں ہیں
ہِک مونجھ کلہیپا سر تے ہا بیا پیت دے پندھ ان سونہیں
تیکوں مُل پوندا میڈے اجڑن دا منظور جے رُلدے ڈونہیں

چکرا گِئم چیتا تھل دے وچ جتھ چھوڑ گیا ہا چن پئیاں
اوں ڈینہہ توں خان دے رستے تے متواتر لا کے کن پئیاں
اونہدے پیر دی خاک کو سیج سمجھ کہیں خواب وِچ ونگاں بھن پئیاں
منظور امانت خان دی ہم ایں گالہوں باہجھ کفن پئیاں

ساجد سواگی
غزل
پتھر مزاج لوکیں پتھر مزاج کیتا اے
اینویں تاں پہلے ناسے لیکن سماج کیتا اے
کہیں تے کڈاہیں ناں آسی دھوکہ کڈاہیں ناں کھاسی
دل کو رکھیسوں ہتھ اِچ دل دا علاج کیتا اے
ککھیں دا رکھدے ہاسے دھرتی اُتے ٹھکانہ
گھر توں اساکوں بے گھر بدلاں دی گاج کیتا اے
تیڈے شہر دے اندر در در تے اج اساکوں
اینویں محتاج ناسے غربت محتاج کیتا اے
جینویں ودے نبھیسوں شہر اِچ کڈاہیں ناں ویسوں
فطرت دے نیٹرے تھی کہ ساجد معراج کیتا اے

غزل
ولا جانی ملسوں صباحیں ایجھے ویلے
ناں وعدے کوں ہرگز بھلائیں ایجھے ویلے
اساں ہائیں پھرندڑ پکھی واس ولسوں
رکھیں تانگھ ساڈی کڈاہیں ایجھے ویلے
کوئی رلدا راہی مسافر ملی تاں
اوندے نال خوش تھی الائیں ایجھے ویلے
میڈے قتل کیتے پریشاں ناں تھی
صلاح گار ڈیسن صلاحیں ایجھے ویلے
خیرات دیدار دی ڈے کے ساجد
فقیراں تو گھن چا دعائیں ایجھے ویلے

دوہڑا
اساں واسی وسدے شہر دے ساکوں بے گھر ڈھول ناں سمجھیں
ایہہ ٹھیک اے وقت دے مارے ہئیں ساکوں بے اَر ڈھول ناں سمجھیں
ساڈے پر ہِن کر پرواز ویسوں ساکوں بے پر ڈھول ناں سمجھیں
ہِک در تے ساجد ڈھیہہ پئے ہائیں ساکوں در در ڈھول ناں سمجھیں

مسیں چپ تھئی کاں دی کاں کاں توں اونہوں اکھ پھڑکار مچائے چا
ڈینہہ گزرے اوندی یاد دے وچ تھائی رات تے یاد ستائے چا
دل وس تونڑیں وند ناہ ڈیندا اکھ رو رو حال ونجائے چا
جے پچھدائیں ساجد سچ ایہہ ہے ساکوں دل توں ڈھول بھلائے چا

تیڈی قاصد روز سی سستی توں میڈا خط ادھوانڑیں رہ گیائے
جیہڑا تانگھ جواب تے ابھریا ہائی سجھ سوچ دا روہ وِچ لہہ گیائے
اِنوں دل وسواس دی بھاہ دے وِچ ہر ہجر دا شعلہ سہہ گیائے
تیڈی ساجد بے پرواہی توں میڈی آس دا کوٹھا ڈھیہہ گیائے
ساجد سواگی
۔

Viewers: 57
Share