Chapter 2: History of Layyah | باب دوم: تاریخِ لیہ

تریخ دا فلسفہ
وسیب وچ آون آلیاں تبدیلیاں، آپوں ایں ہون آلے واقعاں دالگاتار ہوندے رہن آلا سلسلہ، سیاسی، فکری تے نفسیاتی رحجاناں تے تحریکاں دیاں لکھیاں پڑھیاں تے یاد رکھیاں جان آلیاں کہانیاں تے داستاناں ’’تریخ‘‘ کہلاندیاں نیں۔ایہدے وچ اصلی قانون، وسیب دے انتظامی ڈھانچے تے مادی حقیقتاں دی آخری تے منطقی شکل دتی جاندی اے۔ نہ مٹن تے بھلن آلے لگاتار واقعے، بادشاہواں تے دوجے وڈے بندیاں دی زندگی وچ پیش آون آلے لوکوں وکھرے قضیے تے خدائوں آن آلے واقعاں نوں ایں اساں تریخ نئیں آکھ سگدے بلکہ دھرتی تے وسن آلیاں دے مادی حالات دے ارتقاء نوں کہندے نیں جیہڑے وسیب وچوں اٹھن والے طوفاناں تے رشتیاںگنھے ہوئے نیں۔ایہدے وچہ صرف خدائوں آن والیاں آفتاں تے طوفاناں دا ذکر ای نئیں ہوندا تے ناں ای ایہہ سازشاں دا حال احوال ہوندی اے بلکہ ایہدے وچ دھرتی دے اندر دیاں مادی حقیقتاں دی جائز تخلیق ہوندی اے۔ تریخی گلاں مڑ مڑ دھرتی دے وسنیکاں دے پیش نئیں آوندیاں ۔ہک واری جیہڑا قضیہ ٹل جاوے تا جیہڑی آفت گلوں لہہ جاوے اوہ مڑ کدی نئیں آوندی۔ جے کدیں آوے وی سہی تے اوہدی شکل اوپری ہوندی اے تے اوہنوں کسے وی رنگ دے وچ پچھلی آفت دے نال نئیں جوڑیا جاسگدا۔تریخ ہمیشاں تبدیلیاں دا شکار رہندی اے تے اپنے روپ نوں بدلدی رہندی اے۔ کسے موڑ تے ایہدے وچ کیفیتی تبدیلی آجاندی اے تے دھرتی دے اوس زمانے دے لوکاں وچ ارتقاء دا ہک زمانہ گذر جاندا اے۔ پرانے زمانے تے ہن دے زمانے وچ فرق صرف ایہہ ای نئیں کہ وڈیاں وڈیاں تے سوہنیاں عمارتاں پے گیاں نیں بلکہ اصل تبدیلی ایہہ آئی اے جے انسان ای تبدیل ہوگیا اے۔ وسیب دی روح ای تبدیل ہوگئی اے۔ وسیب دیاں سبھو گلاں بدل گیاں نیں۔لوکاں دے آپس وچ رشتیاں محبت دا مغز ای ہوردا ہور ہوگیا اے۔ آپس وچ ورتن دے طور طریقے اگلے نئیں رہے تے نہ ای او گلاں رہیاں نیں۔ ہرکل تے نجاشی دے زر خرید غلاماں تے اَج دے مزدوراں وچ جیہڑا فرق نظر آونداا ے اوہ جسم دا نئیں بلکہ روح دا اے تے ایہہ کوئی معمولی جیہا فرق نئیں بلکہ زمین اَسمان دا فرق اے۔
وسیب دیاں اوہ تبدیلیاں ، ہزاراں کوہاں دے پندھ، دھرتی نوں خونوں خون کردین آلے واقعے تے معاشرتی تے تہذیبی میلانات جنہاں پرانے دور دے غلاماں نوں باغیاں آلی سوچ دتی تے اوہناں اگے ودھ کے بادشاہواں کولوں تخت تے تاج کھوہ لیا، اوہ روح تے اندر دیاں جذبیاں نال پیش آن آلیاں تحریکاں جنہاں اپنے اپنے گھراں دے وچ ڈر دے مارے کندھاں نال لگے ہوئے تے اپنے پرچھاویں توں ڈرن آلے شوہدے تے نمانے لوکاں نوں ظلم تے غلامی دیاں زنجیراں توڑن تے مجبور کیتاتے اوہناں نکو نک ہوکے اپنے پیراں وچ قیصر و قصری مِدھ چھڈے، اوہ اَن ڈٹھے واقعے تے وڈے وڈے حادثے جنہاں نے آشتی تے امن دا دعویٰ رکھن آلے اصولاں تے جِین آلے وسیب دے قیدیاںدے ہتھ وچ تلوار تے گنڈاسا دِتا تے اوہناں فیر مُڑ کے اپنے مرے مکے ہوئے اصولاں وَل نہ ویکھیا تے بہوں وڈیاں بغاوتاں کیتیاںجنہاں وچ لکھاں بندے لہولہان ہوئے،طبقیاں دی اوہ ونڈجیہدے ٹَائے چڑھ کے غلام، مُزارعے تے مزدور وسیب دے جگیرداراں تے وَڈ وَڈیریاں دے سامنے آکڑ پئے تے اونہاں نے ظلم، ناانصافی، اقرباء پروری تے غیرانسانی رسماں تے ریتاں نوں پیراں تلے مِددیاں ہویاں وسیب دی اِٹ نال اِٹ وجادِتی، نسلوں وڈے چھوٹے ہون تے امیری غیریبی دا فرق جنہیں لکھاں کروڑاں بندیاں نوں اپنے گندے تے لُچے اصولاں تے ٹَائے چاڑ دِتا تے کِنے وَریاں تے نسلاں توں اُچائیاں تے وِڈیائیاں تے مناراں نوں مُڈھوں ڈھا دِتا، اوہ سامراجیت، بربریت ذلالتاںتے حکومت دے ہرکارے جنہاں دے بے انت ظلماں تے خلاف نسل در نسل تو ں لہو وچ لت پت ہوون آلی رعیت نے ایکا کرکے ڈَٹ کے مقابلہ کیتا تے کئیاں نسلاں دی قربانی دے کے اپنیاں بانہواں تے پیراں نوں زنجیراں توں آزاد کرایا تے فیر ترقی کردیاں ہویاں تخت سنبھالیا تے فیر ایسے وسیب دا حصہ بنے، تریخ کہلاندے نیں۔
لنگھے ہوئے کل دے نمانے زرخرید غلام تے اَج دے جناوراں وانگوں ٹُٹے ساہ لیندے ہوئے مزدور دے وچ جیہڑا تھوڑا جیہا سطحی ،خیالاتی، تہذیبی ، شعوری تے اقتصادی فرق اے، میں اوہنوں ’’تریخ ‘‘ دا ناں دینا واں۔ کل دیاں وڈیاں وڈیاں سلطنتاں دے وڈے وڈے بادشاہواں تے اَج دے چُنے ہوئے صدراں تے وزیراعظماں دے وچ کوئی ایہوجیہا فرق نہیں دسدا جنہوں کوئی ناں دِتا جاوے۔ کِسے وی وسیب دے وچ تریخی تبدیلی اوس وسیب دے عوام دے باغی ہون نال تے اوہناں دے لیاندے ہوئے انقلاب نال آوندی سی۔ تریخاں وچ بادشاہواں دے ناں لبھدے نیں پر اوہناں دے ناواں دے پچھے لکھاں کروڑاں بندیاں دے مُنہ مَتھے نئیں دِسدے تے ناں ای اوہناں دا کوئی ناں ہوندااے۔ اوہناں بادشاہواں کی جِتاں تے ہاراں دے بنیادی کردار تاں ایہی بندے ہوندے سن جیہڑے اَتھل پَتھل کرن دی طاقت رکھدے سَن تے تریخ دے ورقے کالے کردے سن پر لوکاں دے ایہناں جتھیاں نوں کوئی وی ناں نہیں دِتا جاسگدا۔

دھرتی تے زندگی دی ابتدا
1930ء توں لے کے ہُن تائیں دھرتی دا علم رکھن والے سائنس داناں دی محنتاں تے ریاضتاں دا نچوڑ ایہہ نکلیااے کہ ایس دھرتی اَج توں پنج ارب سال پہلوں گھڑی گئی۔ کئی داناواں تے دھرتی دا علم رکھن آلیاں نے ایہہ وی آکھیا اے جو ساڈی زمین دی عمر ساڈھے چار ارب سال اے۔ ایہہ پہلوں سورج دا حصہ سی۔قدرت آلوں آن والی تحریک تے سورج نالوں وَکھ ہوکے دوجے سیاریاں وانگ ہِک خاص پاسے نوں تیزی نال ڈِگی۔پہلوں ایس دی رفتار بوہت تیز سی پر جِتھے ایہدی رفتار مَٹھی ہوئی تے اوتھے ای ایہدے اُتے سورج دی طاقت غالب آگئی۔ سورج نے اینہوں اپنے چار چفیرے گُھمن تے مجبور کردِتا۔ اینہاں چَکراٹیاں نے رات تے دِن دا چکر چلا دِتا۔ ساڈی زمین اوس سَمے گیس تے دُھوڑ دا ہِک گولا جیا سی۔ کائنات دے وچ اوس ویلے توانائی دیا لہراں ای لہراں سن تے ہور کجھ وی نئیں سی۔ جیویں جیویں ایہہ لہراں اپنے مخصوص پھیلائو دا شکار ہوندیاں گئیاں اونویں اونویں توانائی دے تابکار مادیاں وچ تبدیل ہوندیاں گئیاں۔ ساڈی دھرتی جیہڑی اوس ویلے گیس تے دُھوڑ دی شکل وچ سی تے حدوں وَدھ ٹھنڈی یخ سی ہولی ہولی سونگڑدی گئی۔ ایہدے سُونگڑن دے لگاتار عمل نال حرارت پیدا ہون لگ پئی۔ ایس حرارت نال ایٹمی دھماکے ہوئے تے پہلاں تے بنے ہوئے مادے بخارات دی شکل وچ اُتاں اُڈے۔ فضا دی ٹھنڈ دی وَجہ توں ٹھنڈے یخ ہوکے مینہ وانگوں وَس پئے۔ پہلاں پہلاں تاں دھرتی دا ایناں سیک سی جے پانی دے تبکے دھرتی تے ڈِگن توں پہلاں ای بخارات بن جاندے سن ۔
لَمے عرصے تائیں ایہہ مینہ لگاتار وسدا ریہا تے ایہنے زمین نوں ٹھنڈا کردِتا تے چار چُفیرے پانی ای پانی کردِتا۔ زِمیں دے اندر والے حصے بارے ماہرین دی ایہہ گل سنن پڑھن وچ آوندی اے جے ایہدے اندر پگھلیا ہویا لوہا اے جیہڑا ہولی ہولی ٹھنڈا ہوندا جاندا اے۔دھرتی دی بناوتری دے پہلے دن تو ں لے کے اَج تائیں ایہدے وچ تبدیلیاں دا لگاتار سلسلہ جاری ریہااے۔ پہلوں پہل دھرتی دو حصیاں وچ ونڈی گئی ۔ ہِک حصہ سُکاسی جیہدے وچ پہاڑ، بھربھری جئی مٹی، پانی دے لنگن دے راستے، دُھوڑ تے گرد سی ۔دوجا حصے تے کل پانی ای پانی سی۔ دھرتی پدری نئیں سی ایس لئی کسے جگہاں تے پانی ڈونگھا سی تے کتھے مَسیں گوڈے گوڈے تے گِٹے گِٹے تائیں سی۔ فیر پتہ نئیں کِنے چِراں پِچھوں دھرتی دا سُکا حصہ ٹُٹ کے دو حصیاں وچ ونڈیا گیا تے فیر ہولی ہولی خبرے ایہدے کِنے حصے بن گئے۔
دھرتی دے تحقیق کرن والے کئی محقق تے سائنسدان ایہہ وی کہندے نیں کہ کائنات دا کوئی مڈھ تے پاند نئیں۔ ناں ایہدا کوئی شروع اے تے ناں کوئی اخیر اے۔ اوہ تاں ایہہ وی کہندے نیں کہ زمانے ،تریخ تے زمان و مکان دے حساب نال ایہدی کوئی حد بَنہی جاسگدی اے۔ ایہہ بے انت اے۔ اوہ آکھدے نیں جے اَنت تے بے اَنتی دونویں مل کے وحدتِ اضداد دی تکمیل کردیاں نیں۔ پَر ایہہ اوہ گلاں نیں جنہاں نوں مَنیا وی جاندا اے تے اینہاں نوں ناں کرکے چَھنڈ وِی دِتا جاندا اے۔ کدیں تاں ایہہ ٹھیک لگدے نیں تے کدیں اینہاں تے ایمان لیان نوں اُکا دِل نئیں کردا۔’’ آئن سٹائن‘‘ آکھدا اے بئی کائنات دا قطر 35ارب نوری سال اے۔ ایہدے اُتے وی کئی سیانیاں سائنسداناں نے بڑی لَے دے کیتی تے آکھیا جے اینہوں مَنیے تے فیر کائنات دی حدنوں مننا پیندا اے جیہڑا مَنن دے لائق نئیں۔
دھرتی اُتے زندگی بارے وی سیانیاں، سائنس داناں تے داناواں دی اِک دوجے توں وکھری سوچ اے۔
’’ایرک وان ڈینی کن‘‘ آکھدا اے ’’کرہ اَرض کِسے دوجے سیارے توں آن آلی مخلوق وچوں کسے نیں اس بھوئیں تے قدم رکھیا تے اپنے جیہی مخلوق تے کئی بندیاں نوں جَم کے پِچھاں چلی گئی۔‘‘ اپنی ایس گل نوں منواون لئی اس نے خبرے کنیاں دلیلاں دِتیاں پر گل نہ بنی۔ اوہدے نظریے نوں ساہمنے رکھیے تے کئی بجھارتاں جاگ پیندیاں نیں۔ دھرتی تے آون آلی اوہ مخلوق اوس سیارے تے کسراں جَم پئی؟ اوس سیارے توں ایتھے تائیں کسراں آئی تے جے اوکھے بھانے ہک واری آگئی تے فیر کدیں وی اوہ مڑ کے کیوں ناں آئی؟ انساناں نوں جم کے واپس پچھاں کیوں لگی گئی؟ ایہناں بجھارتاں دا کوئی وی جواب ’’ایرک وان ڈینی کن‘‘ دے نظریے وچ نئیں لبھدا تائیوں ایہنوں لوکاں نے منن تو ں انکار کردِتا۔
سیانیاں دے ہک ہور جتھے نے ایہہ ٹُسر ڈائی کہ کرہ ارض تے ساریاں نسلاں دے جناوراں تے انساناںنوںہک بہوں وڈی تے مافوق الفطرت ہستی نے اینویں ای پیدا کیتا جینویں اَج سانوں دسدے پئے نیں تے ایہناں وچ کدیں وی کوئی وی فرق نئیں آیا تے ناں ای کوئی تبدیلی آئی اے۔ داناواں دے ایس نظریے تے وی بڑیاں گلاں ہوئیاں، کسے منیاں تے کسے نے ناں منیاں تے فیر ایہنوں وی کُھڈے لین لادِتا۔
کئی سائنسدان ایہہ وی آکھدے نیں’’مڈھ قدیم وچ کرہ ارض تے آکسیجن نئیں سی ہوندی۔ میتھین، ہائیڈروجن، نوشادر تے دوجی گیساں نے آبی بخارات نال کیمیائی تعاملات تے شورش نال نامیاتی مرکباں نوں پیدا کیتا تے فیر ایہناں نامیاتی مرکباں نے کیمیائی تبدیلیاں وچوں لنگھ کے خلیے بنائے تے زندگی دی نَے رکھی۔‘‘
تحقیق کرن آلے مسلمان داناواں دے ساہمنے تے کھلی ڈُلہی پتھر تے لیک گلاں لکھیاں پئیاں نیں۔ سوہنی ،سچی تے پاک کتاب قران مجید وچ دتے ہوئے خدائی حرفاں نوں ڈیوا بنا کے ایہہ دانا تے سیانے پکے یقین نال اپنے نظریاں تے خیالاں تے قائم نیں۔ اینہاں نوں دلیلاں تے ثبوتاں دی کوئی لوڑ نئیں۔ ایہہ گل وی سٹن دی نئیں جے اینہاں حرفاں نوں کوڑ کرن دی طاقت تے حوصلہ وی کائنات وچ کسے کول نئیں۔ حضرت علیؓ دے اس قول نال اسلام وچ دِتے ہوئے ارتقاء دے نظریے دی کھلی ڈُلہی وضاحت ہوندی اے جیہڑا ’’محمد قاسم فرشتہ‘‘ نے اپنی کتاب ’’تاریخِ فرشتہ‘‘ وچ نقل کیتا اے۔
’’ میں ہِک پکی ٹَھکی کتاب وچ پڑھیا اے جے ہک واری کسے شخص نے حضرت علیؓ کولوں پچھیا کہ اے امیر المومنین! حضرت آدمؑ تو تِن چار ہزار وَریاں پہلو اس دنیا وچ کون رہندا سی؟ حضرتؓ ہوراں نے جواب دِتا ’’آدم!‘‘۔ اوس خدا دے بندے نے حضرت علیؓ کولوں تِن واری ایہوای سوال پچھیا تے حضرتؓ ہوراں نے تِنوں واری ایہو ای جواب دِتا۔ اوہ بندہ بڑا حیران پریشان ہوئیا بئی ایہہ کی ماجرا اے۔ حضرت علیؓ نے اوہدی پریشانی ویکھ کے فرمایا بئی توں اگر میرے کولوں تیہ ہزار واری وی ایہہ سوال پُچھیں تاں میں ایہو ای جواب دیاں گا۔‘‘
ایس کائنات دی ڈھلی ہوئی عمر بارے تے ایس بھوئیں دے دوجے بھیتاں بارے سیانے تے دانا ہالے تائیں سوچا ں وچ کُھبے ہوئے نیں۔خبرے ایس سوچ وِچار دا کی اَنت ہونا ایں۔ ایہہ وی کجھ نئیں آکھیا جاسگدا کہ ایہہ گل کسے کنڈے لگنی وی اے یا اینویں ای سوچاں دا لمکاوا بنی رہنی اے۔

باوا آدمؑ دا بھوئیں تے آون
لمے کیمیاوی عملاں ، طبعی تے جغرافیائی تبدیلیاں پاروں اَج بھوئیں ایس شکل وچ ساڈے سامنے موجود اے۔ سمندر، جنگل، خشکی دے ٹوٹے، وڈے نِکے پہاڑ، دریا تے دوجیاں ساریاں چیزاںہک ہک کرکے بنیاں۔ ساری بحثاں دا انت ایتھے ای ہوندا اے جے اج توں تِن تو لے کے چار ارب وَریاںدے وچ کسے ویلے سوہنے سے قادرالمطلق اللہ رب العزت نے دھرتی تے زندگی دی نَے رکھی تے جیون دی ساری کھیڈ رچائی۔
پاک کتاب قران پاک دی سورۃ البقرۃ وچ حضرت باوا آدمؑ نوں پیدا کرن دا سارا واقعہ تفصیل نال لکھیا ہویا اے جنہوں پڑھ کے ایہہ گل چڑھے سورج وانگوں ساہمنے آجاندی اے جے انسان اللہ پاک دا جیندا جاگدا شاہکار اے۔ حضرت باوا آدمؑ اَج دے انسان وانگوں بنے بترے تے پورے انسان سن۔ اونہاں دے ہتھاں پیراں تے جُثے دی بناوتری اینویں ای سی جینویں اج دے انسان دی اے۔اوہدا مغز، دل تے جُثے دے دوجے حصے اَج دے انسان دے حصیاں وانگوں ای بنے ہوئے سن۔
قران پاک وچ حضرت باوا آدمؑ دا قصہ اٹھ سورتاں وچ بیان کیتا ہویا اے تے پَنجِی واری ’’آدم‘‘ دا لفظ پڑھن نوں لبھدا اے۔ کسے کسے جاہ تے آدم دی بجائے ’’بشر‘‘ تے ’’انسان‘‘ وی لکھیا گیا اے۔ قران پاک دیاں جنہاں سورتاں وچ حضرت باوا آدمؑ دا ذکر آوندا اے اوہناں دے ناں ایہہ نیں۔ البقرۃ، آل عمران، الاعراف، حجر، بنی اسرائیل، کہف، طہ تے ص۔
’’تے جدوں آکھیا تیرے پالن آلے نے فرشتیاں نوں کہ میں بھوئیں تے اپنا نائب پیدا کرن لگا واں تے اوہناں اگوں آکھیا بئی توں ایہو جئے شخص نوں بنان لگاایں جیہڑا دھرتی تے دنگا فساد کرسی تے خونریزی کرسی جدوں کہ اساں تیری عبادت تے تعریف واسطے موجود آں۔ (اللہ پاک نے فرمایا) ایہدے وچ کوئی شک نئیں جے میں جوکجھ جانداں اوہ تسی نئیں جاندے ۔ (اللہ پاک نے) باوا آدمؑ نوں کل ناں سکھائے تے فرشتیاں دے ساہمنے کیتا ۔ فیر پچھیا فرشتیاں نوں بئی انہاں دے ناں دسو جے تسی سچے اوتے۔ (فرشتیاں نے) آکھیا کہ توں پاک ایں پر اساں نئیں جاندے اوس باہجوں جو توں سانوں دسیا ہویا اے۔ بے شک تو حکمتاں والا تے علم والا ایں۔
فیر آکھیا (اللہ پاک نے) اوئے آدم! دس انہاں نوں انہاں دے ناں۔ فیر جدوں آدم نے انہاں نوں اُنہاں دے ناں دسے تے (اللہ پاک نے) فرمایا بئی آکھیا نئیں سی کہ ایہدے وچ کوئی شک نئیں جے میں اسماناں تے زمیناں وچ لکی ہوئی ہر شئے نوں جانداں تے نالے ہر اس گل نوں جانداں جیہڑی تسی ظاہر کردے او تے لکاوندے او۔ فیر آکھیا جدوں فرشتیاں نوں کہ آدم نوں سجدہ کرو۔ ساریاں سجدہ کیتا پر شیطان آکڑ گیا تے اوس نخرہ کیتا۔ اوہ کافراں وچوں سی۔ تے اساں (اللہ پاک نے) آدم نوں آکھیا کہ توں تے تیری رَن جنت وچ جتھے چاہوو رَہوو تے کدیں وی ایس درخت نے نیڑے نہ جاویا جے (نئیں تے) تسی ظالماں وچ شمار ہوو گے۔‘‘
(سورۃ البقرہ: 29تا 35)
’’اللہ ای جنہیں تینوں ہک جان وچوں پیدا کیتا تے اوس جوڑا بنایا ۔ ایس لئی جے اوہ ایہدے کول سکون آرام کرے۔ ‘‘
(سورۃ الاعراف: 189)
ایتھے ’’ڈارون‘‘ دی تھیوری دا ناس ماریا جاندا اے۔ ڈارون آکھدا اے کہ انسان باندر تے بن مانس دی ارتقائی شکل اے۔ قران نوں پڑھیے تے ایس نظریے وچ کوئی جان نئیں دِسدی۔ باوا آدمؑ دے نال نال مائی حوا ؑ نوں پیدا کیتا گیا تے انہاں نوں علم تے کھوج دی راہ تے چلان واسطے پہلا سبق دِتا گیا۔ فرشتیاں نوں جدوں اللہ پاک نے حکم دتا کہ اگے وَدھ کے آدم نوں سجدہ کرو۔ ساریاں سجدہ کیتا پَر شیطان نخرہ وِکھا کے سجدہ کرن توں مکر گیا تے اوس نے سجدہ ناں کیتا۔ اوس دا اصل ناں تے ابلیس سی پر اوہنوں لعنتی بنا کے ’’شیطان‘‘ دا لقب اوس دے مَتھے تے ٹنگ چَھڈیا۔ رہندی دنیا تائیں اوس تے لعنتاں ورسدیاں رہن گیاں۔
جیہڑے درخت دے نیڑے جان توں تے اوس دا پھل کھان توں اللہ پاک نے باوا آدم نوں تے مائی حوا نوں ڈَکیا سی اوہناں کولوں صبر ناں ہویا تے اوہناں نے اوہدا پھل کھالیا جیہدی سزا اوہناں نوں ایہہ ملی کہ اللہ پاک نے اوہناں نوں جنت وچوں کڈھ دتا تے ایس دھرتی تے لَہا چھڈیا۔ ہولے ہولے اونہاں نوں اللہ پاک نے زندہ رہن دا وَل سکھایاتے اونہاں دے جیون دا پورا سَمان کیتا۔ آکھیا جاندا اے جے باوا آدمؑ تے حوامائیؑ نے عرب دی دھرتی تے پہلا قدم رکھیا تے اینویں زندگی دی نَے بَجھ گئی۔کئی محقق ایہہ گل آکھدے نیں جے باوا آدمؑ نوں ہندوستان دے علاقے ’’بھیلمان‘‘ وج لَہایا گیا۔ سیانے دے داناواں دی وَڈی تعداد ایس نظریے نوں مندی اے کہ اوہناں نوں سری لنکا دی دھرتی تے لہایا گیا۔نالے اونہاں دے جِین دا ربِ کریم نے پورا سَمان کردِتا۔
سری لنکا وچ ہک پہاڑی ایہو جیہی اے جنہوں باوا آدمؑ نال منسوب کیتا جاندا اے۔ ایہہ پہاڑی سطح سمندر توں 7,340فٹ اُچی اے تے ایس دے اتے 10مربع فٹ دے رقبے وچ بہوں وَڈا انسانی پیر کھدیا ہویا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ جدوں باوا آدمؑ نوں جنت وچوں کڈھ کے بھوئیں اتے لَہایا گیا تے اوس نے ایس جگہ تے اپنا پہلا قدم رکھیا۔ ہندو سیوک آکھدے نیں کہ پیر ’’شیوجی‘‘ دا اے جدوں کہ بدھ مت نوں منن والے ایہہ دعویٰ کردے نیں کہ ایہہ پیر ’’گوتم بدھ‘‘ دا اے۔ سری لنکا دے جزیرے تے ہندوستان دے درمیان سمندر وچ نکیاں نکیاں پہاڑیاں دی ہک قطار جئی پانی وچوں ابھری ہوئی اے ۔ ایہنوں حضرت آدمؑ دا پل آکھیا جاندا اے۔ 1838ء وچ سمندری گذرگاہ نوں کُھلا کرن واسطے ایس قطار نوں ختم کرن دی وَڈی کوشش کیتی گئی پَر ایس کم نوں توڑ ناں چڑھایا جاسگیا۔روایتاں بولدیاں نیں جے ایس پل تو لنگھ کے باوا آدمؑ سری لنکا تو ں ٹُر کے ہندوستان وچ اپڑیا۔
اوس زمانے وچ علاقے دی کوئی ونڈ نئیں سی تے ناں ای کوئی حد اں کھچیاں گئیاں سن۔ حداں کھچن دا تے علاقے ونڈن کا نظام ایس توں ہزاراں وَریاں بعد وچ بنیا۔ انہاں وَریاں وچ پتہ نئیں کنیاں ارتقائی تے جغرافیائی تبدیلیاں ہوئیاں۔ آثارِقدیمہ دے ماہر وَڈیاں محنتاں توں بعد ایس نتیجے تے اپڑے نیں کہ اَج توں چار پنج لکھ وریاں پہلے انسان نے اپنی زندگی نوں منظم کرن دا عمل شروع کردِتا سی۔ وادی سون و سکیسر (ضلع خوشاب) توں ملن آلیاں کئی پرانیاں چیزاں توں ماہراں نے ایہہ اندازہ لایا اے کہ چار پنج لکھ وریاں پہلاں دے انسان نے گھر بنان دے بارے نئیں سی سوچیا تے ناں ای اوس نوں ایس دی کوئی لوڑ پئی۔ ناں ای اوہ وائی رائی کردا سی۔آپے اُگن والے بوٹیاں تے اوہناں دے پھلاں تے گذارا کردا سی۔ جنگل دے جانوراں وچ رہندیاں ہویاں انہاں وانگ حیاتی دے دِن پورے کردا سی جینوں اَج تو ں کجھ صدیاں پہلاں افریقہ دے جنگلاں وچ وَسن والے جنگلی قبیلیاں دیاں کہانیاں پڑھن نوں لبھدیاں نیں۔
چوکوتیان (چین) دے ہک غار وچوں لبھن آلی انسانی ہڈیاں ایس گل دی دلیل نیں کہ اوس زمانے وچ انساناں نے غاراں وچ رہنا سِکھ لیا سی۔ کسے جانور دی ٹُٹیاں ہوئیاں ہڈیاں تے پھلاں دے بِی وی اوس غار وچوںانساناں دے محجرات دے کولوں لبھے نیںجیہدا مطلب ایہہ اے کہ اوس زمانے دا انسان جانوراں دا ماس تے پھل کھا ندا سی۔ پہلے پہلے دے پیکنگ انساناں دے محجرے چین وچوں ’’لان تائین‘‘ دے مقام توں لبھے نیں جنہاں دے بارے ماہراں دا ایہہ اندازہ اے جے ایہہ داہ لکھ ورے پہلے دے نیں۔
اَگ لبھن نال انسان دی معاشرت تیزی نال ارتقاء وَلے ٹُر پئی۔ اگ نے ناں صرف انساناں نوں محفوظ ٹھور ٹھکانے بنان دا سبق دِتا بلکہ اپنے آپ تے قابو پان دا وَل وی سکھایا۔ اگ لبھن نال ہک فائدہ ایہہ وی ہویا کہ اوس زمانے دا انسان ٹھنڈے یخ علاقیاں وَل وی ٹریا تے ایسراں انسان نے یورپی علاقیاں وچ قدم رکھیا۔ جانوراں دا ماس بُھن کے کھان دے لائق ہوئے تاں انہاں نوں وَڈے وڈے تے مضبوط دنداں دی لوڑ ناں رئی ۔ بقائے اصلح دے قانون دے تحت جدوں وڈے دنداں دی حاجت مُکی تے اونہاں نوں جانوراں دا شکار کرن واسطے عقل نوں کم وچ لیانا پیا۔ اوہ ایسے اگ نال شکار کردے سن تے ایسے نال ای جانوراں کولوں اپنی زندگی بچاوندے سن۔ ایس اگ نے ہک فائدہ ہور وی دتا کہ جدوں ایہہ اگ ہک بندے دے وسوں باہر ہوجاندی سی تے کئی بندے اوہدی امداد کردے سن تے ایسراں رَل مِل کے اگ بجھائی جاندی سی ۔ ایسراں اجتماعی زندگی دی شکل وچ انساناں دے شعور دی ترقی دا عمل شروع ہوگیا تے ایہدا کدے کدے اظہار وی ہون لگ پیا۔
لکھاں وَریاں دے پندھ نوں شبداں وچ پرونا تے پوری طراں ایہنوں ورقیاں تے سجاونا بہوں اوکھا بلکہ ناممکن اے۔ اوس زمانے دا انسان جنہیں کھان ، پین، رہن تے دوجیاں لوڑاں بارے وچ نئیں سی سوچیا اوہ اپنے زمانے دا کوئی وکھاوا، کوئی مورت، کوئی لکھت یا کوئی تریخ کسراں بنا سگدے سن۔ہک توں دو، دو توں چار کردے ہوئیاں انسان پیدا ہوندے گئے تے ودھدے گئے۔ ودھ ودھ کے ہک معاشرے دی شکل بن گئے۔ اپنی لوڑاں سارن لئی بھدے جئے ہتھیار وی اوہناں نے بنانے سِکھے۔ لین تائین دے دفینیاں وچ ایہو جئے آثار وی ملدے نیں جنہاں توں ایہہ پتہ لگدا اے جے اونہاں انساناں نے اگ لاون تے ایس کولوں فائدہ چُکن دا وَل سِکھ لیا سی۔چین وچوں لبھن والے بھدے تے کوجے جئے ہتھیاراں بارے ماہراں نے ایہہ اندازہ لایا اے جے اے اج تو پنج لکھ وریاں پہلوں دے نیں۔
پنجاہ ہزاروَرے پرانے زمانے نوں پتھر دا زمانہ (Stone Age)آکھیا جاندا اے۔ ماہراں دے اکھان دے مطابق سب توں پہلاں پتھر دا ہک کُہاڑا بنایا گیا سی جیہدے نال سوٹیاں تے ٹہنیاں وَڈھ کے راہ بنائے جاندے سن۔ ایس کُہاڑے نال لکڑیاں وَڈھیاں گھٹ تے ٹُٹدیاں بوہتیاں سن پَر ایہہ کجھ ناں کجھ تاں کم کردااِی سی ۔ پتھراں دے بنے ہوئے ایہہ ہتھیار کجھ زیادہ تکھے تے مضبوط نئیں سن۔ اوس زمانے وچ آب و ہوا پہلے نالوں کجھ زیادہ ٹَھڈی ہوندی جاندی سی جیہدے نال انسانی حیاتی نوں بہت سارے بکھیڑیاں توں بچنا پیندا سی اُتوں جنگلی جانوراں وی انساناں کیتے اَت مچائی ہوئی سی۔ جتھے وی اونہاں دا دَا لگدا سی اوہ انہاں نوں چیرپاڑ کے رکھ دیندے سن۔ انسان اونہاں دا شکار وی سی تے نالے اونہاں کیتے شکاری وی سی۔ اوہ انسان نوں اپنا پہلا دشمن سمجھدے سن۔ پکُھوپکھیری، مچھیاں، ڈَڈو ، نکے نکے دوجے جانور تے پکُھوواں دے اَنڈے انسان دی خوراک سی ۔ وڈے جانوراں نوں ڈرا وا دے کے بھجاون دی کوشش کردا سی۔ ایسے زمانے دے وچ انساناں نے وَٹے تے نکے نکے پتھر اکھٹے کرنے شروع کردِتے جنہاں نوں ویلا پین تے حملہ کرن آلے جانوراں تے وَرساوندا سی تے اینہاں نوں بھجاوندا سی۔ ایہہ روڑے وَٹے ہک دوجے دے خلاف وی کم آوندے سن۔
ٹھنڈیاں یخ رُتاں توں بعد حرارت نے کرہ ارض نوں اپنی لپیٹ وچ لیا تے ٹھنڈ دی عادی پرانی نسل ختم ہوندی گئی تے نویں نسل جَمدی گئی۔ ایہہ نسل پہلی نسل کولوں زیادہ تیز تے سیانی سی۔ ماہراں دا اکھان اے جے ایہہ نسل بحیرہ قلزم دے ہک جزیرے وچ مقیمی سی۔ ایس نسل دے بندے وڈے وڈے جانوراں دا شکار کرن دی طاقت رکھدے سن تے اونہاں نوں پَھڑکا کے اونہاں دا ماس بڑے شوق نال کھاندے سن۔ سیانے تے دانا ماہر آکھدے نیں جے اَج توں وِیہہ ہزار وریاں پہلاں دا زمانہ اے۔
مُڈھلے زمانے توں اللہ پاک نے بندیاں نوں اپنے پاسے لیاون واسطے تے اونہاں تائیں علم اپڑاون واسطے اپنے نیکوکار تے سیانے بندے بندے بھیجے جیہڑے دوجے انساناں وانگوں ہے سن۔ اونہاں دی شکل، منہ متھا تے جُثہ دوجے انساناں وانگوں سی۔ عام بندیاں وانگوں اوہ جَمے تے عام بندیاں وانگوں ہی کھاندے پیندے سن۔ ایہہ دی شاید ایہہ وجہ اِی ہووے کہ اوپرے طریقے نال جَمن آلے تے وکھرے طورطریقے نال رہن آلیاں کولوں ایتھوں دے وسنیک ڈرنہ جاون تے اونہاں نوں رب جان کے اونہاں دی پوجا پاٹ نہ کرن لگ پین۔ اوس زمانے دے انسان وچ اپنے آپ نوں لبھن دا تے کائنات دے بھیتاں نوں جانن دا شوق ہے سی۔ اوہ ایس گل دے بارے وی سوچدے سن کہ اونہاں نوں کس نے پیدا کیتا تے اوہ کسراں دنیا وچ آئے۔ اللہ آلوں آن والے نیک بندیاں،پاک نبیاں، رسولاں تے پیغمبراں نے انساناں نوں سِدھا راہ وکھایا تے ٹھیک طراں زندگی گذارن دا وَل سِکھایا۔ کجھ بندیاں نیں اُنہاں دی گل منی تے اُنہاں دی حمایت کیتی تے کئی ایہوں جئے وی ہے سن جنہاں اللہ دے پاک پیغمبراں دی رَج کے مخالفت کیتی۔ جنہاں مخالفت تے دشمنائی کیتی اُوہ شیطان دے مرید بنے۔ ہک توں بعد دوجا تے دوجے توں بعد تیجا نبی دنیا تے آوندا ریہا۔ کدیں اینویں وی ہویا کہ ہِکو ویلے وچ ہک نالوں بوہتے پیغمبر دھرتی دے مختلف علاقیاں وچ موجود سن۔ روایتاں مونہوں بولدیاں نیں کہ پرانے زمانیاں وچ بندیاں دیاں عمراں بوہت لمیاں ہوندیاں سن۔حضرت آدمؑ تے حضرت نوحؑ دی مثال ساہمنے اے۔ایہہ گویڑ کیتا جاندا اے جے اودوںماحول وچ اینیاں بیماریاں تے گندگی نئیں سی تاں کرکے لوکاں دیاں عمراں لمیاں ہوندیاں سن۔بہت ساریاں گلاں ایہو جئیاں نیں جنہاں دے کارن انسان دی طبعی عمر وچ کمی ہوئی ۔
جیسراں اَج دے ترقی یافتہ زمانے وچ جزیرے ڈُبدے تے اُبھردے رہندے نیں اینویںماضی لنگھے سَمیاں وچ خشکی دے وَڈے حصیاں نال ہوندا ریہا۔ ساڈی دھرتی مُڈھ قدیم توں ارتقائی تبدیلیاں دا شکار رَئی اے۔ پہاڑ، دریا، سمندرتے بھوئیں اپنی شکل بدلدی رئی۔ دریا شوکدیاں وگدیاں اپنی گذران تے شکل بدلدے رئے۔ جھگی واس تے غیرتہذیب یافتہ لوک دریا دی گذران بدلن نال اپنے ٹھکانے بدلدے رئے۔ چراں پِچھوں جدوں اینہاں جھگی واساں وچ ہک جاہ تے گھر بنان دا رواج عام ہویا تے اونہاں دریاواں نے خبرے کنیاں وَستیاں تے ڈھوکاں اجاڑ دتیاںتے اینہاں دا ناں نشاں ای سُنج کردِتا۔ سمندروں اُٹھن آلے طوفاناں تے جھکڑاں نے وی ہزاراں وستیاں دا سِر لیا تے لکھاں بندیاں نوں نگل لیا۔ انساناں نے ہک دوجے نوں اپنی گل سمجھاون کیتے پہلوں خاص قسم دے اشارے ایجاد کیتے تے فیر ہولی ہولی ایہہ اشارے بولی دی شکل اختیار کردے گئے۔ وسنیکاں وچ ترقی دا عمل ہویا تے ناں، نسب تے سُنجان دا دور آیا۔ ہک دوجے دے بارے وچ رائے قائم کیتی جان لگی تے کئی کہانیاں جَم اُگ پئیاں۔ جدوں ایہہ کہانیاں وسیب تے زمانے دا حصہ بنیاں تے تریخ دے کمزور جئے دور نے جنم لیا۔ نسل در نسل واقعات سنائے جان لگے۔ نیڑے دے زمانے وچ جدوں لکھن دا رواج ہویا تے اینہاں کہانیاں وچوں باقی رہن آلیاں کہانیاں لکھ لیاں گئیاں۔ مختلف زمانیاں تے علاقیاں وچ خبرے کنیاں زباناں بولیاں جاندیاں سن۔ نویاں نویاں بولیاں بندیاں رئیاں تے اپنی اپنی عمر لنگھا کے مردیاں رئیاں۔ فیر اوہ ویلا وی آیا کہ اینہاں بولیاں تے لکھتاں نوں سمجھن تے لکھن آلا کوئی وی نہ رئیا۔ اوہ تہذیباں تے اوہ مرے دَبے ہوئے لوک آون آلیاں نسلاں کولوں گم گئے۔ ٹھیکریاں وچوں ملن آلیاں اونہاں لوکاں دے استعمال دی چیزاں نوں ویکھ کے آثار قدیمہ دے ماہر اندازے لاسگدے نیں پر کوئی پکی گل نئیں کرسگدے۔ اینہاں ٹھیکریاں وچوں اونہاں دیاں لکھتاں وی ملدیاں نیں ۔ کئی لکھائیاں تاں پڑھ لئیاں جاندیاں نیں تے کئی ایہو جئیاں وی ہوندیاں نیں جنہاں نوں پڑھنا تاں بڑی دور دی گل اے انہاں نوں لکھت مننا وی اوکھا ہوجاندا اے۔
ارضیات دے نظریہ آشوبیت (Catastrophism)دی رُو نال کرہ ارض دی تریخ وچ مختلف زمانیاں وچ سبھو جیندیاں چیزاں خدائی آفتاں مثلاً ہَڑ، جھکڑ، طوفان تے بَھنباں دی وجہ توں اُکا مُک جاندیاں رئیاں تے اونہاں دی جاہ تے ہور چیزاں جمدیاں رئیاں۔اٹھارویں صدی عیسوی وچ اس نظریے نوں ’’جیمز ہمٹن‘‘ نے کُوڑ کردتا تے ایس دی جاہ تے نوا ں نظریہ پیش کیتا بئی کرہ ارض اُتے سبھو جیندیاں چیزاں ازل توںلے کے ہُن تائیں اِسے حالت وچ آوندیاں پئیا ں نیں تے انہاں وچ کوئی تبدیلی نئیں ہوئی۔ ماہراں دی بوہتی تعداد اس دوجے نظریے نوں مندی ہوئی دِسدی اے۔
زمین تے ہون آلیاں تبدیلیاں دا عرصہ وی اندازیاں دا مرہونِ منت اے۔ دن تے رات دا تعین تے وَرے مہینے دی گنتری ماضی قدیم وچ اوکھی سی۔ آثارِ قدیمہ وچوں لبھن آلیاں نایاب چیزاں تے ریسرچ کرن توں بعدماہرین اینہاں دی عمر دا بہوں حد تائیں ٹھیک اندازہ لاوندے نیں۔ ایہہ چیزاں وی اوتھوں ای لبھیاں نیں جتھے زندگی دیاں باقیات ٹھیکریاں دی صورت وچ دھرتی دا حصہ بنیاں۔ کچھ چیزاں ایہوں جئیاں وی سن جنہاں نوں سمندر نگل گیا یا اوہ دریاواں دے ٹائے چڑھ گئیاں۔ اونہاں دے بارے کجھ وی نئیں آکھیا جاسگدا۔ ہوسگدا اے جو اوہ مل جاندیاں تے اینہاں نالوں پرانے زمانے دیاں گلاں بارے کجھ علم ہوجاندا۔
اَج توں چووی ہزار وَریاں پہلے دے بارے تریخ لکھن آلے لکھدے نیں کہ کرہ ارض تے اوس وقت تائیں معاشرہ تشکیل پا چکیا سی۔ خشکی دے ٹوٹے لبھن تے اوہناں نوں وسان دیاں کوششاں شروع ہوگئیاں سن ۔بہوں سارے خطے لبھے جاچکے سن۔ اندازہ لایا جاندا اے جے اوس ویلے تائیں زندگی ہن دے براعظم ایشیا تے یورپ تائیں محدود سی۔ ہو سگدا اے جے دوجے علاقے دریافت نہ ہون دے باعث اینہاں تائیں مورخ اَپڑ نہ سگے ہون تے ایہہ وی ہوسگدا اے جے اوتھے تیکر زندگی ای اَپڑی نہ ہووے۔
بادشاہی تے حکومت دا تصور کدوں انساناں وچ پیدا ہویا، ایہدے بارے کوئی وی پکی گل نئیں کیتی جاسگدی تے ناں ای ایہہ آکھیا جاسگدا اے جے فلاں آدمی پہلا بادشاہ بنیا۔ بابل (عراق)، فرغانہ(ازبکستان)، مصر ، یونان، ایران تے ہندوستان وچ بہوں پرانے زمانے تو ں بادشاہت دا رواج سی تے بوہت زورآورتے کھڑپینچ قسم دے بادشاہواںدا ناں تریخ دا حصہ بنیا۔ اوہ حکومت مطلق العنان (Absolute)بادشاہت سی۔ایس قسم دی حکومت وچ بادشاہ ہر شئے دا مالک ہوندا سی تے اوہ اپنا قانون تے اپنا حکم پوری طراں چلا سگدا سی۔ اوہ کسے وی کم وچ کسے دا جواب دار نئیں سی۔ ستارہویں صدی عیسوی وچ جیہڑی بادشاہت قائم ہوئی اوہ آئینی بادشاہت (Constitutional)کہلاندی سی۔ ایس وچ بادشاہ دے اتنے کھلے ڈُلہے اختیار نئیں سی جتنے پہلاں دے بادشاہواں کول ہوندے سن ۔
برصغیر پاک و ہند ہک وسیع و عریض خطہ اے۔ ایس تے زندگی دے آثار وی لکھاں وَرے پرانے لبھدے نیں۔ حضرت باوا آدمؑ دا ظہور سری لنکا تا ہندوستان دے علاقے ’’بھیلمان‘‘ وچ اگر ہویا تے ایہہ آکھنا کسے وی لحاظ نال غلط نئیں ہووے گا کہ ہندوستان دا علاقہ شروع توں ای انساناں دا ٹھکانا رئیا اے۔ لیہ اِسے ہندوستان دے ہک علاقے دا ناں اے۔

حضرت عیسیؑ توں پہلے دا زمانہ
حضرت عیسیؑ دے جمن توں4000وَرے پہلوں دے زمانے نوں’’کانسی دا زمانہ‘‘ (Bronze Age)آکھیا جاندا اے۔ ہندوستان وچ تانبے تے قلعی نوں ملا کے بنن آلی دھات نال بھانڈے بنائے جاندے سن ۔ یورپ وچ ایس زمانے وچ ایس کم واسطے پتھر استعمال کیتا جاندا سی جیہڑا ایس گل دا ثبوت اے جے ہندوستان دی تہذیب یورپی تہذیب نالوں کِتے زیادہ ترقی یافتہ سی۔ موہن جوداڑو تے ہڑپہ دے ٹھیکرات توں ایہہ گل کُھلدی اے جے ایتھے دے لوک کانسی دے استعمال توں چنگی طراں واقف سی۔
مورخ تے محقق ایس گل تے متفق نیں کہ 3000قبل مسیح وچ لیہ وچ زندگی دے آثار موجود سن۔ آبادی بہوں تھوڑی سی تے ایہہ آبادی کھلے ڈُلہے علاقے وچ پھیلی ہوئی سی۔ کسے حد تائیں ایس خطے وچ ساہ لین آلے انساناں دی تہذیب ہک دوجے نال ملدی جلدی سی۔ ایس ویلے گھرداری، قبیلہ بندی تے حکومت دا تصور پیدا ہوچُکیا سی۔ ایہہ تہذیب ایس ویلے دی ساری تہذیباں توں اَگے، جدید تے ترقی یافتہ گنی جاندی سی۔ ویلے نے بھیلمان توں شروع کرکے سرست، بھڑوچ، دھنج، ویرگام، موہن جوداڑو، ہڑپہ ، گوملہ تے انہاں جئیاں کئی ہور وَستیاں نوں جَنیا۔اَج توں ساڈھے پنج ہزار سال پہلاں موجودہ پاکستان دے علاقے وچ جلیل پور، لیہ ، مغل والا، موہن جوداڑو، ہڑپہ، وہنی وال، گوملہ،کلی گل محمد، امری تے ہٹیالہ وغیرہ ملتان شہر دی جاہ تے پہلی وَستی بنن توں وی پہلاں موجود سن۔
تریخ دی دوجی کئی شہادتاں ایس ضمن وچ موجود نیں کہ لیہ دے علاقے دی تریخ اَج توں پنج ست ہزار پرانی اے۔ تھل دے ٹِبیاں وچ کئی کئی میل لَمے وِچھے ہوئے ٹھیکرات اوہناں مورخاں دی رائے دا کھلم کھلا ثبوت نیں۔ تھل دیاں کئی جاہواں توں لبھن آلیاں انسانی زندگی دیاں باقیات دے تجزیے نال وی ایہہ گل ثابت ہوئی اے۔ ہڑپہ، کلی گل محمد تے ژوب وچوں جیہڑیاں مورتیاں وغیرہ لبھیاں نیں اونہاں دے بارے ماہراں نے ایہہ گویڑ لایا اے جو ایہہ 7000وَرے پرانیاں نیں۔ بعض باقیات ایہدے نالوں وی پنج صدیاں پہلے دیاں معلوم ہوئیاں نیں۔ تھل دے علاقے وچوں جہیڑیاں پرانیاں چیزاں لبھیاں نیں اوہ انہاں دے نال رلدیاں ملدیاں نیں۔ چیزاں دے تجزیے توں بعد ایہہ گل رَڑے چڑھی اے کہ کلی گل محمد، لیہ تے ژوب تہذیبی تے تمدنی لحاظ نال ہان دے نیں تے ہڑپہ دی تہذیب انہاں توں مگروں مربوط ہوئی۔
ماہراں دی لیہ دے بارے ایہہ رائے وی اپنے اندر بڑا وزن رکھدی اے کہ تھل ہمیشاں توں دریائے سندھ دیاں مستیاں دا شکار رئیا ہے۔ پرانے زمانے وچ جیہڑیاں وَستیاں آباد ہوئیاں سن اوہ دریا واں دے کنارے تے آباد ہوئیاں سن ۔ دریائے سندھ دے کنڈیاں تے خبرے کنیاں وستیاں آباد ہوئیاں تے خبرے کنیاں وستیاں نوں ایہہ شوکدا ناگ ڈنگ گیا۔ اینہاں وستیاں ڈھوکاں دے ٹھیکرات تائیں دریا دے کٹائو توں محفوظ نہ رہ سگے۔ ایہہ گل سچی اے کیوں جے چھینویں صدی عیسوی وچ لیہ دی دریائے سندھ دے ہتھوں تباہی تے بربادی تریخ دے ورقیاں وچ محفوظ اے۔
چوبارہ (ضلع لیہ) اپنے اندر خبرے کِنے زمانیاں دے انساناں دی تاریخ لکائی بیٹھا اے۔چوبارہ دے آس پاس دے علاقیاں وچ اُچے اُچے ٹِبے برابر کرکے بھوئیں آباد کرن دا سلسلہ چلیا تے ریت وچوں پرانے زمانیاں دے بت، مٹی دے کھڈاونے، کرنسی، مہراں ٹھپے تے مورتاں نال بھریاں ہوئیاں ٹھیکریاںلبھیاں جیہڑیاں ہزاراں وَرے پہلے دے لوکاں نال تعلق رکھدیاں سن۔ لیہ دے ہک بزرگ ’’الٰہی بخش سرائی لیکھی‘‘ کول پرانے زمانے دے اینہاں دفینیاں دا ہک خزانہ موجود اے۔ ایہہ ساری نادر چیزاں تھل نوں آباد کرن دے دوران لوکاںنوں لبھیاں تے اونہاں لوکاں نیں بڑی محبت تے چاء نال الہی بخش سرائی لیکھی نوں لیا دتیاں ۔ اونہاں نے ایہہ چیزاں سانبھ کے اپنے کول رکھ لَیّاں۔
ایہہ روایت لبھدی اے کہ ہندوستان دی پرانی تہذیب اپنے ہان دیاں دوجیاں ساریاں تہذیباں نالوں بہوں اُچے درجے دی سی۔ ساریاں تہذیباں وچ لوک پکھی واساں وانگ حیاتی دے ڈنگ پورے کردے سن جدوں کہ ہندوستانی لوکاں نے گھر تے وَستیاں بنا کے اوہناں وچ رہناں شروع کردِتا سی۔ وائی رائی تے کھیتی باڑی وچ سب توں پہلاں ہندوستانیاں نے قدم رکھیا تے دُدھ پِین، جِنساں اگان تے ڈھور ڈنگر پالن دا عمل شروع کیتا۔
مورخاں دے مطابق 3200ق م وچ ایرانی خانہ بدوش درہ گومل وَلوں ہندوستان وچ وَڑے۔ انہاں دے کئی قبیلے درہ سخی سرور دے راہوں وی آئے۔ وہوا دے برساتی نالے توں لنگھ کے اونہاں نے اِس جاہ تے وَسوں کیتی جتھے اَج دا لیہ شہر آباد اے۔ ایس جاہ تے اونہاں دے ٹھہرن دی وجہ ایہوں سی کہ ایتھے دریائے سندھ دے کارن ہر ویلے پانی لبھدا سی تے ایتھے دی بھوئیں وی دوجیاں جاہواں نالوں کِتھے زیادہ تکڑی سی۔ ایہہ علاقہ غیر آباد تے ویران ہون دے کارن کسے دی ملکیت نئیں سی تے ایسے لئی کسے نیں وی اونہاں نوں ایتھے آباد ہون توں نہ روکیا تے نہ ای اونہاں نوں ایتھوں بھجاون دی کوشش کیتی۔ ایتھے اونہاں نے ہک نکی جئی وستی آباد کیتی۔ ایہہ لوک پہاڑاں توں لَتھ کے آئے سن ایس لئی انہاں نوں ’’ملوہہ‘‘ آکھیا جان لگا۔ انہاں دی وسائی ہوئی وستی نوں ’’ملوہیہ‘‘ دا ناں دِتا گیا۔ ہولی ہولی دناں مہینیاں تے سالاں دا پندھ کردی ہوئی ایہہ وستی ہک دن بھرے پرے شہر دی شکل وچ ساہمنے آئی تے اپنے ویلے دا ہک عظیم شہر بنی۔ زبان دے ہیر پھیر نال اینہوں پہلاں تے ملوہیہ، تے بعد وچ ملوہیہ، ملیہہ تے چراں پچھوں لوہیہ، لہیہ تے لیہ آکھیا جان لگا۔
ہک ہور مورخ مہر نورمحمد نے اپنی کتاب وچ لیہ بارے ایہہ آکھیا ’’انہاں قبائل (ملوہیہ) وچوں کجھ گھرانیاں نے اگے ودھ کے ملتان شہر دی نیہہ رکھی جیہڑی ملوہہ استھان دے ناں توں مشہور ہوئی۔ ملوہہ استھان دے معنے نیں کہ پہاڑاں توں لتھ کے آن والے لوکاں دے رہن دی جگہ۔ لہذاانہاں دی وسائی ہوئی پہلی وستی دا ناں ملوہہ استھان سی۔ جیہڑی بعد وچ لہجے دے وِگاڑ نال ملوہستان، مولستان، مولتان تے ملتان مشہور ہوئی۔ وَڈی گل تاں ایہہ اے جے لیہ وچ اَج وی ملیحہ قوم دے لوک آباد نیں۔ مینوں تاں ایہہ یقین اے جے ملیحہ، ملاح، ملہی وغیرہ سبھو ملوہہ قوم نال تعلق رکھن آلے لوک نیں۔‘‘
جدوں کہ انگریزاں دی حکومت وچ ترتیب دِتی ہوئی تحصیل لیہ دی بندوبست رپورٹ 1878ء وچ لیہ دی وجہ تسمیہ اینویں بیان کیتی گئی اے جو ایتھے پہلاں چار چفیرے جنگل ای جنگل سن۔ وَسوں بہوں تھوڑی سی تے لیہ شہر ہر پاسوں جنگل وچ لکیاہویا سی تے ایسے لئی ایہدا ناں ’’لیہ‘‘ پک گیا۔ (’’لیا‘‘ دے معنی ’’خفیہ مقام‘‘ وی لیا جاندا سی)۔ہن دے کئی مفکراں تے مورخاں دے نزدیک لیہ شہر دا ایہہ ناں پکن دی وجہ ’’لئی‘‘ ناں دی ہک جنگلی بوٹی اے جیہڑی ایتھے بہوں زیادہ اُگدی سی تے ہالیں وی کتھے کتھے ویکھن وچ آوندی اے۔ ایس لئی دی وجہ توں اینہوں ’’لئیاں‘‘ تے بعد وچہ ’’لیہ ‘‘ آکھیا جان لگا۔
بعض مورخ تے محقق لیہ نوں ’’کوسلوا خاندان‘‘ دے نال منسوب کردے نیں جیہڑا 120ق م دے نیڑے تیڑے پنجاب تے حکومت کردا سی۔ کوسلوا خاندان دا بادشاہ ’’مائوس موگا‘‘ سی تے اوہنے اپنا گورنرایس علاقے تے لایا جیہدا ناں’’لئی کا کوسلوا‘‘ سِی۔ایس گورنر دی حکمرانی وچ ایہہ شہر آباد ہویا تے اینہوں ’’لئیکا‘‘ آکھیا جان لگا جیہڑا بعد وچ اختصار پذیر ہوکے ’’لئیہ‘‘ تے فیر ہک دن ’’لیہ ‘‘ رہ گیا۔
ایس زمانے وچ دریائے سندھ لیہ شہر توں 40کلومیٹر چڑھدے بَنیوں چو بارہ دے کولوں لنگھدا سی تے لیہ شہر وہوا دی برساتی نَے دے کنڈے تے آباد سی۔ وہوا آلا ایہہ برساتی نالا دریائے سندھ وچ آن کے ڈِگدا سی۔
ایتھے دے لوکی وائی رائی کردے سن تے ڈھور ڈنگر پالدے سن۔ علاقہ ایناں آباد نئیں سی تے چار چفیرے جنگلاں دی بھرمار سی۔ اینہاں جنگلاں وچ بہت سارے جانور سن جنہاں وچوں بگھیاڑ، بارلا(خنزیر) ، گِدڑ، سیہہ تے جنگلی بلے نقصان کرن آلے جانور سن۔ چونکہ 5000سال پہلاںقبیلہ بندی دا رواج جڑ پَھڑ چُکیا سی ایس لئی ایتھے وی کئی قبیلے بن چُکے سن جنہاں وچوں مید، جاٹ، ملوہیہ تے ملاح قابلِ ذکر ہَین۔ مید تے جاٹ دریائے سندھ دے کنڈے تے آباد پرانیاں قدیمی قوماں سن تے واہی راہی کردیاں سن۔ تاریخ اینہاں دونواں قبیلیاں نوں بڑا دلیر تے جنگجو لکھدی اے۔ ملوہیہ قبیلے دے لوک وی پہاڑوں لَتھ کے ایتھے آباد ہوئے۔ اوہ وی واہی راہی کردے سن ۔ملاح قبیلے دے لوک ایتھے دے قدیمی وسنیک سن۔ اوہ دریا دیاں لہراں نال کھیڈن آلے لوک سن جیہڑے جہاز رانی دے ذریعے سامان نوں ہک جاہ توں دوجی جاہ تے اَپڑوندے سن۔اوہناں دی خوراک دریا توں پھڑی جان آلیاں مچھیاں تے دریا دے دوجے جانور سن۔ایہہ دلیر پَر امن سکون نال رہن آلے لوک سن۔ اوس ویلے ایس سارے علاقے نوں ’’وادی سندھ‘‘ دا ناں دِتا جاندا سی۔ وادی سندھ دی تہذیب کسے شک توں بغیر مصری، چینی تے ایرانی تہذیباں نالوں کِتھے زیادہ ترقی یافتہ سی۔ ایس تہذیب و تمدن وچ اینہاں ملاحواں دا بڑا اہم کردار سی۔ ایہہ پکھی واس لوک سن تے دریا دے نال نال ہمیشاں لئی سفر وچ رہن دی وجہ توں وادی سندھ دے سارے علاقیاں وچ رابطے دا کردار ادا کردیاں ہوئیاں سمان ہک جاہ توں دوجی جاہ تائیں اَپڑوندے سن۔اَسی ایہہ گل آکھ سگدے آں جے ایہہ پکھی واس لوک تجارت تے ٹرانسپورٹ تے کلی حکومت کردے سن۔ 3200ق م وچ ایہہ لوک تمدنی لحاظ نال اپنے عروج تے سن تے ایس گل دا پک پرانے کھنڈرات وچوں ملن آلیاں باقیات نوں ویکھ کے ہوندا اے۔
3200ق م توں لے کے 2500ق م تائیں اینہاں ملاحواں نے عروج ویکھیا۔ فیر ایہہ قوم کئی قبیلیاں وچ وَنڈی گئی۔ مور، کیہل تے کٹانے اینہاں ملاحواں دیاں نسلاں سن۔ ایتھے دے موسمی حالات دے پیشِ نظر ایہہ روایتی شکل صورت دے مالک سن۔ ایتھے دی کڑکدی گرمی باہجوں اینہاں دی رنگت کالی دھوں تے جثہ لوہے وانگوں ٹھوس سی۔ بہوت محنتی تے طاقت آلے لوک سن۔ اینہاں وچوں کچھ خاندان خانہ بدوشی دی حیاتی توں اَک کے ایہناں وچوں نکلے تے اوہناں نیں وَستیاں وچ رہناں شروع کردِتا۔ملوہیاں تے ملاحواں دے کجھ قبیلے آپس وچ رَل مِل گئے تے کئی نویں بن گئے۔
2000ق م دے نیڑے تیڑے ایہہ تہذیب مرن لگ پئی۔ سوکے، بھکھ ننگ تے دریا دے کٹائونیں خبرے کینیاں وستیاں نوں نگل لیا۔ بارشاں بہوں گھٹ گئیاں تے فصلاں ناں ہون دے کارن لوک ایتھوں نکلن تے مجبور ہوگئے۔ لیہ دے علاقیاں وچوں بہوں سارے خاندان سیت پور (علی پور) دے علاقیاں وَل نکل گئے۔ سیت پور دے علاقے وچ دریائے سندھ وچ دوجے پنجو دریا آن ڈِگدے سن تے کسے ناں کسے دریا وچ پانی ہون نال ایتھے سارا سال پانی لبھدا سی جیہدی وجہ توں ایتھے دی بھوئیں نیں ہور وی کئی قبیلیاں نوں اپنے پاسے کِھچ لیا۔
1800ق م وچ درہ خیبر، درہ گومل تے درہ بولان دے راہوں آن آلے آریاںنے وادی سندھ دے وسنیکاں تے حملے شروع کردِتے۔ یہ بوہت ظالم تے لڑائی بھڑائی وچ ماہر خانہ بدوش قبیلے سن تے اینہاں دے کول وادی سندھ دے لوکاں نالوں ودھیا تے زیادہ لڑن بھڑن دا سمان سی۔ ایہہ تعداد وچ وی زیادہ سن۔ اونہاں ایتھے دے وسنیکاں نوں مولی گاجر طراں وڈنا ٹکنا شروع کردتا۔ ایتھے دے قبیلیاں نے اپنے آلوں تاں اینہاں نوں روکن دی وَڈی کوشش کیتی تے اینہاں دا مقابلہ کیتا پَر اینہاں دی کوئی وَس نہ چلی۔ بہوں سارے تاں مارے گئے تے کئی ایتھوں نَس کے وسطی ہندوستان وَل نَٹھ گئے۔ جیہڑے ایتھے رہ گئے اوہ قیدی تے غلام بن گئے۔ ایہہ ظالم آریا قبیلے ایتھوں وَدھ کے وسطی ہندوستان تائیں اَپڑے۔
آریا قبیلے ایتھے دی تہذیب تے تمدن توں متاثر ہوئے تے اونہاں نے خانہ بدوشی دی زندگی چھڈ دتی۔ اوہ وی ایتھے دے وسنیک ہوکے ہندوستانیاں وچ رَلدے گئے۔ ایتھے دی تہذیب نے اونہاں نوں کجھ وَریاں دے وچ ای اپنے رنگ وچ رنگ لیا۔ بہوں سارے آریا خاندان ایتھے دے میدیا تے جاٹ قبیلیاں وچ گڈ مڈ ہوگئے۔ جاٹ تے میدیادونویں ہمیش توں ہک دوجے نال ہتھو پائی ہوندے رہندے سن۔ آریا واں دے دو قبیلے ’’کرمان‘‘ تے ’’اراچوس‘‘ میداں نال رل کے جاٹاں تے حملے کرن لگ پئے جیہدے نتیجے وچ جاٹ کشت و خون وچ نہاندے رہے پَر اپنی ہٹ تے ڈٹے رہے۔
900ق م وچ جاٹاں نے اَک کے اپنے وَلوں چھیکڑی جنگ ماری تے مید تے اونہاں دے سنگتی آریا قبیلیاں کرمان تے اراچوس نوں کُٹ مار کے ایتھوں نَسن تے مجبور کر چھڈیا۔ ایہہ مید تے اینہاں دے نال دیاں قبیلیاں ایتھوں نس کے عراق وچ پناہ لئی۔ ازلاں توں لڑن مرن آلے ایہناں لوکاں نوں اوتھے دی بھوئیں راس آگئی تے اونہاں وِی پنجی وَریاں دے وچ وچ عراق دے مقامی بادشاہواں کولوں اقتدار کھوہ لیا تے ’’ہمدان‘‘ تے قبضہ کرلیا۔ہولی ہولی اونہاں اپنی بادشاہی وچ اضافہ کردے ہوئیاں ملتان دے علاقے تے وی اپنا اثر و رسوخ قائم کر لیا۔ لیہ دا ایہہ لما چوڑا علاقہ ملتان نال منسلک ہون دے کارن مید قبیلیاں دی ہمدان حکومت وچ شامل تصور کیتا جاندا سی۔
جاٹ ہک دلیر تے جنگاں لڑن آلی قوم سی۔ اوس زمانے دے جدید جنگی ہتھیار تیار کرن تے اونہاں نوں پوری طاقت نال استعمال وچ لیاون دی بڑی ماہر سی۔ اونہاں نے مید قبیلیاں دی ہمدان حکومت کولوں جنہوں مورخ ’’میدیا حکومت‘‘ وی لکھدے نیں، بلوچستان دے وسیع علاقے کھوہ لئے۔ ملتان دا علاقہ ہمدان حکومت کولوں وَکھ ہوکے آپوں آپ ای جاٹاں دی عملداری وچ آگیاتے ایتھے میدقبیلیاں دا کوئی واسطہ ناں رئیا۔اَ ج وانگوں ایہہ کوئی پکی ٹھکی تے منظم حکومت یا بادشاہی نئیں سی ۔ جدوں ضرورت پَینی تے اینہاں قبیلیاں آپس وچ ایکا کرکے باہروں حملہ کرن والیاں دا ڈٹ کے مقابلہ کرنا تے اینہاں نوں بھجا کے ساہ لینا۔ دو سو سال تائیں اینہاں جاٹاں دی ایہو جئی بادشاہی قائم رہی۔ علاقہ لیہ دی وسیوں دریائے سندھ دے آسے پاسے تائیں محدود رہی۔ لمے چوڑے ویران تے بنجر صحرا نوں آباد کرنا اوس زمانے دے انساناں دے وسائل دے دائرہ ِ اختیار تو باہر سی۔ سگوں ایہہ آکھیا جاسگدا اے جے اے ریتلے پہاڑ اوس زمانے دے لوکاں دے نزدیک آباد کرنے ناممکن نئیں سن۔ نالے اینی آبادی وی نئیں سی جیہدے واسطے ایہہ رپھڑ کیتا جاندا۔
705ق م وچ اینہاں جاٹاں دی حکومت ’’ایشور‘‘ نے بَھن تروڑ کے رکھ دِتی۔ مصر دا بادشاہ ایشور ہک ذہین تے جنگجو آدمی سی۔ اوس دا اصل ناں ’’اسائرس‘‘ سی۔ اوہ اپنی بہوں وڈیاں فوجاں لے کے ایران دے رستے بلوچستان وچ داخل ہوئیا۔ اوہدیاں فوجاں دریا دے منہ چڑھے ہڑ وانگوں سن تے اونہاں دا منہ کوئی وی نہ موڑ سگیا۔ جاٹاں کِتھے کِتھے اوہدے نال کھین دی کوشش کیتی پَررگڑے گئے۔ اسائرس دیاں فوجاں ہر شئے نوں لتاڑدیاں ہوئیاں وادی سندھ تے پنجاب نوں فتح کردیاں ہوئیاں دریائے گنگا تائیں جا اپڑیاں۔ اسائرس نے اینہاں ساریاں علاقیاں نوں اپنی تحویل وچ لے کے اینہاں نوں منظم تے اجتماعی زندگی گذارن دا سبق دِتا۔ اوہنے واہی راہی تے کھیتی باڑی دے نویں نویں گُر وَل دسے۔ ایس گل توں ہٹ کے کہ اوہ جنگجو فاتح سی، اوہنے نے اپنی محبت دے پیار دے اوہ سکھنے بوٹے ایتھے لائے جے ساری عوام اوہدے گن گان لگ پئی۔ اوہ تِن سال ایتھے رہیا تے فیر واپس اپنے دیس مصر چلا گیا۔ اوہدے جان نال ایتھے دی عوام نے اوہدی محبت تے حسنِ سلوک دے کارن اوہنوں ’’ایشور‘‘ دا خطاب دتا تے اوہدے بُت بنا کے اوہدی پوجا پاٹ شروع کردِتی۔ اوہ ہالیں وی ہندوواں وچ ’’ایشور دیوتا‘‘ دے ناں توں بڑا مقدس تے طاقتور مشہور اے۔
704ق م وچ عراق وچ اپنی حریف میدیا حکومت نوں مکاکے آشودریاں نے اپنی بادشاہی قائم کرلئی۔ مید، مصر تے عراقی آشودری حکمران ’’سناحریب‘‘ وچ ہک بڑی مشہور جنگ ’’جنگِ التقہ‘‘ لڑی گئی سی۔ایس جنگ وچ آشودراں دے خلاف اسرائیلی، مصری تے پنجابی فوجاں نے حصہ لیا۔ پنجاب دے جاٹ ایشور دی وجہ نال ایس جنگ وچ شامل ہوئے۔ آشودراں نوں بھاری نقصان دے باوجود فتح نصیب ہوئی تے اوہناں نیں اگے ودھ کے مصر تے حملہ کردِتا۔
702ق م وچ ایشور دے جان توں بعد ایتھے دے جاٹاںتے آریاں نے مصر دی بادشاہی نوں مَنن توں انکار کردِتا تے مقرر شدہ مالیہ دینا بند کردِتا۔ ایہہ ایتھے دا پرانا وَسب سی کہ جدوں ویکھیا کہ کسے بادشاہ دی حکومت کمزور ہوئی اودوں ای ایتھے دی عوام وِگڑ جاندی سے تے مالیہ دین توں انکاری ہوجاندی سی۔
701ق م وچ مصر دے بادشاہ ’’فرعون سیاسترس‘‘ نے ہندوستان تے حملہ کردِتا۔ ایس توں پہلاں ایشور ہندوستان دے جاٹاں تے آریاواں نوں اکٹھا کرکے جنگاں لڑن دے وَل گر سکھا گیا سی تے اینہاں نوں جدید جنگی سمان بناون دا طریقہ دَس گیا سی ایس لئی فرعون سیاسترس واسطے ایہہ دھرتی آسان ثابت نہ ہوئی۔جٹاں دے جتھے اوہدی راہ وچ اگڑ پچھڑ ساہمنے آندے رہے تے اوہدے تے حملے کرکے اوہدی طاقت نوں ختم کردے گئے۔ اوس دی فوجی طاقت دے نال نال اوہدا حوصلہ وی جواب دیندا گیا۔ کئی نکیاں نکیاں جنگاں توں بعد سیاسترس دی ہمت جواب دے گئی تے اوہنے ایتھے دے مقامی وڈیریاں نال صلح کرلئی۔اوہنے ایتھے دے بادشاہواں راجے مہاراجیاں نال ہک معاہدہ وی کیتا جیہدی رُو نال اوہ ہک دوجے دے حلیف تے یار بیلی بن گئے۔
675ق م تائیں ہندوستان دے علاقے وچ چار چفیرے امن تے آشتی رہی۔ عراق دے آشودری حکمراناں نے ’’جنگ التقہ‘‘ دا بھرپور انداز وچ بدلہ لیندے ہوئیاں مصر تے حملہ کردِتا تے اوہدی اِٹ نال اِٹ وجا چھڈی۔ ملوہیہ (پنجاب) دی فوج نیں عراق دی فوج دا بھاری نقصان کیتا تے مصر نوں فتح کردے ہوئیاں اوہ پنجاب وَل ٹری۔ 675ق م دے نیڑے تیڑے آشودری فوج ’’اسرحدون‘‘ دی کمان وچ بلوچستان دی دھرتی نوں پیراں تلے لتاڑدے ہوئیاں وادی سندھ تے پنجاب تائیں اپڑی تے حملہ آور ہوئی۔ مصر وِچ ایڈی وڈی جنگ لڑن توں بعد ایس فوج وچ اینا دم خم نئیں سی رئیا جے اوہ ہندوستان نوں فتح کردی ۔ ایس لئے اونہاں نیں اپنے انتقام دی اَگ بجھائی تے چنگی لٹ مار کرکے واپس عراق دی راہ لئی۔ لیہ دی دھرتی کجھ عرصہ تائیں عراں دی آشودری بادشاہی دے زیرِ اثر وی رہی۔
600ق م توں لے کے 500ق م تائیں ایران وچ ہک منظم تے عالیشان بادشاہی نے جنم لیا۔ چشپش طپس (ایرانی پارسا گئو قبیلے دا سردار) نے ایران دے علاقے ’’ انشان‘‘ وچ اپنی حکومت قائم کرلئی۔ اوہ ہک ذہین تے پالیسی ساز بادشاہ ثابت ہوئیا۔ اوس نے اپنے پتر نوں سندھ تے پنجاب دے علاقے فتح کرن دا حکم دِتا۔ چشپش طپش دے ایس پتر دا ناں’’کیخ سرکورش‘‘ سی۔ اوہ دلیر تے جنگی چالاں دا ماہر منیا جاندا سی۔ اپنے پیو دے مرن توں مگروں اوہنے اپنے پیو دی سلطنت وچ قابلِ قدر اضافہ کیتا تے اوس زمانے وچ موجود ساریاں ریاستاں تے بادشاہیاں وچ اپنی بادشاہی نوں منفرد مقام دوایا۔ اوہنے پشاور توں لے کے دریائے نیل تائیں دا لما چوڑا علاقہ اپنی بادشاہی وچ شامل کیتا۔ تھل دا علاقہ وی اوہدی عمل داری وچ سی پَر ایتھے کوئی ایہو جئی حکومت قائم نئیں سی جینہوں کوئی ناں دتا جا سگے۔
لیہ دی عوام بس ناں دی حد تائیں کسے دی حکمرانی نوں مَندی سی پَر کوئی مالیہ، نذرانہ یا خراج ادا نئیں سی کردی۔ آبادی بوہت گھٹ سی تے جیہڑے لوک ایتھے آباد سن اوہ دریائے سندھ دیاں لہراں نال ہر ویلے کھیڈدے رہن دے پاروں بوہت سارے خفیہ راستیاں توں واقف سن۔ صحرانوردی دے پاروں صحرائی علاقیاں دے وی بھیدی سن۔ جدوں وی کوئی فوج لے کے حملہ کردا سی ، ایہہ لوک دریایا صحرا دے رستیاں وچ اوہنوں اِنج کرکے پھسا دیندے سن جے اوہ بھک تے تَس دا شکار بن کے مرکھپ جانداسی۔ دریا دے لاگے تاگے رہن آلیاں نے ایہو جئیاں بیڑیاں بنائیاں ہوئیاں سن جیہدے وچ اوہناں دی لوڑ دی ہر شئے ہوندی سی۔ ایہنوں آسانی دی خاطر اساں چلدا پھردا گھر Mobile Homeآکھ سگدے آں۔حملے دے ویلے اوہ اینہاں بیڑیاں وچ بہہ کے دریا دے رستے فرار ہوجاندے سن۔ اوہناں نوں پھڑن واسطے حملہ آور فوجاں کول کوئی طریقہ نئیں سی ہوندا۔ ایسراں ای صحرائی لوکاں نے اُوٹھاں تے وَڈے وَڈے کچاوے رکھ کے اپنے بھجن دا مکمل بندوبست کیتا ہوئیا سی۔ ہن صحرا وچ اُوٹھاں نوں گھوڑے ، کھچر تے ہاتھی کسراں پھڑ سگدے نیں۔جیہڑے فوجی اونہاں پِچھے لگدے سن اوہ ٹبیاں وچ راہ بُھل کے موت دی وادی وچ پھس جاندے سن تے اونہاں دی موت دی عزریل مہر لا دیندا سی۔
522ق م وچ ایران دا تاج ’’دارا‘‘ دے سر تے سجیا۔ اوس نیں ’’کورش‘‘ دیاںادھوریاں مہمات نوں پورا کرن دی غرض نال ہک بوہت وَڈا لشکر تیار کیتا۔اوس نیں ایس لشکر دا سالاراوس زمانے دا مَنیا تَنیا جنگجو’’سکائی لیکس‘‘ مقرر کیتا۔ اوہ ہرفن مولا تے ہمہ گیر قسم دی شخصیت دا مالک سی۔ اوہدی مہربانیاں تے نوازشاں دے پاروں اوہدی فوج دا ہر ہک بہادر اوہدے اشارے تے مرن مارن واسطے جی جان توں ہر ویلے تیار رہندا سی۔
516ق م وچ سکائی لیکس اپنا بھاری لشکر لے کے بلوچستان (تریخ وچ بلوچستان نوں ایہنوںپرانے ناں ’’گدورشیا‘‘ نال لکھیا پڑھیا جاندا اے پَر ایتھے پڑھن آلیاں نوں الجھن تے رپھڑ توں بچاون واسطے علاقیاں نوں پرانے ناواں دی بجائے موجودہ ناواں نال لکھیا جاندا اے) دے رستے ہندوستان وچ داخل ہوئیا۔ بلوچستان نوں اپنے پیراں تلے لتاڑدیاں ہوئیاں اوہ وادی سندھ وچ وَڑیا۔ ایتھے ایہنوں کوئی خاص مزاحمت درپیش ناں ہوئی۔ تھوڑی چِر وچ ای اوس نیں پنجاب تے گندھارا نوں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا۔ تھل اوس ویلے صوبہ ہندوش نال منسلک سی۔ (ہندوش، وادی سندھ تے پنجاب دے علاقیاں تے مشتمل سی۔) تریخ وچ واضح طور تے بیان کیتا جاندا اے جے ایہہ علاقہ اوس زمانے وچ دنیا دے چند خوشحال تے امیر علاقیاں وچ شمار کیتا جاندا سی۔ ایتھے دی تہذیب اپنے ہان دیاں ساریاں تہذیباں نالوں ترقی یافتہ گنی جاندی سی۔ واہی راہی تے صنعت و حرفت دے لحاظ نال ایہہ علاقہ ساریاں وڈیاں سلطنتاں دے بادشاہواں دی اکھاں وچ رڑک پاوندا سی۔ تھل دے علاقے وچ ایس ویلے (میاں الٰہی بخش سرائی دی تحقیق دے مطابق) دنیا دا جدید خطوط تے استوار ہاتھی دانت دا کم اعلیٰ پیمانے تے کیتا جاندا سی۔ ہاتھی دانت دیاں بہت ساریاں چیزاں ایران، مصر، اسرائیل تے ہندوستان دے علاقیاں وچ گھلیاں جاندیاں سن۔ تجارتی نقل و حمل دریائے سندھ دے راہوںایتھے دے ملاح کردے سن۔ دریائے سندھ ہک عظیم گذرگاہ دے طور تے پوری دنیا وچ مشہور سی۔ تھل وچ بنن والے ہاتھی دانت دے زیور، کھڈاونے تے دوجا زیبائشی سمان پوری دنیا وچ مشہور سی تے ایسے وجہ توں دنیا دا ہر وڈا بادشاہ ایتھے تائیں اپڑن دے خواب ہر زمانے وچ جاگدی اکھیاں نال ویکھدا سی۔ نصیباں والے بادشاہ ایتھے تائیں اپڑے تے اوہناں نیں ایس علاقے نوں اپنی بادشاہی وچ شامل کیتا تے ایتھے دی دولت دونواں ہتھاں نال کُنجی۔
سکالی لیکس دی فتوحات توں بعد دارا نیں ایس علاقے نوں تِن صوبیاں وچ ونڈ دِتا تے ایران وچوں اینہاں تے گورنر گھلے۔ دارا دی حکومتی پالیسیاں وچوں ایہہ پالیسی نمایاں سی کہ اوہ اقتدار مقامی وسنیکاں دے حوالے کرکے ہک طراں دی آزاد حکومت بناوندا سی تے اوہدا گھلیا ہوئیا گورنر ایتھے دے مقامیاں نوں حکومت وچ شامل کرکے آپ اونہاں دی نگرانی کردا سی۔ مورخ ایتھے تائیں لکھدے نیں کہ دارا دے دورِ حکومت وچ ہر صوبہ اپنی لوڑ دا جنگی سمان خود تیار کردا سی۔ مرکزی ایرانی بادشاہی نوں جیس ویلے وی کسی مہم وچ فوج دی لوڑ پیندی سی اوہ اپنے گورنراں دے ہتھوں سارے صوبیاں وچوں اضافی فوج منگوں لیندی سی۔ ایسراں ایرانی فوج وچ مختلف صوبیاں دے فوجی دستے شامل ہوندے سن جیہڑے اپنی اپنی حکمت عملی نال جنگ لڑدے سن تے دشمناں دی صفاں وچ ماتم پا دیندے سن۔
486ق م وچ دارا دے مرن دے پاروں اوس دا جانشین ’’اخشاء یارشا‘‘ تخت نشین ہویا۔ اوس نے تھرماپلی دے مقام تے 480ق م وچ یونانیاں تے وڈا حملہ کیتا تے ہندوستان دے بوہت سارے جوان تے گھڑ سوار اوس دی عظیم الشان فوج دے وچ شامل سن۔ علاقہ تھل دے وی کئی جوان اینہاں ہندوستانی دستیاں وچ لڑائی دے جوہر وکھاوندے موجود سن۔ اس جنگ وچ اخشاء یارشا نوں بری طراں شکست دا ساہمنا کرنا پئیا تے بھاری فوجی نقصان چُکنا پئیا۔ اخشاء یارشا دے وڈے وڈے کارآمد جرنیل تے جری جوان مارے گئے تے بہوں سارے قیدی ہوئے۔ اونہاں زمانیاں وچ قیدی تے غلام بنن آلے جواناں دی باقی حیاتی موت نالوں کوڑھی ہوندی سی۔ اینہاں مرن تے ڈکین آلے ہزاراں جواناں وچ ہندوستان دے علاقیاں وچوں جان آلے جوان وی ہے سن۔ ہندوستان دا علاقہ، تھل سمیت ایس جنگ توں بعد وی ایران نال منسلک رئیا۔
463ق م تے اَگے پِچھے اخشاء یار شا دی موت دے بعد ’’اردشیر‘‘ نیں بادشاہی دی باگ ڈور سنبھال لئی۔ اوس نے جنگاں تے فتوحات دے سلسلے نوں عارضی طور تے روک دِتا۔ پیو دادے وَلوں لبھن آلی سلطنت دی مقبوضات وچوں اکٹھے ہون آلے خراج (ٹیکس) تے ای صبر کیتا۔ اوس زمانے وچ کوئی طے شدہ ٹیکس نئیں سی ہوندا بلکہ مقامی راجے مہاراجے اپنی مرضی دے مطابق مالیہ ادا کردے سن یا بادشاہ اپنی مرضی نال مالیہ منگوا لیندا سِی۔ اخشاء یار شا توں مگروں تقریباََ ڈیڈھ صدی تائیں ایرانی بادشاہواں نے ہندوستان دیاں ریاستاں کولوں خراج لیا تے ایس علاقے نوں اپنی عمل داری وچ رکھیا۔ ایتھے دیاں زمیناں ایرانیاں واسطے سونا اگلدیاں رئیاںتے چوڑے کندھاں ورگے سینیاں آلے ،دلاں نوں ہلادین آلے جوان سپاہی ایرانیاں دی خاطر جنگاں وچ حصہ لیندے رَئے۔
325ق م وچ یونان دے بادشاہ الیگزینڈر (Alexander)دی تک ہندوستان دی دولت تے پئی تے اوہ مارا مار کردا ہوئیا ایس علاقے وچ آن وڑیا۔ اوہنوں دنیا فتح کرن دا چاء چڑھیا ہوئیا سی۔ الیگزینڈر دی گریٹ ’’مقدونیہ‘‘وچ جمیا۔ اوہ ہک دلیر تے سازشی ذہن دا مالک سی۔ اوہدی فتوحات دا سلسلہ بہوں لما اے۔ اوس اپنے جیون وچ صرف جنگ تے فتح دا سبق ای پڑھیا ہویا سی۔ مورخ آکھدے نیں کہ اوس نے گھروں نکلدیاں ہوئیاں اپنے دِل وچ ایہہ ارادہ کیتا سی کہ اوہ پوری دنیا فتح کرکے گھر واپس آوے گا تے اونہے اپنے ایس ارادے تے عمل وی کیتا۔ پوری دنیا تے اوہ راج تاں ناں کرسگیا پَر اوس دنیا دیاں وڈیاں سلطنتاں تے ہتھ ضرور پایا تے فتح دا سہرا اپنے سر تے سجایا۔ اونہوں اوہدیاں خوش بختیاں تے جیتاں دی وجہ توں تریخ دان ’’سکندرِ اعظم‘‘ دے ناں نال یاد کردے نیں۔ بہت سارے علاقے اپنے قبضے وچ لین توں بعد تے اپنی فوجی طاقت نوں چنگا بھلا ودھاکے اوہ ہندوستان دے علاقے وچ وڑیا۔
جدوں تائیں ایرانی عمل داری وچ صوبیاں تھلے ایتھے دی نکیاں نکیاں ریاستاںدے راجے ہے سن اوہدوں تائیں ایران دے دربار وچ باقاعدگی نال خراج دی رقم اَپڑدی رہندی سی۔ جدوں ایرانی حکومت مُک گئی ، ایتھے دے راجے مہاراجے ہک واری فیر آزاد تے آپ مہارے ہوگئے۔
دریائے جہلم تے چناب تے وچکارلے علاقیاں تے ’’راجہ پورس‘‘ حکومت کردا سی۔ ٹیکسلا دی ریاست راجہ پورس دے خونی دشمن تے ہمیش لئی دے ویری ’’راجہ امبھی‘‘ کول سی۔ سکندرِ اعظم نے جدوں ٹیکسلا تے چڑھائی کیتی تے راجہ امبھی نیںاوہدا مقابلہ کرن دی بجائے اوہدی اطاعت قبول کرلئی۔ سگوں اوس نوں راجہ پورس وَل وی متوجہ کیتا۔ راجہ پورس نال پرانی دشمنی دے کارن امبھی نیں سکندرِ اعظم دا ساتھ دیندے ہوئیاں اونہوں سَت سو مسلح سوار تے تِن ہزار پیادے دِتے۔ اوس ویلے دی رسم نبھاوندیاں ہوئیاں سکندرِ اعظم نیں راجہ پورس نوں اطاعت دی دعوت دِتی جنہوں راجہ پورس نے مَنن توں انکار کردتا تے اوس دا مرداں وانگ مقابلہ کرن دی نیت نال اپنی فوجاں نال دریائے جہلم تے آن اَپڑیا۔ اوہ بہادر تے دلیر راجہ سی تے کدیں وی لڑن مرن توں نئیں سی ڈریا۔ ایس ویلے وی راجہ امبھی وانگوں اوس ہاری نہ منی تے سر نیواں ناں کیتا بلکہ اگے ودھ کے مقابلے دا ارادہ کیتا۔ اوہدی فوج سکندر دیاں فوجاں نال نبڑن واسطے تیار کرچُکی سی۔ سکندر جدوں اوہدی فوج تے اوہدے ارادے ویکھے تے ہک وار تاں دل ہار بیٹھا۔ ساہمنیوں حملہ کرن دی اوس وچ جرات نہ رہی۔ رات دے کسے پہر وچ اوس اپنی فوج نوں دریا پار کرایا تے راجہ پورس دی سُتی ہوئی فوجاں تے حملہ کردِتا۔ سکندر دی فوج دے ماہر تیر اندازاں نے راجہ پورس دے خیمیاں تے تیراں دی چھاں کردتی۔ پورس دے جنگی ہاتھی ابڑ غُت آون آلی ایس اَن ڈٹھی آفت توں ڈر گئے تے ہڑبونگ مچاندیاں ہوئیاں بھج پئے۔ہاتھیاں دی ایس بے تکی بھجا دوڑی وچ پورس دی فوج دے سارے انتظام تلچھٹ ہوگئے۔ سپاہی ہک پاسے تاں اینہاں ہاتھیاں نوں سنبھالن دی کوشش کردے سن تے دوجے پاسے سکندر دے حملہ آور فوجی دستیاں دا مقابلہ کردے سن۔ اونہاں بڑی ہمت نال ایس اوکھے ویلے اپنے پیر جمان دی کوشش کیتی پَر اونہاں دے اپنے ہاتھیاں اونہاں دے پیراں تھلوں زمیں ای کڈھ دتی تے اونہاں دی کسے کوشش نوں کامیاب ناں ہون دِتا۔ آخیر پورس نوں شکست دا مزہ چَکھنا پئیا تے اونہوں قیدی کرلیا گیا۔ جدوں قیدیاں وانگ بیڑیاں تے سنگلاں دی جھنک وچ اونہوں سکندر دے ساہمنے پیش کیتا گیا تے سکندر اوس کولوں بڑے فخر نال پچھیا ’’ ہن دَس تیرے نال کی سلوک کیتا جاوے؟‘‘
راجہ پورس نیں دلیری نال اوس دیاں اکھاں وچ اکھاں پاکے جواب دِتا ’’اوہی سلوک جیہڑا ہک بادشاہ دوجے بادشاہ نال کرسگدا اے۔‘‘
اوس دی بہادری تے ستھرے جواب اُتے سکندر بڑا خوش ہوئیاتے اوس نوں عام معافی دے چھڈی۔ نالے اونہوں اوس دے کھوئے ہوئے علاقے وی واپس کرچھڈے۔
سکندراعظم نے پورس نوں ہران د ے بعد دریائے جہلم دے کناریاں تے دو وَستیاں آباد کرائیاں۔ ہک شہر ’’جہلم ‘‘ تے دوجا اوس دے مرن آلے گھوڑے ’’بیوسیفالس‘‘ دے ناں تے وسایا گیا۔ سکندر پنجاب وچ سانگلہ ہل، شیخوپورہ، چنیوٹ تے جھنگ دے علاقیاںوچوں ہوندا ہویا بیڑیاں دے ذریعے دریائے جہلم تے چناں (چناب) دے سنگم تائیں اپڑیا۔(اٹھارہ ہزاری ضلع جھنگ دے نیڑے ایس تھاں اُتے ہک ہیڈ تعمیر کیتا گیا اے جیہدا ناں ’’تریموں ہیڈ‘‘ اے۔) اوہدیاں فوجاں بہوں سارے نکے وَڈے جتھیاں دی شکل وچ تریموں دے آسے پاسے پھیلی ہوئی سی۔
ملتان وچ ایس ویلے ملیحہ (ملوحہ) قوم دے لوک آباد سن تے ایس علاقے تے حکومت وی اینہاں لوکاں دی ای سی۔ ایہہ لڑائی بھڑائی دے فن تے پوری طراں مہارت رکھدے سن۔ اینہاں وی ہتھیار سُٹن دی بجائے راجہ پورس وانگوں سکندر دیاں فوجاں دا مقابلہ کرن دا ارادہ کیتا۔ اونہاں دے وَڈ وڈیریاں ایہہ فیصلہ کیتاکہ ملتان توں باہر نکل کے سکندر دیاں فوجاں دا مقابلہ کیتا جاوے ۔ اپنے نال اوہناں بہوں سارے غیر ملیحہ قبیلیاں نوں وی رَلا کے بہوں وڈا لشکر جنگ واسطے تیار کیتا۔ سکندر نوں اونہاں دیاں اینہاں جنگی تیاریاں دی سن گن مل گئی۔ اوہنے چھیتی نال اپنے جتھیاں نوں اکٹھا کیتا تے ملیحہ قوم دے آون دا انتظار کرن دی بجائے اگے ودھ کے اونہاں دی فوج تے حملہ کردِتا۔ ایہہ اوس ویلے دے فوجی اصولاں دے خلاف حملہ سی پَر محبت تے جنگ وچ سبھو کجھ جائز ہوندا آلی گل وی سُٹی نئیں جاسگدی۔ ایہی اگر ملیحہ قوم نوں پہلاں حملہ کرن دا موقع مل جاندا تے ایس جنگ دا کوئی ہور ای نتیجہ ساہمنے آئو نا سی۔ چنگے تڑاکے دی جنگ ہوئی تے سکندر نوں فتح نصیب ہوئی۔ اس فتح نال سکندر نوں ملتان دی دولت تے حکومت تے لبھ گئی پر اوس دا جانی تے مالی بہوں سارا نقصان ہوئیا۔ ملوحہ فوج وڈی دلیری تے حوصلے نال لڑی سی تے اوہنے سکندر دی فوج نوں تباہ و برباد کرن وچ کوئی کسر باقی نہ رکھی۔ ایس جنگ وچ سکندر آپ وی بڑا زخمی ہوئیا۔ ایہہ زخم علاج معالجے نال ٹھیک تاں ہوگئے پَر آکھیا جاندا اے کہ اوہ بعد وچ اینہاں پَھٹاںوچوں ہک پھٹ جیہڑا اوہدے سینے تے لگا سی، دی وجہ نال بخار وچ مبتلا ہوکے موت دا شکار ہوئیا۔
سرائے سدھو وچ سکندراعظم نیں ملتان دی فتح توں بعد اپنے مقبوضہ علاقیاں دے راجیاں نوں سدیا تے اونہاں کولوں اپنی وفاداری دا حلف لیا۔ اینہاں نال خراج تے مالیے دی شرح طے ہوئی۔ جان توں پہلا اوہنے اپنے سارے مقبوضہ علاقیاں وچوں زیادہ تر اپنے سوہرے ’’اوکسی آرٹس (Oxyartes)‘‘ دے حوالے کردتے۔ اوکسی آرٹس سکندراعظم دی سوہنی تے من موہنی جئی بیوی ’’رکسونا (Rexona)‘‘ دا پیو سی۔ رکسونا اپنے سوہنپ تے سکندر اعظم دی حد توں ودھی ہوئی محبت دی وجہ نال غیر معمولی شہرت حاصل کرچکی سی۔اوہدا پیو اَوکسی آرٹس باختر دا بادشاہ سی۔ سکندر کولوں اونہوں جیہڑے علاقے لبھے اونہاں وچ تھل دا لما چوڑا تے غیر آباد علاقہ وی شامل سی۔ دوجے علاقیاں تے اپنے گورنر کھڑے کرن توں بعد سکندر واپس اپنے وطناں ول ٹُر گیا۔
ملتان دی جنگ وچ لگن آلے پھٹاں دی وجہ نال سکندر اپنیاں ساریاں طاقتاں تے شہرتاں نوں نال لے کے بخار وچ مبتلا ہوکے اس دنیا توں اوہلے ہوگیا۔ اس دے مرن دی خبر سن کے 323ق م وچ ’’چندر گپت‘‘ ناں دے ہک نڈر تے زمانہ ساز حکمران نے جاٹاں تے دوجے قبیلیاں نوں اکٹھا کیتاتے اپنی حکومت بنا لئی۔ سکندر دے گورنراں نوں مار کٹ کے بھجا دِتا تے سکندر دی غلامی دا طوق لہا سُٹیا۔
شمالی علاقیاں دی ریاست ’’مگدھ‘‘ دے شاہی خاندان نال تعلق رکھن آلے چندرگپت موریہ دی دلیری تے شجاعت بارے مورخاں نیں بہوں کجھ لکھیا اے۔ چندر گپت موریہ نیں اوس دور وچ ٹیکسلا وچ قائم ہون آلے ہندوستان دے سب توں وڈے تعلیمی ادارے وچ تعلیم حاصل کیتی۔ شاہی خاندان دا فرد ہون دے کارن اونہوں جنگی چالاں تے ہتھیاراں بارے پہلاں ای مہارت حاصل سی۔ ہشیاری، ذہانت تے قوتِ فیصلہ دی وادھو خوبیاں نیں اوس نوں تریخی اہمیت دِوائی۔ مگدھ تے اوس ویلے ’’راجہ مہاپدمانند‘‘ حکومت کردا سی۔ جدوں ہندوستان وچ سکندر اپنی فتوحات دے جھنڈے لائوندا پھردا سی ، اوس ویلے چندر گپت راجہ مہاپد مانند دے خلاف سازشاں دے تانے بانے بنن وچ رُجھیا ہوئیا سی۔ اوس بڑے طریقے تے دلیری نال ریاست دے قبضہ کیتا تے مگدھ توں راجہ مہاپد مانند دے اقتدار دا خاتمہ کیتا۔ سکندر دے مرن بعد اوس مگدھ توں باہر نکل کے آس پاس دیاں ریاستاں وچ منہ مارنا شروع کردِتا۔ فیر اوس نے جاٹاں تے دوجے قبیلیاں نوں نال رلا کے یونانیاں دی بادشاہی نوں وَنجا چھڈیا۔
سکندر دے بعدوں یونان وچ ’’سیلوکس‘‘ بادشاہ بنیا۔ تخت دے بہندیاں نال ای اوس نوں ہندوستان دی آزادی تے آپ مہاری دی خبر سنن نوں لبھی۔ خراج دی اینی وڈی رقم نوں اوہ کسے وی صورت وچ چھڈن نوں تیار نئیں سی۔ اوس اپنی فوج نوں اکٹھا کرکے کوچ دا حکم دِتا تے ہندوستان وَل ٹُر پیا۔ دریائے سندھ پار کرن تائیں او س دا کسے قسم دی کوئی مزاحمت نال واسطہ ناں پئیا۔ او ہ باغی ہوجاون آلیاں ریاستاں تے راج دھانیاں کولوں وفاداری دا عہد لیندے ہوئیاں اوہ دریا پار کرآیا۔ چندر گپت موریہ، جیہڑا اوس ویلے ہندوستان دے اکثر علاقیاں تے قابض ہوچُکیا سی، نیں سیلوکس دی فوج دا راہ ڈکیا۔ چندر گپت موریہ دی فوج ڈاہڈی منجھی ہوئی تے دلیر سی نالے فوج پِچھے چندر دیاں حکمتاں سن جنہاں پاروں زبردست جنگ توں بعد یونانیاں دی فوج نوں بہوں بھیڑی شکست ہوئی۔ یونانی فوجاں دا بھاری جانی تے مالی نقصان ہوئیا۔سیلوکس دے کئی جنگی لحاظ نال وڈی اہمیت دے حامل فوجی جتھے چندر گپت دیاں فوجاں دے محاصرے وچ آگئے جنہاں دی وجہ توں اوہ نَس وی نہ سگیا۔ اینہاں فوجی دستیاں نوں بچاون واسطے اوس نوں چندر نال معاہدہ کرنا پئیا تے فیر اپنی دِھی دا رشتہ وی دینا پئیا۔ سیلوکس دی دِھی نال چندر گپت موریہ دی شادی ہوئی تے جہیز وچ اوس نوں کابل، قندھار تے بلوچستان دے علاقے لبھے۔اوس نے صلح توں بعد اپنے سوہرے سیلوکس نوں کئی سو ہاتھی تے بوہت سارا جنگی سمان تحفے وچ دِتا۔ تھل دا ایہہ ریتلا علاقہ فیر وی چندر گپت موریہ دے زیرِ تسلط رہیا۔ چندر نیں مالیہ دا باقاعدہ قانون بنایا تے اوس نوں اپنی بادشاہی وچ نافذ کیتا۔ محکمہ خبررسانی تے پولیس ورگے انتظامی لحاظ نال اہم محکمے وی بنائے تے عدالتی پنچائتی نظام دی نَے رکھی۔اوہ اپنے علاقے نوں ترقی دے کے سوہنا تے ستھرا بناون دا شوقین سی تے ایسے ای شوق وچ اوس نے اپنے علاقیاں وچ بوہت ساریاں اصطلاحواں نافذ کیتیاں جنہاں توں رعایا نوں براہِ راست فائدہ ہوئیا۔
298ق م وچ چندر گپت موریہ دے مرن دے بعد اوس دا جوان جہان پتر’’بندو سار‘‘ تخت دا مالک بنیا۔ اوہ شریف جیا حکمران ثابت ہوئیا۔ اوس اپنے علاقیاں دی حفاظت وچ تاں کوئی کمی ناں آن دِتی پَر اینہاں وچ کوئی اضافہ وی نئیں کیتا۔اوہدے مرن توں بعد اوس دا پتر ’’اشوک اعظم‘‘ بادشاہ بنیا۔
273ق م وچ اشوک نیں مسندِ اقتدار سنبھالیا۔ اوہ مگدھ (جنوبی بہار) دا راجہ سی۔نکے ہوندیاں توں ای وڈا ظالم فطرت تے زیرک بندہ سی۔ اوس تخت لَین لئی اپنے خبرے کِنے بھراواں نوں بے دردی نال قتل کرکے تھاں لا دِتا۔ اوہ وی سکندر اعظم وانگوں دنیا فتح کرن دے خواب کھلی اکھیں ویکھدا ہوندا سی۔ اوس اپنے ایس خواب نوں حقیقت بناون واسطے آسوں پاسوں تیز طرار جنگجو تے وفادار سپاہی اپنی فوج وچ شامل کیتے تے اینہاں نوں لوکوں وکھری تربیت دِتی۔
261ق م وچ اڑیسہ (کلنگ) تے چڑھائی کیتی تے اوس علاقے نوں اپنی سلطنت دا حصہ بنالیا۔ ایس جنگ وچ ہک لکھ دے قریب بندے قتل ہوئے تے لکھاں بندے قحط تے بیماریاں نال تڑف تڑف کے ہلاک ہوئے۔ ایس دل ہلا دین آلے نتیجے نوں ویکھ کے اوس دے اندر دی دنیا بدل گئی۔ اوہ جِناں ظالم تے خونی سی ، فطرت دے انقلاب اَگے اوناں ای بے وَس ہوگیا تے بدھ مت دا پیروکار بن کے امن تے آشتی دا پرچار کرن لگ پئیا۔ بدھ مت وچ قتل و غارت دی اجازت نئیں سی تے سگوں خون بہاون نوں سخت نفرت تے حقارت دی اکھ ویکھیا جاندا سی۔ اشوک اعظم نیں بدھ مت دی تبلیغ لئی اپنی فوج دے جواناں نوں دوجیاں ریاستاں وچ جتھیاں دی شکل وچ گھلیا۔ ایسے زمانے وچ ای تھل دے علاقے وچ بدھ مت دا سنیہا اَپڑیاتے خبرے کِنے بندیاں نیں ایہہ مذہب قبول کیتا۔ایس مذہب دا مرکز ٹیکسلا (قدیمی نام ’’تکشلا‘‘) سی۔اشوک دے دورِ حکومت وچ ہندوستان دی عظیم الشان حکومت دا دارالخلافہ وی ایہو ٹیکسلا شہر ای سی۔ اشوک نوں سوہنیاں سوہنیاں عمارتاں بناون دا وڈا شوق سی۔ اوس عوام دی فلاح و بہبود لئی وڈی محنت کیتی تے اپنی ایس محنت وچ کامیاب ہوئیا۔ کشمیر دے شہر ’’سری نگر‘‘ دی بنیاد وی اِسے اشوک اعظم نیں رکھی سی۔
اشوک دے مرن توں بعد ایس دے جانشین ایڈی وڈی سلطنت نوں سانبھ ناں سگے۔ جیہدی وجہ توں پہلاں دی طراں سلطنت نکے نکے ٹوٹیاں وچ ونڈی گئی۔اینہاں نکیاں راج دھانیاں وچ راجیاں نیں اپنیاں اپنیاں حکومتاں بنا لئیاں۔
260ق م تے 240ق م دے وچکارلے عرصے وچ خراسان تے باختر دے شہنشاہواں ’’ارسائسس‘‘ تے ’’ڈیوڈوس‘‘ نیں رَل کے حملہ کیتا تے ٹیکسلا دے زیرِ اثر سارے علاقیاں تے قبضہ کرلیا۔ ٹیکسلا دے نال نال تھل دا علاقہ وی اونہاں دی عمل داری وچ آگیا۔ ڈیوڈوس دی گرفت سلطنت دے سارے کماں تے ایسراں پکی ہوئی جے تریخ نیں اوس نوں کامیاب بادشاہ دا ناں دِتا۔ اوس دی باج گذاری وچ افغانستان، ٹیکسلا ، بلوچستان دے کجھ علاقے تے پنجاب دے کجھ علاقے تھل سمیت ہے سن۔ ڈیوڈوس دے خاندان دی ایس لمی چوڑی سلطنت دے کجھ زیادہ مدت تائیں حکومت نئیں رہ سگی۔
230ق م وچ ’’ڈیموس‘‘ نیں ڈیوڈوس دے پتر نوں مار کٹ کے بھجا دِتا تے اپنی حکومت بنا لئی۔ اوس اپنا دارالحکومت باختر نوں بنائی رکھیا۔کجھ وَریاں توں بعد کابل دے بادشاہ ’’انٹی اوچوس سوم‘‘ نے اوہدے تے حملہ کردِتا تے208ق م وچ اوہنوں اپنے گھیرے وچ لے لیا۔
206ق م تائیں ایہہ محاصرہ جاری رہیاتے آخر کار دووَریاں توں بعد دونواں بادشاہواں دی صلح تے مکیا۔ اینے لمے محاصرے وچ ڈیموس دیاں عمدہ جنگی چالاں تے پالیسیاں دی وجہ توں انٹی اوچوس سوم نوں گھٹنے ٹیکنے پئے۔ڈیموس نے اپنے پتر ’’ڈیمی ٹاروس‘‘ نوں گل بات واسطے انٹی اوچوس کول گھلیا۔ ڈیمی ٹاروس بڑا سوہناگھبرو تے دلیر شہزادہ سی۔ اوس انٹی اوچوس نوں اپنیاں گلاں وچ پَھسا لیا۔ معاہدہ ہوگیا تے ایس معاہدے دی رُو نال باختر تے ڈیموس دی شاہی قائم رئی تے انٹی اوچوس سوم اپنی دِھی دی شادی ڈیمی ٹاروس نال کرکے واپس کابل آگیا۔
انہاں دی باہمی جنگ دے کارن ٹیکسلا دی سلطنت تے انہاں دی گرفت کمزور پے گئی جیہدا فائدہ ’’سوبھاگ سین‘‘ نے چُکیاتے اپنی شاہی قائم کرلئی۔ اوہ ہندومت نال تعلق رکھدا سی۔ تھل دا علاقہ اوہدے زیرِ تصرف سی۔ انٹی اوچوس سوم نوں جدوں کابل توں واپسی تے ایس بغاوت دی سُونہہ ہوئی تے اوس اپنی فوجاں دا رخ ٹیکسلا وَل کردِتا۔ ہندو راجہ سوبھاگ سین نے جدوں اوہدی فوج وَل تے فیر اپنی فوج وَل دھیان ماریا تے اونہوں ایہہ چانن ہویا جے ایس جنگ دا کوئی فائدہ نئیں ہوناتے خون خرابہ مفت وچ ہوجانا اے۔ ایہہ سوچ کے اوس ہارمَن لئی تے صلح وچ اپنی عافیت سمجھی۔ سالانہ خراج دی رقم طے کرن توں بعد اوس انٹی اوچوس دیاں فوجاں نوں زادِ راہ دِتا تے ایسراں ہک واری فیر ٹیکسلا دی حکومت کابل دے ماتحت ہوگئی ۔ تھل واسطے حکم نامے وی کابل وچوں جاری ہون لگ پئے۔
190ق م وچ ڈیمی ٹاروس نیں کابل تے حملہ کردتاتے اپنے سوہرے انٹی اوچوس دے مقبوضات تے قبضہ کرلیا۔ دوتِن سالاں پِچھوں اوس نیں وادی گندھارا تے حملہ کرکے ٹیکسلا دا تخت و تاج وی حاصل کرلیا۔ ایہدے نال ای پنجاب تے تھل دا علاقہ اوہدے زیرِ اثر آگیا۔ ایس علاقے دی آمدن ڈیمی ٹاروس دی حکومت دے راہوں باختر دے خزانیاں وچ جمع ہون لگ پئی۔
179ق م وچ باختر دی مرکزی حکومت وچ ہک عظیم بغاوت ساہمنے آئی۔جدوں ڈیمی ٹاروس باختر توں باہر اپنی فتوحات دے جھنڈے گڈدا پھردا سی ، اوس ویلے باختر وچ ’’ایور کریٹڈز‘‘ اپنے نال فوجاں نوں رَلاون وچ رُجھیا ہوئیا سی۔ اوس باختر وچ موجود ساری فوج نوں اپنے نال رلا لیا تے 175ق م وچ ہندوستان وچ فتوحات دے جھنڈے گڈن آلے ڈیمی ٹاروس دا باختر دی مرکزی حکومت نال تعلق ختم کردتاتے ایور کریٹڈز نیں اپنی آزاد تے خودمختار حکومت دی نَے رکھی۔
165ق م دے نیڑے تیڑے اوہ ڈیمی ٹاروس دے ہندوستانی مقبوضات وَل ودھیا۔ نکیاں وڈیاں کئی جنگاں توں بعد اوس ٹیکسلا، پنجاب تے وادی سندھ دے اکثر علاقیاں تے قبضہ کر لیا۔ تھل دا علاقہ وی اوس دے ظلماں دا شکار رہیا تے ایتھے وی اوہدیاں فوجاں نے رَج پُج کے لٹ مار کیتی۔ اگے اَڑن آلے لوکاںنوں لہو دے لال رنگ وچ رنگ دِتا گیا۔
165ق م توں لے کے 160ق م تائیں اوہ ہندوستان وچ رئیا تے فیر واپس چلا گیا۔ گھر اَپڑدیاں نال ای اپنے پتر ’’ڈوٹس‘‘ دے ہتھوں ماریا گیا۔ ڈوٹس نیں پیو نوں قتل کرن توں بعد شاہی تے قبضہ کرن دی بہتیری کوشش کیتی پردرباریاں نیں اونہوں بادشاہ ناں بنن دِتا تے ’’ہیو کلینز‘‘ نوں تخت تے تاج سنبھال دِتا۔ اوس ہندوستان وچ اپنا گورنر مقرر کیتا جنہیں ہندوستان وچوں خراج مالیہ اکٹھا کرکے اوس نوں اَپڑایا۔ اِنہاں دِناں وچ ای ’’ساکا‘‘ دے تِن قبیلیاں ’’مساگیتا ای، داہا ساکا تے رایوساکا‘‘ نیں رَل کے اپنے سردار ’’موگا ساکا‘‘ دی کمان وچ ہیوکلینز تے حملہ کردِتا تے اوہدے کولوں باختر دے سارے علاقے کھوہ لئے۔ اِنہاں دی تعداد ای اتنی زیادہ سی کہ ہیوکلینز دیاں فوجاں دی کوئی واہ نہ چلی تے اونہوں رَج بھیڑی شکست دا ساہمنا کرنا پَے گیا۔
158ق م وچ ہندوستان دا علاقہ ہیوکلینز دی عمل داری وچوں نکل کے فیر نکیاں نکیاں راجدھانیاں وچ وَنڈیا گیا۔ ایتھے دے لوکاں دا ازلاں توں ایہہ وَسب رئیا سی کہ جدوں وی کوئی بادشاہ مردا سی تے ایہہ خراج دینا بند کردیندے سن تے آپ مہارے ہوجاندے سن۔ فیر جدوں کوئی ڈنڈے دے زور تے اِنہاں نوں اَگے لاوندا سی تے ایہہ اوس دی حکومت نوں من کے مالیہ دین لگ پیندے سن۔
155ق م وچ کابل دا بادشاہ ’’مہاملیندا‘‘ نیں انہاں راجدھانیاں نوں اپنی بادشاہی وچ شامل کرلیا۔ فتح دے جھنڈے گڈدا ہویا اوہ ہندوستان دے اَدھ تیکر اَپڑیا۔ اوس وَڈی دل جمعی نال ایتھے حکومت کیتی تے اِنہاں علاقیاں دی مہار سانبھن واسطے اوس نے سیالکوٹ نوں اپنی حکومت دا مرکز بنایا۔ اوہ وڈا انصاف پسند، سخی تے غریپ پرور بادشاہ سی۔ اوس دی ہر جنگ وچ ایہہ کوشش ہوندی سی جے لڑائی نہ ہووے تے ناں ای لوکاں دا خون ڈُلہے۔اوہ ہر جاہ تے ایہہ کوشش کردا سی کہ جنگ لڑن توں بغیر صرف گلاں باتاں نال علاقہ اوہدے ہتھ لگ جاوے۔ ایہہ وجہ سی کہ رعایا وچ اوس نوں وَڈی محبت تے عقیدت نال ویکھیا جاندا سی۔
123ق م وچ مہاملیندا اس سنسار توں کنڈ کرگیا۔ اوہدی موت توں بعد فرغانہ دے ساکا قبیلیاںنے سردار موگا ساکا دی کمان وچ اکٹھیاں ہوکے مہاملیندا دے خاندان کولوں حکومت کھوہ لئی۔ ایہہ اوہ ای قبیلے سن جنہاں باختر دی حکومت تے علاقے ہیوکلینز نوں مار بھجا کے لُٹ لئے سن۔ باختر دے نال نال ہندوستان دے مہاملیندا دے علاقے وی اونہاں دی عمل داری وچ آگئے۔
121ق م وچ ایس علاقے تے اپنا نظامِ حکومت چلاون واسطے اونہاں اپنے گورنر مقرر کیتے۔ ’’ارضِ پاکستان کی تاریخ‘‘ دے وچ واضح طور تے لکھیا لبھدا اے جو موگا ساکا نے پنجاب بشمول تھل دے علاقے تے اپنا جیہڑا گورنر تعینات کیتا سی اوہدا ناں ’’لئی کا سلوایا کوسلو‘‘ سی۔لیہ شہر دی جاہ تے جیہڑی وَستی آباد سی اوہ اوسے گورنر دے ناں نال منسوب سی۔ اکثر تریخ دیاں کتاباں وچ اوسے گورنر نوں ای لیہ دا بانی آکھیا جاندا اے۔ جنگجو تے حد توں زیادہ زیرک ساکا قبیلیاں دے جوان اپنی رہت بہت، شکل حلیہ، عادتاں تے مشکریاںتے نویں نویں جنگی ہتھکنڈیاں نال دشمن دی فوج تے اپنا خوف تے ٹَور ٹَپہ جما کے جنگ جِتن وچ مہارت رکھدے سن۔
ساکا دے تِنوں قبیلیاں دیاں عادتاں تے عِلتاں ہکو جئیاں سن۔ اونہاں دے وچ پیو دی بجائے ماں دے حوالے نال ہک دوجے نوں جانیا ںسنجانیاںجاندا سی۔ ایہہ مساوات دے بڑے قائل سن تے اینہاں دے وچ نسلی درجہ بندی دا رواج نئیں سی۔شراب دارو تے شباب دے زبر دست شوقی سن۔ زنانیاں تے مرداں دے آپس دے تعلق نوں بہوں کھلا رکھدے سن۔ ساکا قبیلیاں دے راج دے زمانے (165ق م توں 20ء تائیں) نوں Sex Free Age آکھیا جا سگدا اے۔ انہاں دے وسیب وچ رَناں اپنی مرضی دے خصم رکھ سگدیاں سن۔ ہک ہک رَن دے پنجاہ سٹھ تائیں مرداں نال ازدواجی تعلقات ہو ندے سن تے ایہو وجہ اے کہ اوس وسیب وچ ماں دے ناں نال سنجان ہوندی سی۔ اونہاں دیاں اِنہاں گندیاں عِلتاں دی وجہ توں ایتھے دے وسنیک اونہاں نوں ’’ملیچھ‘‘ آکھدے سن تے ایتھے دے کسے بندے نیں وی اونہاں دی تہذیب نوں قبول ناں کیتا تے اونہاں دے رنگ وچ کوئی وی ناں رنگیا جا سگیا۔
125ق م وچ افغانستان، ترکمانستان تے ازبکستان دے اکثر علاقیاں تے مشتمل ’’باختر حکومت‘‘ جیہڑی سکندرِ اعظم توں بعد یونانیاں کول سی،تے ایرانی نسل دے پکھی واس قبیلے ’’یوچبھ‘‘نے چنگا تڑاکے دا حملہ کردِتا۔ ایس حملے وچ یونانیاں کولوں شاہی کُھس گئی تے اونہاں دا اقتدار جاندا رئیا۔ اوتھے پارتھی تے یونانی تہذیب دا امتزاج ویکھن وچ آیا۔
58ق م وچ موگا ساکا ایس جہاں توں گذر گیا تے ’’ایزز اول‘‘ نیں حکومتی امور سنبھال لئے۔ اوس وی موگا ساکا دی طراں اپنی حکومت دا مرکز ٹیکسلا نوں ای چُنیا۔ اوس بڑی محنتاں نال موگا ساکا دی سلطنت وچ اضافہ کیتا۔ اوہدا پُتر ’’ازیلسز‘‘ بہوں دلیر تے شیر جِگرے دا مالک سی۔ ساکا قبیلیاں دی ایس شاہی دا راج بڑے چِراں تائیں ایتھے رئیا۔ تھل دا علاقہ اپنی تندور وانگوں تپدی دھرتی نال ڈیڈھ صدی تائیں ساکا قبیلے دے زیرِ اثر رئیا۔ ایتھے دے لوکاں نیں اونہاں دی شاہی نوں تاں جی جان توں منیا، اونہاں دے حکم فرماناں نوں وی منیا پَر اونہاں دی تہذیب و ثقافت نوں گل نال نہ لا سگے تے ناں ای اونہاں دیاں عادتاں نال نبھا کرسگے۔

حضرت عیسیٰ ؑ توں بعد دا زمانہ(پہلی تے دوجی صدی عیسوی)
20ء وچ افغانستان نال تعلق رکھن آلے پہلوی بادشاہ ’’گونڈو فارس‘‘ نیں وادی گندھارا تے پنجاب دے قبضہ کرکے ساکا قبیلیاں دی 185وَریاں تائیں پھیلی ہوئی لَمی شاہی دا مڈھوں ای بوٹا پَٹ دِتا۔ ٹیکسلا ، جیہڑا خبرے کِنے تریخی بادشاہواں دا شہر سی، گونڈو فارس دے ساہمنے اپنا سِر نیہوا ن لگ پئیا۔ گونڈو فارس وَڈی تمیز آلی، سلجھی ہوئی تے تہذیب یافتہ قوم دا بادشاہ سی۔ اوس دے قبیلے دے لوک ساکا قبیلے دے بَرعکس بڑے رکھ رکھائو آلے تے یونانی پارتھی تہذیب دے رنگ وچ رنگے ہوئے سن۔ اوہ فحاشی ، بغیرتی تے رَناں مرداں دے رَلے مِلے ناچ گانیاں دے شوقی تے عادی نئیں سن۔ اونہاں نوں ایہہ گند ایتھوں ہُنجدیاں بڑا چِر لگیا۔
48ء دے وَرے وچ گونڈو فارس دے مَرن پاروں اوہدا بھتریا ’’ابداکسی از‘‘ اوہدی سلطنت دا مَوری بنیا۔ اسے دوران اللہ پاک رب العزت دے پاک پیغمبر ’’حضرت عیسیؑ‘‘ نیں پیغامِ الٰہی دی بَتی جگا دِتی تے ایہہ دی لو نیں جہالت تے کفر نال لِبڑی ہوئی دھرتی دے افق تے نمایاں تبدیلی دے آثار لیاونے شروع کردِتے۔ وادی گندھارا وچ بدھ مت دی تعلیم دے بعد مسیحائی افکار اَپڑن لگے۔ ٹیکسلا وچ کرائسٹ دے مَنن آلے ’’سینٹ تھامس‘‘ تے اوہدے سنگتیاں اپنے مذہب دی تبلیغ واسطے اَپڑے۔ ہندوستان دی بھوئیں تے اَپڑن آلا ایہہ پہلا عیسائی جتھا سی جیہدا مَوری سینٹ تھامس سی۔ ایس تبلیغی مشن دے کجھ رکن تھل دے علاقے وچ وی آئے تے لوکاں نوں حضرت عیسیؑ تے اونہاں دیاں گلاں بارے دَسیا۔ ماہراں دے پکے گویڑ دے مطابق اُوس ویلے کرہ ارض تے 25کروڑ انسان آباد سَن جنہاں وچوں دو توں لے کے تِن کروڑ تائیں نفوس رَناں مرد ہندوستان دے خطے دے حیاتی دے بَھیڑے چنگے ساہ لیندے سن۔
75ء دے اُتے تھلے چینی بادشاہ ’’کدفائس‘‘ نیں کاشان قبیلیاں نوں نال لے کے کابل توں وادی گندھارا دے پہلوی بادشاہ ابدکسی از تے حملہ کردِتا۔ اوہ آپ وی کاشان قبیلے نال تعلق رکھدا سی۔ ایہہ قبیلے بدھ مت نوں جی جان توں مَنن آلے سن۔ پہلوی بادشاہ ابداکسی از دیا ں فوجاں اونہاں دی بہوں وڈی تعداد دی فوج دے سیلاب نوں روکن وچ ناکام رئیاں تے کدفائس کولوں ہَر گئیاں۔78ء توں 80ء دے وچ وچ وادی گندھارا، پنجاب تے وادی سندھ دے کجھ علاقیاں تے کد فائس دی شاہی قائم ہوگئی۔ اوس اپنی فتوحات دے سلسلے نوں اگے ودھاندیاں ہوئیاں وسطِ ہندوستان تائیں اپنیاں فوجاں گھلیاں۔ اوہدے مَرن توں بعد حکومت اوہدے خاندان وچ تاں رئی پر ہور علاقے فتح ناں ہوسگے۔
کاشان قبیلے دلیری تے اکٹھ دی خوبی رکھدے سن۔ اوہ ساکا قبیلے دے لوکاں وانگوں عیاشیاں دے قائل نئیں سن۔ایہی وجہ اے کہ اونہاں دی بادشاہی لمے عرصے تائیں قائم رئی۔ اونہاں دے اکثر بادشاہ بدھ مت نوں مَنن آلے سن تے اونہاں وچوں کِسے وی عیسائیت یا ہندو مت نوں سینے نال نئیں لایا۔ تیجی صدی وچ اونہاں دی شاہی ڈول گئی تے ایتھے دے راجیاں فیر ہک واری اَت چُک لئی۔اونہاں اپنیاں راجدھانیاں بنا لئیاں۔ ہندوستان دے لوکاں دی ایہو کمزوری سی جِدے پاروں باہروں آون آلے بادشاہواں نوں ایتھے دی شاہی لبھ جاندی سی۔ ایتھے کوئی وَڈی تے پکی حکومت تاں قائم ای نئیں سی ہوندی ۔ آون آلیاں لئی نکیاں نکیاں ریاستاں تے واری واری قابض ہونا بہوں سوکھا ہوندا سی۔

تیجی تے چوتھی صدی عیسوی
226ء وچ پارسی مذہب نال تعلق رکھن آلے بہمن دے بِھرا ’’ساسان‘‘ نیں ایران وچ ساسانی قبیلے دی اِٹ رکھی۔ اوس ’’بابک‘‘ ناں دے شخص دی دِھی نال ویاہ کیتا جیہدے وچوں ’’اردشیر بالکاں‘‘ جمیا۔ایسے ارد شیر بالکاں نیں ایران وچ ساسانی راج دی نیہہ رکھی۔ایران دا شہنشاہ بَنن توں بعد اوس آسے پاسے مونہہ مارن دا سلسلہ شروع کیتا۔قیصرِ روم نال اوس اَگے ودھ کے ٹکر لئی تے خون ریز جنگ لڑن توں بعد اونہوں مار بھجایا تے اوہدے علاقیاں تے قبضہ کر لیا۔ آرمینیا تے وہ اوس قبضہ کیتا ۔ اینہاں جنگاں وچ جِتن نال اوہدے حوصلے وَدھ گئے تے اوس پنجاب نوں تھل دے تَتی دھرتی سمیت اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا۔ لیہ دی دھرتی تے کاشانیاں توں بعد ایہہ دوجے ایرانی نسل دے قبیلے سن جنہاں ایتھے راج کیتا۔
240ء وچ جدوں ارد شیر بالکاں مریا تے پنجاب فیر ایرانیاں دے ہتھوں نکل گیا تے وکھو وَکھ ریاستاں وچ وَنڈیا گیا۔راجیاں نیں اپنی روایتاں نوں فیر جگایا تے اپنی اپنی آپ مہاری تے آزاد راجدھانیاں قائم کر لئیاں۔خبرے اقتدار دا کیہڑا سواد سی کہ ایہہ راجے آپس وچ رَل نئیں سن سگدے تے کجھ وَریاں بعد اپنی آزادی گنوا بہندے سن۔ایتھوں بھاڑا جانا بند ہویا تے ساسانیاں نوں وَخت پَے گیا۔ اوہ باختر نوں فتح کرن توں بعد سِدھے ٹیکسلا تے وارد ہوئے۔
شاہ پور ساسانی (309ء توں 379ء تائیں) نیں دریائے سندھ پار کرکے سندھ تے پنجاب دے وچکارلے علاقیاں نوں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ رَلایا۔ ایتھوں دے راجے مہاراجے آپس وچ رَل مِل نہ سگے تے ناں ای کوئی سانجھی فوج بنا سگے جیدی وجہ توں فیر اونہاں نوں سر نیہوانا پیا تے ساسانیاں دی شاہی نوں من کے مالیہ بھاڑا دینا پئیا۔ہندوستان دے وسنیک کدیں وِی اَکٹھ نئیں کر سگے سن تے ایس پاروں مار کھاجاندے سن۔
پنجویں صدی عیسوی
484ء وچ ایرانی شہنشاہ ’’فیروز‘‘ دی مرکزی حکومت نوں جڑوں اکھاڑ کے ’’ہن‘‘ قوم دے مَوری ’’مہر گل‘‘ نے اقتدار دے قبضہ جما لیا۔ ساسانیاں دے سارے فتح کیتے ہوئے علاقیاں تے وی اونہاں دا راج قائم ہوگیا۔ تھل دی دھرتی نوں سیالکوٹ نال بنھ دِتا گیا تے اینویں ایتھے دا مالیہ سیالکوٹ جان لگا جتھوں ہن بادشاہ کول اَپڑا دِتا جاندا سی۔ ایہہ قوم بڑی حرصی، لُدھی تے ظالم سی۔ اینہاں ایران تے ہندوستان دی وَستیاں لُٹ کھاہدیاں تے اینہاں نوں معاشی طور تے اجاڑ کے رکھ دِتا۔ ایہہ ای وجہ سی کہ ایتھوں دی رعایا اونہاں دے خلاف بھڑک اٹھی تے ہر پاسے احتجاج ہون لگ پیا۔ تھل دے لوکاں دی وَڈی آمدن سندھ دریا دیاں مچھیاں، ہاتھی دانت دیاں بنیاں ہوئیاں چیزاں تے اُوٹھاں دے وپار نال جُڑی ہوئی سی۔ ہن قبیلے دے لوک تھل دے واسی غریباں کولوں اینہاں دی ہر شئے مفتو مفتی لٹ کھاندے سن تے اینہاں دے مونہوں اَن پانی وی کَھس لیندے سن۔ ایتھے دے وَڈ وَڈیریاں آپوں جان عقلمندی دا مظاہرہ کیتا تے وچووِچ ساسانیاں نال رَل گئے۔ ہولی ہولی پنجاب تے سندھ تے سارے راجے ساسانیاں نال ہناں دے خلاف اکٹھے ہوگئے تے اونہاں نوں اپنے تعاون دا پورا یقین دِوایا تے اونہاں نوں ہناں نال لڑن دی پٹی پڑھائی۔

چھینویں صدی عیسوی
528ء وچ ہندوستان دے راجیاں دی سانجھی فوج تے ساسانیاں نیں رَل کے مہر گل دی فوج تے اَنہے واہ حملہ کردِتا۔ جوڑ کے جنگ ہوئی تے ہناں نوں شاہی گنواون دے نال نال بھاری جانی تے مالی نقصان دا صدمہ وی چُکنا پئیا۔ مہر گل نوں پھڑ لیا گیا تے راجیاں دے ساہمنے پیش کردِتا گیا۔ ہندو راجیاں دا مہر گل نوں سزادین دے بارے ہک اکٹھ ہویا جیہدے وچ اوہنوں معاف کرن دا فیصلہ کیتا گیا۔ اوہناں نیںمہر گل نوں چھڈ دِتا تے ایسراں ہک واری فیر ہندوستان دے ساسانیاں دا راج قائم ہوگیا۔
530ء دے وَرے وچ ہناں دے معزول بادشاہ مہر گل کشمیر وَل مونہہ کیتا تے کشمیر دے راجے کول پَروہنا بن کے رئیا۔ اوہ اندر دا پکا بے ایمان، مطلبی، احسان فراموش، نمک حرام تے اقتدار دا بُھکابندہ سی۔ اوس کشمیر دی ریاست وچ اپنے محسن راجے دے خلاف سازشاں دا جال بن کے رَکھ دِتا۔ کشمیری راجے دی میزبان طبیعت دا رَج کے فائدہ اٹھاندے ہوئیاںاوس کوئی ایہو جئی چالاں چلیاں کہ درباریاں وچوں کئیاں نوں اپنے نال ملا کے راجے نال غداری دی راہ تے لا لیا۔ کجھ وَرے لنگھے تے اوس اپنے حمایتیاں تے راجے دے غداراں دی امداد نال کشمیری بادشاہ دا تخت الٹ چھڈیا۔ ریاست دے سارے علاقیاں تے قبضہ کرلیا۔ ایس ریاست وچوں نکل کے اوس تھل دے لمے چوڑے علاقے تے وی قبضہ کر لیا۔ اوہدی فطرت اوہدے نال نال سی تے اپنی فطرت دے ہتھوں مجبور ہوکے رعایاتے ظلم کردا سی۔ ایسے پاروں اوہدی حیاتی وچ ای اوہدی حکومت دے تھماں نوں سِوی لگ گئی تے شاہی دا سنگھنا بوٹا سُکدا گیا۔ رئی سئی کسر اوہدے مَرن نال پوری ہوگئی ۔ 540ء وچ اوہدی حیاتی نال اوہدے ظلماں دی کتاب بند ہوگئی تے مرن پِچھوںسلطنت تِیلے تِیلے ہوگئی۔
اوس سَمے تھل دا علاقہ وی ٹُٹ پُھٹ دا شکار سی تے دریائے سندھ اپنے کنڈیاں تے بیٹھے ہوئے نمانے لوکاں دی وستیاں نوں مار مُکاون لئی بہوں زیادہ کٹائو کردا پئیا سی۔ طبعی طور تے مٹن آلیاں وستیاں تے شہراں دے ناں نشان رہندی دنیا تے باقی رہندے نیں تے ایہہ نشان آون آلے لوکاں نوں مرن مُکن آلیاں دے رہن سہن تے وسیب دیاں کہانیاں سناوندے نیں پَر دریا دے ہتھوں فنا ہوون آلیاں وستیاں تے اوہناں دیاں تہذیباں اپنا ناں نشان ای گنوا بہندیاں نیں۔تھل وچ خبرے کِنیاں ایہو جئیاں وستیاں آباد ہوئیاں سن جنہاں نوں سندھ ساگر نیں اینویں غرق کردِتا جے اونہاں دی کوئی سُونہہ وی نئیں لبھدی۔ ایتھے ہڑپہ، موہن جودڑو، ٹیکسلا، سون وسکیسر (ضلع خوشاب)، کلی گل محمد تے ژوب توں پہلاں دی تہذیباں دے علمبردار ٹھیکرات وی دنیا دی اَکھاںتوں اُکا اِی اوڈھر ہوگئے۔جے کر ایہہ آکھیا جاوے کہ ایتھے دی تہذیب نوں کھوہ کھاتے لاون وچ سندھ ساگر دا پوری طراں ہتھ اے تے ایہہ کُوڑ نئیں ہووے گا۔
555ء وچ ہناں دی مرکزی حکومت زوال پذیر ہوگئی۔ ہن اپنی شاہی دے زمانے وچ قتل و غارت، بدمعاشی تے لُٹ مار دا بَزار ہر ویلے گرم رکھدے سن تے اونہاں وچ انسانیت تے اخلاق ناں دی کوئی شئے نئیں سی جیہدی وجہ نال رعایا اونہاں کولوں بہوں زیادہ اَکی ہوئی سی۔ اوہ ہن قبیلے دی شاہی کولوں جان چھڑاون دی کوششاں وچ بڑے چِر تُوں رُجھے ہوئے سن پَر ا ونہاں نوں کوئی مضبوط قیادت تے امداد نئیں سی لبھدی جیہدی وجہ توں اوہ ہناں نوں اپنے مگروں لہاون وچ کامیاب نئیں سی ہوندے۔ آخیر ایہہ امداد باختر دے ترک حکمراناں اونہاں نوں اَپڑائی۔
563ء وچ ساسانی بادشاہ ’’نوشیروان‘‘ تے باختر دے تُرکاں رَل کے ہُناں دی شاہی تے فیصلہ کُن حملہ کیتا۔ ایرانی رعایا نے اونہاں دا اَگے ودھ کے ساتھ دِتا۔ ہناں نوں چُن چُن کے قبرے لہایاتے اونہاں نوں لَبھ لبھ کے قتل کرن دا ایہہ سلسلہ کئی وَریاں تائیں جاری رئیا۔ جتنے ظلم اونہاں اپنے اقتدار وچ عوام تے ڈھائے سن اونہاں نالوں کِتے زیادہ اونہاں تے ڈھائے گئے۔ ایہہ ماری کُٹی ہوئی رعایا دے اندروں نفرت تے کوڑدے اُٹھن آلے طوفان دا نتیجہ سی۔ بادشاہواں دے ناں دے پِچھے لکھاں کروڑاں لوکاں دے مشتعل ہتھ سن جنہاں وچ ویلے نیں ننگیاں تلواراں پَھڑا دتیا سن۔ ایرانی قصر تے ساسانیا ں دے بادشاہ نوشیروان دا قبضہ ہوگیا تے اوس ساسانیاں کولوں کھوئے جان آلے علاقیاں دے بارے وی سوچنا شروع کردِتا۔ درباردے رَپھڑاں توں کجھ سکون ملیا تے اوس ہندوستان وَل مونہہ کیتا۔
570ء دے نیڑے تیڑے اوس ہندوستان تے حملہ کرکے دریائے سندھ دے پَرلے کنڈے تائیں اپنی سلطنت دیاں سرحداں وَدھا لئیاں۔دریا دے چڑھدے پاسے ہندورراجہ ’’راجہ سانگلہ‘‘ دی راجدھانی قائم سی۔ ایس راجدھانی وچ تھل دی دھرتی دے وسنیک وی شامل سن۔ کجھ چِر پچھوں ایرانیاں ایس علاقے تے وی قبضہ کر لیا تے تھل دا علاقہ ہندوئواں دی عمل داری وچوں نکل کے ہک واری فیر ایرانیاں دے قبضے وچ آگیا۔

ستویں صدی عیسوی
652ء تائیں تھل دا علاقہ ایرانیاں واسطے فصلاں اگاوندا رئیا تے ایتھے دے غریب مزدور لوک اونہاں واسطے اپنا لہو تے مُڑہکا ہک کردے رئے۔ خراج ساسانی دربار وچ جاندا رئیا تے ساسانیاں دے دربار وچوں تھل واسطے فرمان جاری ہوندے رئے۔ ساسانیاں دا آخیرلا بادشاہ ’’یزدگردسوم‘‘ سی جیہدے مرن تُوں پہلاں ای ایتھے ایران دی حکومت دیاں جڑاں کمزور ہون لگ پئیاں سن تے رعایا وچ ایرانیاں دا ٹَور ٹیہکا ختم ہون لگ پئیا سی۔ یزدگرد سوم ’’نہاوند ‘‘ دے مقام تے مسلماناں نال جنگ کردے ہوئیاں ماریا گیاتے اوہدی حکومت دے اُچے مِنارے ڈھے گئے۔ پنجاب تے سندھ دے راجے ہِک واری فیر اقتدار دی سواری جُھوٹن لگے تے اونہاں ایس سارے علاقے نوں نکیاں وڈیاں راج دھانیاں وچ ونڈ لیا۔ تھل دا علاقہ ایس واری ملتان دی حکومت دے حصے وچ آگیا ۔
اینہاں نکیاں وَڈیاں ریاستاں نوں ہندومت مذہب نال تعلق رکھن آلے ’’راجہ سہرس‘‘ نے خبرے کِنے جتناں نال ہِک مِک کیتا تے اپنی شاہی قائم کیتی۔ ایس حکومت وچ دیبل (کراچی) توں لے کے ٹیکسلا تائیں دے سارے علاقے شامل سن۔ ملتان دی آپ مہاری ریاست نیں وی اوس نال الحاق کر لیاتے ایسراں تھل دا علاقہ راجہ سہرس دی حکومت نال بالواسطہ طور تے جُڑ گیا۔ راجہ سہرس نیں تھل دے حکمراناں دی تریخی فہرست وچ مقدر کولوںاپنا ناں لکھوا لیا۔ اوس دے بنائے ہوئے دارالحکومت ’’الور‘‘ وچوں تھل دے وسنیکاں لئی فرمان جاری ہوندے سن۔ راجہ سہرس توں پہلاں ایس علاقے وچ ہندو مذہب دے لوک آباد تے سن پَر صحیح معنیاں وچ ہندو ازم نوں راجہ سہرس دی شاہی دے زمانے وچ ترقی لبھی۔
راجہ سہرس توں بعد اوہدا جانشین ’’راجہ ساہسی‘‘ الور دا بادشاہ بنیا۔ اوس وی اپنے پیو دی طراں تھل دے علاقے ول اَکھ چُک کے وی ناں ویکھیا تے ناں ای ایتھے وَسن آلے لوکاں دی فلاح و بہبود لئی کوئی یادگار قدم چُکیا۔ لیہ دی ڈھینہدی مردی تہذیب دی ٹُٹ پُھٹ دا عمل جاری رئیا۔ راجہ ساہسی دی حکومت وچ ہک وار فیر ایتھے بدھ مت نیں زور پَھڑ لیا۔
ہندو مت مذہب نال تعلق رکھن آلے راجہ ساہسی دے ہک وزیر جیہدا ناں ’’چچ‘‘ سی، نیں راجہ ساہسی دی رَن نال یاری لا لئی تے اونہوں اپنے ہتھاں وچ کر لیا۔ چچ ، راجہ ساہسی نالوں مونہہ متھے تے جثے وَلوں کِتے زیادہ سوہناتے رَناں دے دل نوں اپنے وَل کھچن آلا سی نالے اوہ گلاں گلاں وچ بندے نوں تھانویں لہا دین دا ہنر وی جاندا سِی ایس لئی رانی جی جان توں اوہدے تے مَر مُک گئی۔ اونہاں دی ایہہ عشق کتھا سمے دے سوار ٹُردی رئی تے منزل تے اودوں پُجی جدوں راجہ ساہسی سنسار توں کنڈ کر گیا۔ رانی تے چچ نے رَل کے صلاح کیتی تے ساہسی دا مَرنا کردے ہوئیاں اوہدے سبھو رشتہ داراں تے وارثاں نوں بُلا کے محل دے وچ قتل کرکے پُور دِتا۔ساہسی دی رنڈی رَن نال ویاہ کرن دا چچ نوں ایہہ فائدہ ہوئیا کہ اوہ الور دے تخت دا مالک بن گیا۔ راجہ ساہسی دا ہک بِھرا چچ تے رانی دے ہتھوں قتل ہون توں بچ گیا سی ، اوس چچ کولوں شاہی کھوہن دی بڑی کوشش کیتی پَر چچ گُناں دا پورا سی۔ اوس ہک وستی وی اوہدے قبضے وچ ناں جان دِتی۔ 668ء وچ چچ مر گیا پَر مرن توں پہلاں اوس اپنی سلطنت وچ اضافہ کردے ہوئیاں پنجاب دے اُتلے علاقیاں نوںالور نال منسلک کردِتا سی۔ اوس زمانے وچ تھل دا علاقہ لیہ دی دھرتی سمیت ملتان دے دربار دے فرمان تھلے ہون دے کارن الور دی حکومت دا حصہ سی۔
664ء وچ کابل دی فتح دے بعد ہک مسلمان جری سپہ سالار ’’مہلب بن ابی سفیرہ‘‘ درہ خیبر وچوں لنگھ کے پشاور نوں فتح کردا ہویا تھل دے علاقے دے حملہ آور ہویا۔ اوس سندھ ساگر دے نال نال دے وسیع علاقے تے فتح دے جھنڈے گڈے تے ہندوراجیاں نوں تَھلا وکھایا۔ ہک روایت دے مطابق پیر جگی (ضلع لیہ دا ہک مشہور مقام) وچ اوس قیام کیتا تے لڑائیاں وچ لگن آلے پَھٹاں نال اوہدے کجھ سنگتی ایتھے فوت ہوئے تے ایسے بھوئیں وچ اونہاں نوں دفن کر دِتا گیا۔ اونہاں دیاں قبراں ہالے تائیں پیر جگی وچ موجود نیں تے اونہاں نوں ’’پیر اصحاب‘‘ دیاں قبراں دا ناں دِتا جاندا اے۔ تھل دے علاقے وچوں مہلب بن ابی سفیرہ نکل کے بلوچستان وَل ٹُریا۔راہ وچ اوہدی ’’گنداوی ‘‘ دے مقام تے بلوچاں نال خونریز جنگ ہوئی۔ مہلب دی نکی جئی فوج نے دل کھول کے مقابلہ کیتا تے اونہاں نوں فتح نصیب ہوئی۔ ایس جنگ وچ مہلب دا بہوں جانی تے مالی نقصان ہوئیا۔ اوہدے بڑے جری تے وفادار جوان لہو وچ نہاکے اونہوں ہمیش لئی چھڈ گئے۔ کئی مورخ کہندے نیں کہ ایہہ جنگ پیر جگی دے مقام تے ای ہوئی سی تے ایس جنگ وچ مرن آلے مہلب دے جواناں دیاں قبراں ای پیراصحاب دے ناں نال مشہور ہوئیاں نیں۔ بلوچاں نوں ہران توں بعد مہلب دا قلات دے مقام تے تُرکاں دے ہک جنگی دستے نال وَاہ پئیا۔ لڑدیاں بھڑدیاں مہلب دے جوان ایس تُرکاں دے گھیرے وچ آگئے۔ مہلب تے اوہدے باقی بچ جان آلے سنگتی بڑی دلیری تے شجاعت نال لڑے۔ اینہاں لُٹے پُٹے جواناں دے جذبہِ شہادت وچ کوئی کمی ناں آئی تے اوہ ہک ہک کردے ہوئیاں شہید ہوگئے۔
668ء وچ چچ دے مرن پِچھوں اوہدا پُتر ’’راجہ داہر‘‘ شاہی کرسی تے بیٹھا۔ اوہ اپنے پیو چچ دی طراں بڑا سوہنا تے سجاکھا جوان سی۔ گلاں باتاں وچ اگلے نوں پھساون دے ہنر توں چنگی طراں واقف سی۔ ایہہ اوہ ہندوستان دا پہلا بادشاہ سی جیہدا واسطہ مسلماناں دی فوج نال سِدھا ساہنوا پیا۔ اوہ سونہپ دے نال نال اپنی دلیری تے شجاعت وچ وی مَنیا پَرونیا جاندا سی۔ دیبل تے اوہدی ریاست دے دوجے اکثر علاقیاں وچ بدھ مت دی اکثریت سی تے ہندومت ہولی ہولی ترقی دیاں پوڑھیاں چڑھدا پیا سی۔
تھل وچ وی ریاست دے دوجے علاقیاں وانگ ہندومت پھیل رئیا سی۔راجہ داہر نیں ملتان دے علاقے وَل اپنی توجہ کیتی تے لوکاں واسطے فلاحی کم کار کیتے۔کیوں جے اوتھوں اوس نوں بغاوت دا ڈر رہندا سی۔ ہو سگدا اے جے اوس تھل دے وسنیکاں بارے وی کجھ کیتا ہووے پَر ایہدے بارے کوئی دستاویز ہتھ نئیں چڑھ سگی۔
اٹھویں صدی عیسوی
711ء وچ راجہ داہر تے نویں جوانی مانڑدا مسلمان سپاہ سالار ’’محمد بن قاسم‘‘ نے چنگا چُٹ کے حملہ کیتا تے اوہدی اِٹ نال اِٹ وَجا دِتی ۔اوس سندھ تے ملتان توں بعد دریائے چنہاں دے چڑھدے پاسے سیالکوٹ تائیں دے علاقے فتح کیتے تے اپنی بہادری دیاں داستاناں لوکاں دے پڑھن سنن واسطے چھڈیاں۔ تھل اوہدی دسترس توں ہالے باہر ای سی جے اونہوں عرب دی مرکزی حکومت واپس سَد لیا۔ اونہوں فوری طور تے واپس عرب جانا پئیا۔ اوتھے جاندیاں نال ای اونہوں ہک مقدمے وچ سزائے موت دے دِتی گئی۔ اوہ ہمہ گیر شخصیت دا مالک سی۔ اوہدیاں خوبیاں دا شمار نئیں کیتا جا سگدا۔ اوس تھوڑے سَمے وچ ای ایتھے دے لوکاں دے دلاں وچ اپنا آلنا بنا لیا سی۔ ہندو مت مذہب نال تعلق رکھن آلے خبرے کِنے قدیمی گھرانیاں دے بندیاں نیں اوہدے ہَٹکن دے باوجوداوہدے بت بنائے تے پوجا پاٹ شروع کردِتی۔ جے کر اونہوں واپس عرب ناں مُڑنا پیندا تے کجھ وَریاں دے وچ وچ ای اوس پورے ہندوستان نوں فتح کرکے ایتھے اسلامی حکومت دا مڈھ لا دینا سی۔پَر ایس خطے وچ ہالے اَوکھاں لکھیاں ہوئیاں سن۔
کجھ سمے تائیں لیہ دی دھرتی مسلماناں دی کابل حکومت دے ماتحت رئی۔ جدوں افغانستان وچ مسلماناں دی شاہی کرسی نوں تَھلوں دی سِوی لگی تے اوتھے مسلماناں کولوں تخت کُھس گیا۔ ہندو راجیاں نے اپنی حکومت بنا لئی۔اینہاں ہندو راجیاں دا کلی طور تے تھل وچ عمل دخل قائم ہوگیاتے اونہاں دونواں ہتھاں نال رعایا نوں لُٹنا شروع کر دِتا۔فیر ایہہ عمل دخل وی کمزور پَے گیا۔ ایتھے دے لوکاں اپنی پرانی روایت دے مطابق انہاں نوں چھنڈ دِتا۔ایتھے دے وسنیک آن آلے طاقتور حملہ آوراں دے ساہمنے سِر نیہوا دیندے سن تے خراج دین دا وعدہ کرلیندے سن پَر اوہ ہالے اپنے گھر اَپڑدا وی نئیں سی جے ایہہ مُکر جاندے سن۔ایتھے دے راجے وی رعایا وانگوں چڑھدی لہندی طبیعت دے مالک سن۔ کدیں تے اوہ غیرت دے ناں تے آپ نالوں کِتے وڈے بادشاہواں نال بِھڑ جاندے سن تے کدیں اُکا ای ڈر کے بہہ جاندے سن۔

نوویں صدی عیسوی
870ء وچ کابل تے فیر مسلماناں نیں بھرپور حملہ کیتا تے مسلمان سلطنت دی نیہہ رکھی۔ کابل دا راجہ ’’للیہ شاہ‘‘اوتھوں نَس کے ویہند تے قابض ہوگیا تے قندھار دے وسیع و عریض پہاڑاں وچ اپنی سلطنت قائم کر لئی۔ اوس تھل نوں کابل نالوں وَکھ کرکے اپنی مقبوضات وچ شامل کر لیا۔ کابل دی مسلمان حکومت نے تھل وَل کوئی توجہ ناں دِتی تے اپنے رَپھڑاں وات پئی رئی۔
تھل تے راجہ للیہ شاہ دے پریوار نیں تقریباََسوا سو سال تائیں حکومت کیتی۔ اوس دے خاندان وچوں ’’راجہ بل‘‘ ناں دے راجے نیں دریائے سندھ دے لہندے پاسے کنڈے تے ہک قلعہ تعمیر کرایا جیہڑا اوہدے ناں دی مناسبت نال ’’قلعہ بلوٹ‘‘ دے ناں توں مشہور ہوئیا۔ اوس اپنی ریاست دا صدر مقام قلعہ بلوٹ وچ قائم کیتا۔ ایس شہر وچ راجے نیں ’’مندر شیو بھگوان‘‘ تعمیر کرایا جیہڑا اوس سمے دا سب توں سوہنا مندر سی۔ ایس مندر دی تعمیر نال ایہہ علاقہ ہندومت دا گڑھ بن کے اُبھریا۔ راجہ بل نیں ہندو مت دی ترقی تے ترویج واسطے گرانقدر خدمتاں سرانجام دِتیاں۔ (داہویں صدی ہجری وچ اُچ شریف توں لیہ دے رستے ہجرت کرکے آن آلے ولی اللہ ’’پیر عبدالوہاب شاہ‘‘ دی وجہ نال ایہہ شہر ہن ’’بلوٹ شریف‘‘ دے ناں توں پورے ملک وچ مشہور اے۔)
تھل تے راجہ بل دے ہک رشتہ دار’’راجہ دیو پال‘‘ دی راجواڑی قائم سی۔ اپنا جنگی تسلط قائم کرن لئی تے حملہ آوراں نال دونویں ہتھیں نبڑن لئی اوس سندھ ساگر دے چڑھدے پاسے کنڈے تے ہک قلعہ تعمیر کرایا۔ اوہدے ناں دی مناسبت نال ایہہ ’’قلعہ دیو پال‘‘ تے فیر ’’قلعہ دیپال‘‘ مشہور ہوئیا۔ اپنے سمے دے وڈے تے مضبوط قلعیاں وچوں ہک سی۔ ایہدے نال جیہڑا شہر لگدا سی اوہدا ناں اوس ’’کوٹ دیوپال گڑھ‘‘ رکھیا جیہڑا ’’کوٹ دیپال گڑھ‘‘ دے ناں نال مشہور ہوئیا۔(چِراں پچھوں ایہہ’’ کوٹ کروڑ‘‘ تے فیر حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے آون تے ’’کروڑ لعل عیسن‘‘ دے ناں توں زبان زدِ عام ہوئیا۔)ایس قلعے وچ راجہ دیوپال دا گورنر اپنی ہشیار تے ہر ویلے چوکنی فوج نال رہندا ہوندا سی۔ راجہ دیوپال دی حکومت وچ جتھے تھل دا ریگستان شامل سی اوتھے ای ڈیرہ اسماعیل خان، لیہ تے بھکر دے علاقے وی ایس دی عمل داری وچ آوندے سن۔ دریا دے نیڑے آلے دونواں پاسے دی بھوئیں بڑی موٹی تے زرخیز سی تے پانی دے کارن ہری بھری تے آباد سی جدوں کہ دریا توں وانڈے علاقیاں وچ ریت دا راج سی تے ایتھے حیاتی ایڈی اوکھی سی کہ کوئی وی جاندار جیکر ایدر آ وَڑدا سی تے تریہہ تے گرمی دے سیکے نال پھڑک پھڑک کے ہلاک ہو جاندا سی۔ٹِبیاں وچ تَتی لو وَگدی سی جیہڑی جثا لُوہ کے رکھ دیندی سی۔لاہناں، کھوی، کری، بیری،پھوگ،جال، کھگل، تُوت، کِکر، دھریک، ٹاہلی، نیم، پاپولر تے رُکھ تے بوٹے ایتھے ہوندے سن۔ زیادہ تر اوہ درخت ایتھے دِسدے سن جنہاں دے پترے بریک تے نکے نکے ہوندے سن۔کوٹ دیپال گڑھ دے وچ بنی ہوئی ہندوئواں دی درسگاہ دے پاروںتھل دے وسنیکاں دا دھیان ہندومت وَل زیادہ سی۔ایس زمانے وچ ای ایتھے ہندوئواں دی تعداد بوہتی ہوئی ۔
875ء توں لے کے 885ء تائیں دے کسے سَمے وچ مبانی حمدان قرمط (عراقی پینڈو بندہ) دے ایجاد کردہ مذہب جیہڑا اسلام دی تعلیمات نوں وِگاڑ تگاڑ کے گھڑیا گیا سی، دے مَنن آلیاں وچوں ہک بندے ’’احمد قرامطی‘‘ نیں اپنے مذہب نوں بہوں کھِنڈایا۔ ایس مذہب نوں مَنن آلے احمد قرامطی نال بہوں زیادہ انسیت تے محبت دے کارن ’’قرامطیہ‘‘ مشہور ہوئے۔ اس مذہب دی رُو نال کائنات دے دوجے سارے مذہب بے ہودہ تے کُوڑے سن۔ قرامطیے حشر دے دیہاڑے نوں کُوڑ تے فتنہ فساد پاون آلا قصہ کہانی آکھدے سن۔ دَھمی ویلے تے نِماشی ویلے دو دو رکعتاں نماز دیاں پڑھدے سن ۔جمعے دی جاہ تے اتوار دے دیہاڑے نوں مقدس دیہاڑا مندے ہوئیاں اتوار نوں عبادتاں تے ریاضتاں کردے سن۔ خانے کعبے دا تصور اونہاں وچ مکہ شریف نئیں بلکہ بیت المقدس سی۔

دَاہویں صدی عیسوی
910ء دے دَہاکے وچ قرامطیاں نیں کوفہ تے بصرہ دی اِٹ نال اِٹ وجا دِتی۔ اونہاں ایتھے مسلماناں دا بے دریغ قتلِ عام کیتا تے لُٹ مار تے ظلم زیادتی دا بَزار واہوا گرم کیتا۔
920ء دے دَہاکے وچ اونہاں مکہ معظمہ تے بَن جُڑ کے حملہ کیتا تے تباہی دی اَت مچا دِتی۔ سلیمان قرامطی دی سرپرستی وچ ہزاراں حاجیاں نوں اونہاں شرِعام قتل کیتا تے خانہ کعبہ دی رَج کے بے حرمتی کیتی۔ اللہ دے پاک گھر وچوں حجرِ اسود اکھاڑ لیا تے اپنے مرکزی حکومتی شہر وچ لے گئے۔ حجرِ اسود اِکی (۲۱) وَریاں تائیں اونہاں دے کول رئیا۔
ایتھوں ویہلے ہوکے اونہاں وادی سندھ وَل مونہہ کیتا تے 970ء دے دَہاکے وچ ’’جلم قرامطی‘‘ نیں اپنے سنگتیاں دے نال ملتان تے حملہ کیتا تے ایتھے دے وسنیکاں نوں کُٹ مار کے قبضہ کر لیا۔ محمد بن قاسم دی بنوائی ہوئی مَسِیت بند کرا دِتی تے شہر دے سارے مندراں نوں تباہ کر دِتا۔ اوہ ناصرف مسلماناں بلکہ ہندوواں دے عقیدیاں دا احترام وِی نئیں کردے سن۔اونہاں ناں صرف ایتھے اپنے پیر جمانے شروع کر دِتے بلکہ سلطنت نوں مضبوط کردے ہوئیاںبڑی تیزی نال اپنے مذہب وچ لوکاں نوں شامل کرنا شروع کردِتا۔
یارہویں صدی عیسوی
1004ء وچ غزنی (افغانستان) توں ’’محمود غزنوی‘‘ سنگلاخ تے ویران پتھر چٹاناں وچوں نکل کے ہندوستان دے حملہ آور ہوئیا۔ اوہ بھالیہ دی ریاست تے اکھاں ٹِکا کے بھجیا آیا۔ دریائے سندھ دے چڑھدے پاسے آلے کنڈے دے نال نال ٹُردے ٹُردے اوہدی فوج راہ بُھل کے تھل دے دور دور تائیں پھیلے ہوئے ٹبیاں دی تَتی ریت وچ آن پھسی۔گرمی تے تریہہ دی شدت نیں اونہاں دا اندر ہلا کے رکھ دِتا تے اونہاں دا بَھیڑا حال کر چَھڈیا۔ محمود دی فوج دے گھبرو جوان تے گھوڑے کھوتے مَرن مَنجی تے پَین لگ پئے تے فوج وچ شامل ہک ولی کامل مردِ مومن ’’ شاہ حسین‘‘ دی دعا نال اللہ وَلوں رحمت دا مینہ وَرہیا۔ انساناں تے جناوراں دے دم وچ دَم آیاتے سفر آسان ہوئیا۔ محمود غزنوی اپنی فوجاں نال دریائے سندھ دے کنڈے وَل جاندیاں ہوئیاں قلعہ دیپال گڑھ آن اَپڑیا۔ اوس قلعہ دیپال گڑھ نوں اپنے گھیرے وچ لَے لیا۔ بوہت سارے دیہاڑے لنگھ گئے پَر محمود دا گھیرا ناں ٹُٹ سگیا۔ آخیر ہندوئواں دی فوج نوں قلعے وچوں باہر نکلنا پئیا تے چنگی گھمسان دی جنگ ہوئی۔ محمود دیاں فوجاں نیں ہندوئواں نوں مار وَنجایا تے اونہاں نوں شکست دِتی۔ قلعے وچ اینی فوج تاں ہے نئیں سی جیہڑی محمود غزنوی دی منظم فوج دا مقابلہ کر سگدی۔ قلعہ تے کوٹ دیپال گڑھ شہر فتح کرلَین توں بعد محمود غزنوی نیں اپنے کجھ اعتماد آلے سنگتیاں نوں ہک بزرگ ’’سلطان حسین خوارزمی‘‘دے ماتحت کرکے قلعے تے تعینات کیتا تے آپ اَگے وَدھ گیا۔ سلطان حسین خوارزمی ، قریشی حسب نسب دے مالک سن۔ اوہ مکہ معظمہ توں خوارزم تے فیر قلعہ دیپال گڑھ آئے سن۔ بہوں عبادت کرن آلے بزرگ سن۔ اونہاں قلعہ دیپال گڑھ دا ناں بدل کے ’’کوٹ کروڑ‘‘ رکھیا تے اوس دے وچ ہک مَسیِت تعمیر کیتی۔ ایہہ تھل دے علاقے وچ بنن آلی پہلی مسیت سی۔ لیہ (موجودہ ضلع لیہ) دے اکثر علاقے کوٹ کروڑ دی حکومت وچ شامل ہوگئے تے قریش خاندان دے زیرِ اثر آگئے۔ کوٹ کروڑ نوں مرکزی حیثیت لبھ گئی۔ اوس ویلے کوٹ کروڑ دی ریاست دے نال رَلدے ہوئے ملتان دے علاقیاں وچ قرامطیاں دا چنگا زور سی تے ایس مُوذی فرقے نال تعلق رکھن آلے لوکاں دی اجارہ داری قائم سی۔ اوہ لوکاں نوں بد عقیدہ تے گمراہ کرن دا ہر گُر تے ہر وَل اَزماوندے سن پَر کوٹ کروڑ دی قریشی خوارزمی حکومت روہانی تے دینی علماں دی تدریس دے ذریعے اپنے علاقے وچ اونہاں دی مداخلت نوں بے اثر کر دیندی سی۔ تبلیغِ اسلام دیاں کوششاں پاروں قرامطی اپنے گندے غلیظ مقصد کوٹ کروڑ دے علاقے وچ پورے ناں کر سگے۔ محمود غزنوی نیں قرامطیاں نوں تہہ تیغ تے کیتا پَر اوہدے جان توں بعد ایہہ مُوذی فیر زور پَھڑ گئے۔
حضرت سلطان حسین خوارزمی تبلیغِ اسلام وچ ہر ویلے رُجھے ریہندے سن۔ اونہاں دیاں کوششاں نال اسلام دی شمع تھل وچ روشن ہوئی تے ایتھے دے ریگزاراں وچ ہدایت تے رفعت دی روشنی چار وانگ کِھنڈ گئی۔ اونہاں دے پتر ’’حضرت شمس الدین خوارزمی‘‘ دے ذمے انتظامی امور تے دفاع دا فرض سونپیا گیا سی۔ اوہ اپنی نکی جئی فوج دے نال اونہاں ہندو راجیاں نال نبڑدے ریہندے سن جیہڑے اسلام دی راہ وچ کنڈے کِھلاردے ریہندے سن۔ اوہ بہوں بہادر تے کڑیل گھبرو جوان سن۔ اونہاں ’’قلعہ چتروڑ‘‘ تے حملہ کیتا تے بہادری نال لڑدے ہوئیاں رتبہِ شہادت حاصل کیتا۔ اونہاں دی شہادت توں بعد کوٹ کروڑ دا والی حضرت سلطان علی خوارزمی نوں بنا دِتا گیا۔ اونہاں دی کم عمری دے پاروں کوٹ کروڑ دی دفاعی طاقت پہلاں نالوں گھٹ گئی تے بہوں ساری کمزور ہوگئی۔ ہندوئواں دے ساہمنے کوٹ کروڑ دا دفاع کرن واسطے کوئی مضبوط رکاوٹ نئیں سی جیہڑی اونہاں دی راہ ڈَکدی ایس واسطے اونہاں ہندوئواں دے حوصلے وَدھ گئے۔ اونہاں ’’راجہ کیسل‘‘ دی کمان وچ اکٹھے ہوکے کوٹ کروڑ تے اپنی پوری طاقت نال حملہ کر دِتا۔ ایہدے باوجود کہ ہندو بوہتے تے نالے طاقتور سن، مسلماناں نوں فتح نصیب ہوئی تے ہندو بے نیل و مرام شکست کھا کے نَس گئے۔ اینہاں پَھٹاں نوں کالجے تے جَرن توں بعد ہندوئواں وچ کوٹ کروڑ وَل بَھیڑی اکھ ویکھن دا یارا ناں رئیا۔
لیہ دی بھوئیں جیہدا دارالحکومت کوٹ کروڑ سی، حضرت سلطان علی خوارزمی دی حکومت وچ اسلام نیں بہوں ترقی کیتی ۔ بڑے وانڈیوں تے دوروں دوروں لوک کوٹ کروڑ وچ علم تے عرفان حاصل کرن واسطے آون لگ پئے۔ ہر ویلے مشائخ و عظام کوٹ کروڑ وچ لبھدے سن۔ اوہ خود وی تبلیغِ اسلام واسطے ہر ویلے کوشاں ریہندے سن۔روایتاں وچوں لبھدا اے جے ایس خاندانِ قریش نیں لکھاں بندیاں نوں سدھی راہ تے چلان واسطے اسلام دا سبق پڑھایا تے اسلام دا قرینہ دِتا۔ حضرت سلطان علی خوارزمی دے بعد بالترتیب حضرت سلطان جلال الدین ، حضرت سلطان کمال الدین، حضرت مولانا وجیہہ الدین محمد غوث، حضرت سلطان احمد شیخ اور حضرت مخدوم رشید تھل دے علاقے تے ڈیڈھ دو صدیاں تائیں حکمران رئے۔ انہاں دی زبان دی مٹھاس تے تاثیر دے پاروں تھل وچ قرامطی فرقے دے لوک اپنے مذہب دی نیہہ ناں رکھ سگے۔
حضرت سلطان حسین خوارزمی دا بنایا ہوئیا تدریسی مدرسہ ترقی دیاں پوڑھیاں ٹَپدا ہوئیا جامعہ دی صورت اختیار کر گیا تے آسے پاسوں چار چفیریوں تشنگانِ علم اپنی علمی تریہہ بجھاون واسطے آوندے رئے تے اپنا مقصد پاوندے رئے۔ ایس نوربھری شمع دے پروانیاں دی تعداد وچ ہر لنگھدے سمے نال اضافہ ہوندا گیا تے اسلامی معاشرے دی تشکیل وچ ایس دا کردار اہم توں اہم ہوندا گیا۔ (خوارزمی عہدِ حکومت توں کوٹ دیپال گڑھ دا ناں کوٹ کروڑ ای لگا آوندا سی پَر جدوں حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ ملتانوں ایتھے تشریف لیائے تے اونہاں دے عقیدت منداں نے ایہدا ناں بدل کے ’’کروڑ لعل عیسن‘‘ رکھ دِتا۔)

بارہویں صدی عیسوی
1151ء وچ جمن آلے ’’شہاب الدین غوری‘‘ نیں 22وَرے دی عمر وچ یعنی 1173ء وچ کابل تے قندھار دی حکومت سنبھال لئی۔ اوہ ہک دلیر تے نڈر جنگجو تے طور تے تریک دا سنہرا باب بنیا۔ اونہوں ایہہ اعزا حاصل اے جے اوس ہندوستان دے خطے وچ سب توں پہلی اسلامی آپ مہاری ریاست دی نیہہ رکھی۔ اوس جلد اِی محمود غزنوی دے سارے مقبوضات تے قابوپا لیا۔ اوہ لاہور وں ’’خسروملک غزنوی‘‘نوں بھجا کے لاہور نوں اپنی سلطنت وچ شامل کرنا چاہندا سی پَر اونہوں ملتان تے قرامطیاں دے قبضے دی سونہہ لبھی تے اوس لاہور دا خیال جاندا کر چھڈیا۔ اوہ ملتان نوں قرامطیوں توں پاک صاف کرنا چاہندا سی۔
1175ء وچ جدوں ملتان تے قرامطی پوری طراں حاوی ہوگئے تے شہاب الدین غوری نے اونہاں تے فیصلہ کن حملہ کرن دے بارے اَٹھے ویلے سوچنا شروع کردِتا۔ اوہ اینہاں مُوذیاں نوں مُڈھوں ای مکاونا چاہندا سی۔ اونہوں ایس گل دا چنگی طراں پتہ سی کہ اینہاں قرامطیاں نیں ای اسلام دیاں مُڈھلیاں گلاں نوں وِگاڑ تگاڑ کے لکھاں بندیاں نوں گمراہی تے تباہی دے رستے تے پا دِتا سی۔ قرامطی کسے وی موقعے تے مسلماناں گزند اَپڑاون توں گریز نئیں سن کردے۔1175ء دے اخیر وچ اوس ملتان تے حملہ کرکے قرامطیاں دی کثیر تعداد نوں خون وچ نَہوا چھڈیا تے ملتان توں اونہاں دی اجارہ داری ختم کرکے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ موت دے مونہہ وچوں بچ نکلن آلے قرامطیاں نیں اپنے مردیاں دیاں لاشاں اوتھے چھڈیاں تے آپ ’’اُچ ‘‘ آلے پاسے بھج گئے۔ غوری نیں ’’علی کرماخ‘‘ ناں دے ہک سالار نوں ملتان دا والی وارث بنایا تے آپ بھجن آلے قرامطیاں دے پِچھے اُچ اَپڑ گیا ۔ اوتھے اَپڑدیاں نال ای اوس ہزاراں قرامطیاں نوں موت دے گھاٹ لَہایا تے اینہاں دا مَکو ٹھپ کے آپ وسطی ہندوستان دا رُخ کیتا۔
1179ء وچ اوس پشاور تے ہک بہوں وڈا حملہ کیتا۔ ایس حملے وچ اوہدا وَڈا نقصان ہوئیا۔ اونہاں وقتاں وچ پشاور جنگی لحاظ نال بڑی اہمیت رکھدا سی۔ شہاب الدین غوری نیں پشاور تے قبضہ کرکے اوتھے اپنی فوجی چھائونی تعمیر کرائی تے اوس چھائونی وچ اپنی مسلح فوج تعینات کیت۔ لیہ دے علاقے تے بدستور خوارزمی سلطاناں دی شاہی قائم سی جیہڑے اپنی پوری طاقت نال ملتانوں نَس کے آون آلے قرامطیاں نال نبڑ رئے سن۔ اوہ قرامطیاں دے شر تُوں تھل دھرتی نوں پاک صاف رکھنا چاہندے سن۔ حضرت مخدوم رشیدؒ تے اونہاں دے وَڈ وَڈیریاں اپنی حیاتی وچ اپنے وسیب وچ قرامطیاں نوں اثر انداز نئیں ہون دِتا۔
1180ء وچ سلطان شہاب الدین غوری نیں لاہور نوں اپنے گھیرے وچ لَے لیا۔ خسرو ملک غزنوی نیں خراج دے کے اپنی جان چھڑائی۔ شہاب الدین غوری دے جان توں بعد اوہ اپنے وعدیاں تے پکے پَیریں رہ ناں سگیا جیہدی وجہ توں ہک واری فیر غوری نوں لاہور تے حملہ کرنا پئیا۔ ایس واری اوس کوئی رعایت نہ وَرتی تے خسرو ملک غزنوی نوں شکست فاش دِتی تے اونہوں نَسن دا موقع وی ناں دِتا۔ لاہور دا سوہنا تے ستھرا علاقہ غوری نیں ملتان دے والی علی کرماخ دے حوالے کر دِتا۔
1191ء وچ ’’ترائین‘‘ دے مقام تے سلطان نوں ’’پرتھوی راج‘‘ دے ہتھوں بوہت بَھیڑی ہزیمت چُکنی پئی۔ ایہہ جنگ ترائین دی پہلی جنگ دے طور تے تریخ وچ رقم اے۔ سلطان بڑی کھیچل تے اوکھ نال اپنی جان بچا کے بچے کھچے ہوئے جواناں دے نال بھج کے غزنی اپڑیا۔ اوہ ایس جنگ توں بڑا بھیڑا پئیا تے حوصلہ چھڈ بیٹھا۔ ترائین دے میدان وچوں بھجن آلے سرداراں دے بوتھیاں تے اوس توبڑے چاڑھ دِتے (توبڑہ ہک خاص قسم دا تھیلا ہوندا اے جیہڑا گھوڑیاں دے مونہہ تے بنھ دِتا جاندا اے تے اوہدے وچ دانے پائے جاندے نیں۔ دانے کھاندے ہوئیاں گھوڑے دانے وَنجا نئیں سگدے۔)اوس پرتھوی راج کولوں اپنی ہار دا بدلہ لَین دی سَونہہ کھالئی تے وَڈے پیمانے تے جنگ دیاں تیاریاں شروع کر دِتیاں۔ بعض مورخ آکھدے نیں کہ اوس پرتھوی راج کولوں بدلہ لَین تائیں چنگا کھان ہنڈان، اپنی رَن کول جاون تے نہاون دھوون نوں اپنے واسطے حرام کر چھڈیا سی۔ 1191ء وچ ای اوس ہک لکھ ستر ہزار فوج جنگی سمان نال آراستہ کیتی تے ترائین دے مقام وَل ٹُر پیا۔ اوس تراوڑی (ترائن) دے میدان وچ پرتھوی راج چوہان کولوں اپنی شکست دا کُٹ کے بدلہ لیا تے اونہوں خون نال رَتا لال کرکے زمیں وچ دَب دِتا۔ایس مہم تے جاندے ہوئے غوری راہ وچ کوٹ کروڑ وچوں لنگھ کے گیا سی تے قریشیاں کولوں دعاواں لے کے گیا سی۔
1192ء وچ شہاب الدین غوری نیں ایس نیت نال کہ ملتان وچ قرامطی فیر زور نہ پَھڑ جاون، صرف علی کرماخ دیاں صلاحتیاں تے اعتماد ناں کیتا بلکہ کوٹ کروڑ (تھل دی سلطنت) دے حکمران حضرت مخدوم عبدالرشیدؒ نوں ملتان دیاں وسیع و عریض جاگیراں دِتیاں تے کوٹ کروڑ نوں ملتان دی شاہی وچ شامل کر لیا۔ ملتان تے لاہور تے ایس ویلے اوہدا نائب علی کرماخ حکومت کردا سی۔ اوہ لاہور دے قصر وچ بہہ کے فرمان جاری کردا سی۔ شہاب الدین غوری ایہہ چنگی طراں سمجھدا سی کہ ناں صرف اقتدار نال بلکہ تعلیم تے اسلام دی تبلیغ دی بدولت ای قرامطیاں دی باقیات نوں ملتان وچوں بے دخل کیتا جا سگدا اے۔ حضرت مخدوم رشیدؒ نوں ایسے کارن ای کوٹ کروڑ توں ہجرت کرکے ملتان وچ سکونت اختیار کرنی پئی۔

تیرہویں صدی عیسوی
1203ء وچ سلطان شہاب الدین غوری نوں ہک واری فیر اندوہ ناک شکست دا بار موڈھیاں تے چُکنا پئیا۔ ایس واری اوہ فیر بہوں مشکل نال اپنی جان بچا کے غزنی پہنچ سگیا۔ ایس شکست نیں جتھے ایس دی فوجی طاقت نوں بری طراں تباہ کردِتا اوتھے اوہدیاں باقی ماندہ فوجاں نوں اوس دا باغی کرچھڈیا۔ سلطان دا ہک امیر ’’ایبک بیگ‘‘ اوتھوں بھج کے ملتان اَپڑیا تے ملتان وچ تعینات علی کرماخ دے نائب ’’میر داد حسن‘‘ نوں دھوکے نال قتل کرکے آپ حکمران بن بیٹھا۔ اوس کجھ دیہاڑیاں وچ ای ملتان دے سبھو امیراں تے وَڈ یریاں نوں اپنا ہم خیال بنا لیا۔ تھل دا علاقہ کوٹ کروڑ دی عمل داری وچ سی تے ملتان دے دربار نال منسلک سی، ایس لئی ایہہ وی ایبک بیگ دی شاہی وچ شامل ہوگیا تے ایتھے علی کرماخ دا عمل دخل مُک گیا۔ بعد وچ ایبک بیگ نیں تَرلے منتاں کرکے سلطان نوں منا لیا تے اوہدے کولوں معافی منگ لئی۔ سلطان نے اوہدی منت سماجت نوں مندیاں ہوئیاں اوہدی آپ مہاری شاہی نوں اپنی حکومت دی سرپرستی وچ لَے لیا۔
1206ء وچ گکھڑاں نے غوری نال بغاوت کردِتی تے سلطان شہاب الدین غوری اونہاں دی بغاوت دا سِرپھیہہ کے واپس غزنی جارئیا سی تے راہ وچ دریائے جہلم دے کنارے تے ہک جاہ تے خیمے لائے۔ اوتھے ہک سِر سَڑے قرامطی اونہوں قتل کر چھڈیا۔ کئی مورخ ایہہ آکھدے نیں کہ کھوکھر قوم دے ہک جنگجو شخص نیں اوہدے خیمے وچ رات نوں وَڑ کے اوہدا کم تمام کر دِتا۔ سلطان دے مرن مگروں’’تاج الدین یلدوز‘‘ غزنی دے تاج دا وارث بنیا۔ تُرکی النسل ’’قطب الدین ایبک‘‘ نیں دہلی تے لاہور دا تاج اپنے سر تے رکھیا۔ اوہ ترکستان دے غلاماں دی ہک کھیپ نال وِک کے نیشا پور آیا سی تے قاضی فخر الدین دے ہتھیں لگا۔ اوس نیں ایس ہونہار تے فرمانبردار غلام نوں شہاب الدین غوری دے حوالے کر دِتا۔ ایبک نوں سلطان شہاب الدین غوری نے اپنے جیندیاں جی ای اپنا ولی عہدچُن لیا سی۔ سندھ تے ملتان تھل دے علاقے سمیت ، دا والی ’’سلطان ناصر الدین قباچہ‘‘ بنیا تے اوہ قطب الدین ایبک دے ماتحت سی تے اوہدا حکم بجا لیاوندا سی۔
نومبر1210ء وچ لاہور وچ چوگان (پولو) کھیڈدیاں ہوئیاںاوہ گھوڑے دی کاٹھی توں ڈِگ کے ملک عدم سدھار گیا۔ دہلی دا فرمانروا دنیا توں اوڈھر ہوئیا تے اوہدے پُتر ’’آرام شاہ‘‘ نوں تخت نشین کیتا گیا۔ اوہ کوئی ایڈا چنگا منتظم نئیں سی بلکہ اپنے ناں دی طراں آرام طلب تے ڈِھلا بندہ سی جیہدی وجہ توں اونہوںتُرکاں نے بادشاہ نہ مَنیاں تے اوہدی جاہ تے ’’سلطان شمس الدین التمش‘‘ نوں اپنا حکمران چُن لیا۔ ایسراں دہلی وچ التمش دی حکومت قائم ہوئی تے ملتان وچ ملتان دے والی ناصر الدین قباچہ نیں آپ مہارا ہون دا فیصلہ کر کے اپنی خود مختاری دا ہَوکا لا دِتا۔اوہ ڈاہڈا جناں سی۔ اوہدی سلطنت سندھ توں لے کے تھل تائیں وِچھی ہوئی سی۔ اوہ ناں صرف آپ بہوں وڈا عالم سی بلکہ عالماں تے دانشوراں دا بڑا قدر دان سی۔ اوس صاحبِ علم لوکاں دی چِھک کردے ہوئیاں مشائخ و عظام دا ماہانہ وظیفہ بھاڑا مقرر کیتا تے اونہاں نوں اپنے دربار وچ بڑی عزت تے تکریم نال نوازیا۔
1210ء وچ ای ’’خوارزم شاہ‘‘ نیں بخارا (ازبکستان) فتح کر لیا۔ ایہہ اوہ ای خوارزم شاہ سی جنہیںچنگیزی فوجاں نوں رَڑن پِٹن تے مجبور کر چھڈیا سی تے اپنی بہادری تے دلیری دیاں ناں مِٹن آلیاں داستاناں دا مُڈھ بنھیا سی۔ اوہدی کہانیاں دا ہِک سِرا تھل وچ وی رُلدا رئیا۔
1215ء وچ غزنی دے تخت نشین تاج الدین یلدوز نیں پنجاب تے حملہ کر دِتا۔ جھنگ سیالاں تے التمش دی طرفوں تعینات حکمران ’’قبول خان نَول‘‘ نیں دریائے چنہاں پار کرکے تھل دے علاقے وچ یلدوز دیاں فوجاں دا راہ ڈکیا۔ منکیرہ، جہلم ، خوشاب تے شورکوٹ دے علاقیاں وچوں بہوں سارے قبیلے مسلح ہوکے اوس دی امداد نوں اَپڑے۔ التمش وی ایس جنگ وچ اپنے لشکر نال شریک ہوئیا۔ تاج الدین یلدوز نوں ایس جنگ وچ بھیڑی طراں شکست ہوئی۔ منکیرہ توں آون آلے میکن قبیلے دے دلیر تے بہادر جواناں توں التمش بہوں متاثر ہوئیاتے اونہاں نوں ناصر الدین قباچہ توں اَنج کرکے تھل تے اُتلے علاقیاں دی حکمرانی توں نوازیا۔ ایسراں تھل دا علاقہ دو حصیاں وچ وَنڈیا گیا۔ اُتلا حصہ آپ مہارا تے آزاد سی تے سِدھا التمش نوں جواب دِہ سی جدوں کہ تھلے آلا حصہ ناصر الدین قباچہ دی ماتحتی وچ سی۔
’’طرطائی‘‘ دا چنگیزی لشکر پنجاب تے حملہ آور ہوئیا۔ خوشاب، جھنگ سیالاں تے تھل دے علاقیاں وچ اوس تباہی دی اَت مچادِتی تے لُٹ مار دا بَزار تایا۔ جیہڑے لوک تھوڑا جیہا احتجاج یاں فریاد کردے سن اونہاں نوں کشت وخون وچ نہوا دِتا جاندا سی۔ شہرا ں دے شہر تے سبھو وستیاں ڈھوکاںویران تے برباد کردے ہوئیاں چنگیزیاں دا لشکر طرطائی دی کمان وچ ملتان اَپڑیا۔ ملتان دے قلعے دا گھیرا پا لیا۔ گھیرا پاون توں کجھ دیہاڑے مگروں اونہاں ملتان دے قلعے تے شہر تے منجنیقاں نال وَٹے، روڑے تے آتش بازی دا مینہ وَرسا دِتا۔ ایس آتش بازی نال اینوں لگدا سی جینویں ملتان تے قیامت ٹُٹ پئی ہووے تے قباچے دی حکومت دی بنیاداں تائیں ہل گئیاں۔ قباچے نوں کسے پاسوں کوئی امداد یاں کُمک وی نئیں لبھ سگدی سی جے چار چفیروں ای چنگیزیاں دا گھیرا سی۔ اوہ بہوں بھیڑی طراں پَھس گیا۔ اوہ جدوں وی قلعے دی فصیل توں چڑھ کے طرطائی دا ایڈا وَڈا لشکر ویکھدا سی اوہدے ہاں دے کنگرے تائیں ہل جاندے سن۔ روایتاں وچوں ایہہ گل لبھدی اے جے اوس جدوں کوئی پاسا وی جان بچن دا ناں ویکھیا تے حضرت بہائو الدین زکریاؒ دی خدمت وچ حاضر ہوئیا۔ اینہاں دیہاڑیاں وچ حضرت دے کول خواجہ بختیار کاکیؒ پَروہنے بن کے ٹھہرے ہوئے سَن۔اونہاں جدوں قباچے دے ایڈے بھیڑے حال ویکھے تے اونہاں قباچے نوں ہِک تیر دم کرکے دِتاتے نالے آکھیا جے ایس تیر نوں رات دے ہنیرے وچ چنگیزیاں دی فوجاں وچ سُٹ دِتا جاوے۔ قباچے نیں اِنج ای کیتاتے تیر وَیریاں دی فوج وِچ سُٹ دِتا۔ ایس تیر دے پاروں چنگیزی فوجاں بھلیکے وچ پَے کے ہکِ دوجے نال بِھڑ گئیاں تے اونہاں دی طاقت دا ستیا ناس ہوگیا۔ کئی مورخ ایہہ آکھدے نیں کہ چنگیزیاں دی ایس شکست دے پِچھے ملتان دی گرمی تے تریہہ دا ہتھ سی۔ پانی کسے پاسوں وی لبھدا نئیں سی تے دریا وی سُکا ہوئیا سی۔ اوہ ایس گلوں تنگ آکے دل چھڈ بیٹھے تے وطناں نوں مُڑ گئے۔جو وِی اے، گل تاں ایہہ اے جے طرطائی ملتان دے قلعے نوں فتح ناں کر سگیا بلکہ اپنی فوجاں دا چنگا بھلا نقصان وی کرا بیٹھا۔
’’ڈولن‘‘ دے مقام تے جَمن آلے روسی نژاد چنگیز خان دے ہتھوں شکست کھان آلے تے دلیری تے بہادری دیاں داستاناں دے ہیرو تے جری بادشاہ ’’جلال الدین محمد خوارزم شاہ‘‘ 1221ء وچ ہندوستان دی دھرتی وَل نکل آیا۔راہ وِچ ای اوہدے ہک وفادار تے جان قربان کرن آلے خاص معتمد ’’سیف الدین حسن قرلوغ‘‘ نیں ہک گھوڑے دے پاروں جھیڑا کھڑا کیتا تے اوہدے نالوں اَنج ہوکے غزنی وَل بھج گیا۔ اودروں چنگیز خان خوارزم شاہ دے پِچھے لگیا ہوئیا سی تے اوس نوں مار مُکاون دے سپنے ویکھدا پئیا سی۔اَگڑ پِچھڑ منزلاں تے منزلاں ماردے ہوئے دونویں کالا باغ دے مقام دے آن اکٹھے ہوئے۔ چنگیزی فوجاں نیں خوارزم شاہ نوں اپنے گھیرے وچ لے لیا تے اوہدے تے حملہ کردِتا۔ خوارزم شاہ نال صرف کجھ سو فوجی جوان ہے سن جدوں کہ چنگیزیاں دے لشکر وچ جواناں دی تعداد شمار کرنی ناممکن سی۔ سپاہیاں دا ہک ہَڑ سی جیہڑا جتھوں تائیں دِید جاوندی سی ٹردا نظر آوندا سی۔ شاہ دے سپاہی تے چنگیزیاں اَگے ناں ہون دے برابر سَن۔ چنگیز خان دا کئی واری خوارزم شاہ ناں واہ پئیا سی تے اوہدی دلیری تے شجاعت دا اندروں معترف سی تے اونہوں ہر حال وچ زندہ پھڑنا چاہندا سی پَر اسیری دا مِہنا خوارزم شاہ کدوں جھل سگدا سی۔ اوہ مَرنا لڑنا تے جاندا سی پر کسے اگے قیدیاں وانگوں سِر نیہوا کے کھلون دا سبق اوس اپنی حیات وچ نئیں سی پڑھیا۔ ایس ویلے وی اوس لڑن دا فیصلہ کیتا تے فیر اونہیں تے اوس دیاں سنگتیاں جان تَلی تے رکھ کے تلواریاں چلائیاں۔ پَر چنگیزیاں دے سیلاب اَگے اوہ بے وَس ہوگئے۔ اخیر کتنیاں دا سِر کپدے تے کتنیاں نوں لہو وچ نہواندے۔ شاہ دریا آلے پاسوں لڑن آلے چنگیزیاں تے نعرہ تکبیر لاکے حملہ کردِتا تے اونہاں وچ نَسن دا راہ بنا لیا۔ گھیرا تاں اوہ توڑن وچ کامیاب ہوگیا پَر اَگے تَریہہ (۳۰) فٹ کھائی سی جیہدے تَلے وچ دریائے سندھ وگدا سی۔اوس پِچھے مُڑ کے ناں ویکھیا بلکہ اپنے سنگتیاں نوں لیندا ہوئیا گھوڑیاں سمیت دریا وچ کُد گیا۔ ایہہ اوہدی ہمت سی جے اوس دریا نوں ایس طراں پار کرن دا سوچیا تے فیر پار کر وِی لیا۔
جدوں اوہ پانی جھاگدا پئیا سی اوس ویلے اوہ چنگیزی فوج دے تیر اندازاں دے نشانے تھلے سی تے اوہ تیراں دا مینہ ورسا کے اوس نوں ہلاک کرسگدے سن پَر جدوں اوہ نشانہ لین لگے تے چنگیز خان اپنے نشانچیاں نوں تیر مارن توں روک دِتا تے ایہہ آکھیا ’’شاہ نوں مارنا نئیں۔ مادر گیتی ایہوجئے بہادر تے سَان جَنے کدیں کدیں جمدی اے۔‘‘
خوارزم شاہ دریا جھاگ کے پار اپڑیا تے کئی دیہاڑے لُکیا رئیا تے جان بچا کے آون آلے اپنے سنگتیاں نوں لبھ لبھ کے ہک جاہ تے اکـٹھا کرد ارئیا۔
اوہ چنگیز خان نال اخیرلی تے چھیکڑی جنگ لڑنا چاہندا سی تے اوس کولوں مسلماناں تے ہوون آلے ظلماں دا بدلہ لَینا چاہندا سی پَر اوہدے کول فوج ناں ہون دے برابر سی ۔اوہدے مقابلے وچ چنگیز خان کول اوس سمے دا سبھ توں وڈا لشکر سی جیہڑا نویں نویں ہتھیاراں نال لیس سی۔اوہ کالا باغ آلی لڑائی توں نَٹھ کے سِدھا تھل دے علاقے وچ وَڑیا تے ایتھے دا ای ہو کے رہ گیا۔ اوس اپنی فوج وچ تھلوچیاں نوں بھرتی کرنا شروع کر دِتا ۔ کردیاں کردیاں جدوں اوہدے کول دو تِن ہزار فوجی بھرتی ہوگئے تے اوہ سلطان التمش کول دہلی امداد لین لئی چلا گیا۔ سلطان التمش نوں امداد لئی گل بات کیتی پر اوس چِٹا ننگا جواب دے چھڈیا۔ التمش اوس دی دلیری تے ہمتاں توں چنگی طراں واقف سی تے اونہوں ایہہ ڈر پَے گیا جے خوارزم شاہ نوں تھوڑی جئی وی طاقت لَبھ گئی تے اوہ چنگیزیاں نوں مار مُکاون توں بعد ہندوستان دے علاقے تے قابض ہوجاوے گا تے اوہدی اپنی حکومت اوہدے ہتھوں نکل جاوے گی۔ ایہہ ای گویڑ لاندیاں ہوئیاں اوس خوارزم شاہ نوں امداد دین توں سُکا انکار کردِتا۔شاہ بے نیل و مرام ٹُھڈے کھاندا فیر تھل دے علاقے وچ آگیا تے اُتلے پاسے اوس جا ڈیرہ لایا۔ ’’رائے کوکا‘‘ نیں اوہدا وَڈا ساتھ دِتا۔شاہ نیں ایہہ منصوبہ بنایا جے ایتھے دیاں نکیاں نکیاں راجواڑیاں اپنے ہتھ وچ کیتیاں جاون تے جدوں اوہ چنگیزی فوجاں نال بِھڑن دے قابل ہوجاوے گا تے اونہاں تے حملہ کر دیوے گا۔ایس کوشش وچ اوہ سکیسر تائیں اَپڑیا۔ کھوکھر تے جنجوعہ قوم وچوں اوس بہوں سارے بندے اپنے نال رَلائے تے اپنی فوج دی تعداد داہ (۱۰) ہزار تائیں وَدھا لئی۔ اوس واسطے ایہہ کم کوئی سوکھا نئیں سی۔ پہلاں بندیاں نوں اپنے نال ٹورنا تے فیر اونہاں دی اپنے حساب نال تربیت کرنی وڈا اَوکھا سی۔داہ ہزار دی ایہہ فوج چنگیزیاں دے جمِ غفیر دے ساہمنے اینویں ای سی جینویں ہاتھی اَگے سیہہ۔وڈے کسے وِی بادشاہ اوہدی کوئی مدد ناں کیتی ایس لئی اوہ اخیر اَک گیا تے فیر’’تنگ آمد بجنگ آمد‘‘ اوہنے اپنی ایہہ نکی جئی فوج ’’ازبک پائی‘‘ دی کمان وچ ملتان تے چاڑھ دِتی۔ ملتان دی فوج اوہدی فوج دا دلیری تے شجاعت وچ مقابلہ نئیں کر سگدی سی ایس لئی حضرت بہائو الدین زکریاؒ نوں مداخلت کرنی پئی۔ اونہاں خوارزم شاہ نوں آکھیا کہ اوہ ملتان دا گھیرا ختم کر دیوے تے ایتھوں چلا جاوے۔ خوارزم شاہ اونہاں دی گل وَنجا ناں سگیا تے اَوکھے حالوں مَن کے اوس گھیرا بَھن چھڈیا۔ ایس صورت حال توں اوہ بڑا دلبرداشتہ ہوئیا تے اوہدی مایوسی دی کوئی حد ناں رئی۔ تھل دے علاقے تے اوہ ایس محاصرے توں پہلاں ای قبضہ کر چُکیا سی پر ایہہ نکی جئی ریاست اوہدے وَڈے مقصد نوں کیسراں پوری کر سگدی سی۔ہر پاسوں ناکامی دا سواد چَکھ کے اوس واپس وطناں تے جاون دا ارادہ کر لیا۔
1224ء وچ ’’جہان پہلوان ازبک‘‘ نوں تھل دا علاقہ دے کے خوارزم شاہ ایران وَل نکل گیا۔ جہان پہلوان بہوں رعایا پرور تے مِٹھی طبیعت دا بندہ سی۔ اوہدے دور وچ عوام اوس نال ایسراں محبت کردی سی کہ اوہدے ہک اشارے تے جان قربان کرن نوں وِی تیار ہوندی سی۔ اوس خوارزم شاہ توں پُچھ کے لگان تے مالیے دی رقم وی گھٹ کردِتی جیہدی وجہ توں رعایا اوہدے تے جان دیندی سی تے ایہہ سمجھدی سی کہ اوہ اونہاں دا بہوں مخلص تے یار بادشاہ اے۔
1227ء وچ دلی وچوں طوفان تے جھکڑ وانگوں آون آلے التمش نیں قباچہ حکومت دا تیاپانچہ کر دِتا۔ سلطان ناصر الدین قباچہ اوتھوں نٹھیا تے سِدھا تھل وچ آن لُکیا۔ التمش دیاں فوجاں اوہدے پِچھے پِچھے لیہ دی حدوچ وَڑیاں تے اوہ بھکر دے فوجی قلعے وچ پناہ گزین ہوئیا۔ التمش دے وزیر ’’محمد جنیدی‘‘ نیں اوہدا پِچھا کیتاتے بھکر اَپڑیا۔ناصرالدین قباچہ نیں جدوں اونہوں اپنے سِر تے چڑھیا ویکھیا تے اوتھوں وی بھجن دی کیتی۔ اَپنے ٹَبر ٹیر نوں لے کے بلوٹ وَل فرار ہوون دی کوشش کیتی پَر اونہوں قضا وِتھ ناں دِتی تے اوہ بیڑی تے دریائے سندھ پار کردیاں ہوئیاں ڈُب گیا۔ اوہدے سبھ گھر آلے تے سنگی بیلی وی ڈُب گئے۔ قباچے دے مرن توں پہلاں ای اوہدے سبھ علاقے التمش نیں اپنے ہتھیں کر لئے سن۔
التمش نیں جلال الدین محمد خوارزم شاہ نوں تھل توں دور جانڑدیاں ہوئیاں فائدہ چُکیا تے اوہدے نائب جہان پہلوان نوں بھجا کے کالاباغ تائیں دا علاقہ اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا۔ خوارزم شاہ ایران وَل نکل گیا سی ایس واسطے اپنے نائب دی امداد لئی مُڑ نہ سگیا۔ جہان پہلوان ازبک تھل دے جواناں دی بہوں ساری تعداد نال تے چنگے بھلے جنگی سَمان نال اپنے بادشاہ وَل ایران نکل گیا۔ اوتھے ایران وچ خوارزم شاہ اپنی سلطنت فیر بحال کر لئی سی تے چنگیزیاں تے لگاتار حملیاں دا میدان پکھَا رکھیا سی۔ جہان خان وی اوہدے نال رل گیا۔ چنگیزیاں تے حملہ کرن لئی شاہ کردستان روانہ ہوئیاتے راہ وِچ کُرداں دے ہِک ٹھگ ٹولے نیں اونہوں اکلیاں ویکھ کے قابو کر لیا تے اوہدا سارا سَمان لُٹ کے اونہوں تھاں مار چھڈیا۔ اونہاں نوں ایہہ پتہ نئیں سی جے اوہ کیہڑی ہستی نوں لہو وچ نہواندے پئے نیں جے پتہ ہوندا تے اوہ کدیں وی ایہہ کم ناں کردے۔ چنگیزیاں نال ہمیشاں توں دلیری نال لڑن آلا تے اونہاں دا ہر کوہ تے راہ ڈکن آلا بہادر جَناں ہولناک انجام نال دوچار ہوئیا تے اوہدی ابڑغُت موت نیں امتِ مسلمہ نوں ہک واری ہلا کے رکھ دِتا۔
التمش دی طرفوں ملتان دا والی ’’ملک عزیز الدین ایاز‘‘ مقرر ہوئیا۔ اوہدے بعد ’’کبیر خان‘‘ ایتھے دا گورنر بنیا تے اونہیں التمش دے اکھ نُوٹن دے فوری بعد اپنی خودمختار تے آزاد ریاست بنا لئی۔ التمش دی دِھی ’’رضیہ سلطانہ‘‘ نیں کبیر خان دی حکومت نوں گھوڑے دے سُماں تھلے رولیا تے ملتان نوں فیر دہلی نال براہِ راست وابستہ کردِتا۔ (رضیہ سلطانہ اسلامی دنیا دی سب توں پہلی مسلمان حکمران سی۔ اوہ بعد وچ اپنے سکے بِھرا ’’بہرام شاہ‘‘ دے ہتھوں قتل ہوئی سی۔)
1240ء وچ ’’حسن قرلوغ‘‘ نیں تھل دے علاقیاں تے اپنا قبضہ جما لیا۔ ترک نژاد سیف الدین حسن قرلوغ ، جلال الدین محمد خوارزم شاہ دا ہک وڈا دلیر تے بہادر سپہ سالار سی۔ ہک گھوڑے دے رَولے وچ پَے کے اوس شاہ نوں چھڈ دِتا تے اوہدے کولوں نٹھ کے افغانستان وَل مونہہ کیتا۔افغانستان وچ اوہ تاتاریاں دی امداد نال ’’غزنی ‘‘تے ’’بانیان‘‘ دے علاقیاں تے قابض ہوگیا تے اپنی حکومت قائم کر لئی۔تاتاری حکمراناں نوں ایس امداد دے بدلے وچ اوہ اونہاں نوں سالانہ لگان تے مالیہ دیندا سی۔ اپنی سلطنت نوں وَدھاون کیتے جدوں تاتاریاں نیں اونہوں بانیان تے غزنی وچوں بے دخل کیتا تے اوہ دریائے سندھ پار کرکے تھل دے علاقے وچ آن وڑیا۔ کبیر خان نوں اوس وَڈی دلیری تے سینہ زوری نال ملتانوں بھجا دِتا تے اپنی حکومت بنا لئی۔ تھل دا علاقہ وِی اوس نیں اپنے کول رکھیا۔ کبیر خان آسے پاسے پھردا اپنی طاقت بناوندا رئیا تے جدوں حملے جوگا ہوئیا تے اوس حسن قرلوغ کولوں ملتان دا ’’اُچ ‘‘ آلا علاقہ واپس لے لیا۔ اوہدے بعد اوہ ملتان نوں حسن قرلوغ کولوں کھوہن دے چکراں وچ پَے گیا۔ حسن قرلوغ نیں اپنے عہدِ حکومت وچ اپنے ناں دا سکہ رائج کرایا۔ اوہدے ناں دے کئی سکے محکمہ آثارِ قدیمہ نوں سکیسر تے ملتان دے کئی مقامات توں لبھے نیں۔تھل دے وچوں نواں کوٹ دے علاقے توں وی کئی سکے لبھے نیں۔
1245ء وچ مغلاں نیں اُچ تے حملہ کر دِتا۔ حسن قرلوغ مغلاں دا مقابلہ ناں کر سگیا تے سندھ دے اندرلے علاقیاں وَل بَھج گیا جتھوں خبرے کیسراں فیر افغانستان اَپڑ گیاتے اوتھے اپنی ریاست بنا لئی۔ مغلاں نوں جدوں سُونہہ ہوئی جے دہلی وچوں سلطان دا لشکر اونہاں دا سِر پھیہن لئی آوندا پئیا اے تے اوہناں بَھجن دی کیتی تے چھیتی نال ملتان خالی کر دِتا۔ تھل ہِک واری فیر لاوارث ہوکے ملتان دے پاروں دہلی دی حکومت نال جُڑ گیا۔
1246ء وچ ملتان دی حکومت ’’شیر خان‘‘ دے ہتھے لگ گئی۔ اوہنے ملتان نوں اپنے حساب نال کُنجیا تے فوجی لحاظ نال بہوں مضبوط کیتا۔ نِت دیہاڑے ہوون آلے حملیاں نیں قلعے نوں بَھن تروڑ دِتا سی جیہدی اوس مرمت کرائی تے جواناں نوں اکٹھا کرکے اونہاں دی جنگی تربیت کیتی۔ ایہہ اوس ویلے دی بہوں وَڈی لوڑ سی۔
1249ء وچ حسن قرلوغ پہاڑاں توں لتھ کے فیر تھل دی دھرتی تے شیر بن وجیا گجیا۔ تھل دے علاقے تے سبھو دے آون دی ہک وَڈی وجہ ایہہ سی کہ ایتھے کسے وی مرکزی حکومت دی توجہ نئیں سی ہوندی تے ناں ای ایتھے منکیرہ ، نواں کوٹ ،لیہ تے بھکرتوں علاوہ کوئی فوجی قلعہ ہوندا سی۔ لمادُھوت میدان سی تے اَگوں راہ ڈَکن آلا کوئی وی نئیں سی ہوندا۔ ایتھوں حملہ کرن آلیاں نوں چنگی بھلی دولت ہتھ آوندی سے تے جوان دلیر جَنے اونہاں دے غلام بن کے اگلیاں جنگاں وچ اونہاں دا ہتھ ونڈاوندے سن۔ ہاتھی دانت دیاں خبرے کِنیاں چیزاں اونہاں دے ہتھ لگدیاں سن۔ حسن قرلوغ نیں لیہ تے بھکر دے علاقیاں نوں فتح کیتا تے اگے وَدھ کے ملتان دے قلعے تے چڑھائی کردِتی۔ملتان دے والی شیر خان دی امداد لئی اُچ وچوں ’’ملک عزالدین بلبن‘‘ اپنی فوجاں لے کے آگیا۔ ایتھے وَڈی زور دی جنگ ہوئی جیہدے وچ حسن قرلوغ دوپاسوں پھس کے بھیڑی طراں ہریا۔ جناں دلیر سی، نٹھیا نئیں تے مرداں وانگوں لڑدیاں ہوئیاں قتل ہوئیا۔
1265ء وچ منکیرہ دے علاقے تے ’’نواب بہائو خان میکن‘‘ نیں اپنی ریاست قائم کیتی۔ اوہ پندرواڑہ منکیرہ دے دربار وچ لنگھاوندا سی تے باقی پندرہ دیہاڑے ’’اموانی ‘‘وچ تخت نشین ہوندا سی۔ ایسے لئی ریاست دا ناں ای ’’اموانی منکیرہ ‘‘پک گیا۔ایہہ ریاستی حکومت اوس نوں دہلی دے وَڈے دربار وچوں ’’غیاث الدین بلبن‘‘ نے دِتی سی۔
1288ء وچ ’’حضرت شاہ جلال سرخ بخاری اُچوی‘‘ نیں پنوار راجپوت قوم نال تعلق رکھن آلے راجہ شنکر دے پُتر ’’رائے سیال‘‘ دے خاندان نوں ایہہ بشارت دِتی کہ جھنگ دی ریاست تے اونہاں دے خاندان دی حکومت بن جاوے گی۔ ریاست دے وچ ہِک نویں شہر دی نیہہ رکھی گئی جیہدا ناں ’’جھنگ سیالاں‘‘ رکھیا گیا۔
1290ء وچ ’’جلال الدین خلجی‘‘ ستر وَریاں دی عمر وچ تخت تے بیٹھا۔ اوہ صرف چھ وَرے حکومت کر سگیا۔ اوس اپنے سکے بھتریے تے جوائی ’’علائو الدین خلجی‘‘ نوں کوکڑہ (صوبہ اودھ) دا والی مقرر کیتا۔ ایہہ اوہ ای نمک حرام بندہ سی جنہیں ’’راجہ رام چندر‘‘ نوں شکست دِتی تے ایس جنگ توں بعد مبارکی دین واسطے آون آلے سوہرے تے چاچے جلال الدین خلجی تے اوہدے سارے خاندان نوں مروا دِتا تے خود پوری سلطنت دا بادشاہ بن کے بہہ گیا۔

چودھویں صدی عیسوی
چودھویں صدی دے وچ ہندوستان تے مغلاں (منگولاں) دے حملیاں دا سلسلہ چل پئیا۔ اوہ درہ گومل دے راہوں ہندوستان دی حدود وچ داخل ہوندے سن تے کالاباغ دے مقام توں دریا پار کرکے تباہی تے موت دے ہرکارے بندیاں ہوئیاں لاہور ، ملتان تے دہلی تے عذاب وانگوں نازل ہوجاندے سن۔ ملتان تے لاہور وَل جاندے ہوئیاں اوہ تھل دے وسیع علاقے وچ غریباں تے نمانے لوکاں دے پِنڈاں تے دیہاتاں نوں اپنے گھوڑیاں ہاتھیاں دے سُماں تھلے کیڑیاں وانگوں رَگڑ چھڈدے سن۔ تاتاریاں توں پہلاں آون آلے حملہ آوراں دے لگے ہوئے پَھٹ ہالے دُکھدے سن جے منگولاں دھرتی نوں برباد کر کے رکھ دِتا۔ اوہ ایتھے اپنی کوئی شاہی تے راج تے قائم ناں کر سگے پر اونہاں معاشی اعتبار نال ایس علاقے دا ککھ وی نئیں چھڈیا سی۔
1304ء وچ مغلاں (تاتاریاں) نیں ’’علی بیگ‘‘ دی سرپرستی وچ ہندوستان تے ہک بہوں وَڈا حملہ کیتا تے فتح دے جھنڈے گڈدے ہوئے ہندوستان دے وِچکارلے علاقیاں تائیں اَپڑے۔ دہلی وچ جدوں سلطان علائو الدین خلجی نوں پتہ لگا تے اوس ’’ملک کافور‘‘ دی قیادت وچ اپنی فوج مغلاں دا راہ ڈَکن لئی گھلی۔ چنگی خونی جنگ ہوئی تے ایس جنگ دے نتیجے وچ مغلاں دی اِٹ نال اِٹ وَج گئی ۔ جنگ علی بیگ دے پَھڑے جان تے مُکی۔ مغلاں دے بہوں سارے جوان ایس جنگ وچ مارے گئے تے ہزاراں سپاہی پھڑے گئے جنہاں نوں دہلی لے جاکے تلواراں نال قتل کر دِتا گیا۔ ایہہ اپنے سَمے دی انسانی اجتماعی قتل دی بہوں وَڈی واردات سی۔
1305ء وچ تاتاری مغلاں نیں تھل دے راہیں ملتان تے حملہ کیتا۔ مغلاں دا سپہ سالار ’’ایبک بیگ‘‘ سی۔ ایبک بیگ نیں ملتان دے چارچفیرے دے پِنڈاں وچ قیامت ڈھا دِتی۔غازی الدین تغلق تائیں ایس قیامت دیاں خبراں اَپڑیاں تے اوس اپنی فوج نوں لے کے اچانک بہوں زور دا حملہ کیتا تے مغلاں نوں سنبھلن دا موقع وی ناں دِتا۔مغلاں دے بہوں سارے جوان لڑائی وچ کم آگئے ، ہزار پَھڑے گئے تے خبرے کِنے نَس گئے۔ ایس جنگ وچ وی مغلاں دا اِنج قتلِ عام کیتا گیا جے ہر پاسے لہو دے چھپڑ لگے ہوئے سن۔
1306ء دے مڈھلے دیہاڑیاں وچ مغلاں نوں ہک واری فیر ازل چکیا تے اونہاں ملتان دے حملہ کر دِتا۔ غازی الدین تغلق اگوں اونہاں دے منہ تے ماریاں تے اوہ میدان وچوں بَھج نکلے۔ تغلق دیاں فوجاں نیں اونہاں دا کجھ دور تائیں تے پِچھا کیتا فیر واپس مُڑ گئیاں۔ مغلاں دے دی بھگوڑی فوج تھل دے ٹبیاں وچ راہ بھل کے پھس گئی۔ آکھیا جاندا اے جے اونہاں وچوں ہِک جوان وی حیاتی نوں جَپھا پا کے ایتھوں باہر نئیں نکلیا تے اپنی منزل تے نئیں پُجیا۔
1307ء وچ مغلاں نے آخیرلی واری ہندوستان تے حملہ کیتا پَر پہلاں دی طراں فیر شکست ای اونہاں دا مقدر بنی۔ تریخ پڑھن نال پتہ لگدا اے جے اینہاں مغلاں اُنتی (۲۹) واری برصغیر پاک و ہند تے حملہ کیتا۔ اونہاں دا کم ای لُٹ مار ہوندی سی۔ اونہاں ایتھے کوئی حکومت قائم نئیں کیتی سی۔ایہہ وی آکھیا جا سگدا اے جے اونہاں دے ہتھے کوئی سُر دی ریاست نئیں چڑھی جیہدے آسرے تے اوہ ہندوستان وچ ٹِک جاندے۔ اونہاں نوں کوئی خاص کامیابی نئیں ہوئی جیس وجہ توں اونہاں ایدر دا کھَتا ای چھڈ دِتا۔
ایسے سمے علائو الدین خلجی دے مرن دے بعد ’’خسرو ملک‘‘دیاں درباری سازشاں دی بھینٹ چڑھ کے خلجیاں دا آخیرلا بادشاہ اپنی زندگی توں ہتھ دھو بیٹھا۔ 6ستمبر 1320ء وچ ملتان دے والی غازی الدین تغلق نیں خسرو ملک دیاں سازشاں دا قلع قمع کیتا تے دہلی دا تاج اپنے سِر تے سجایا۔(اوہ چاہندا سی کہ سلطان علائو الدین خلجی دا کوئی حقیقی وارث ایس دا جانشین بنے تے حکومت کرے۔ دہلی توں خسرو ملک دا کلی طور تے عمل دخل کرن توں بعد اوس ہَوکا لوایا جے سلطان علائو الدین خلجی دے خاندان وچوں کوئی جیندا ہووے تاں اوہ آکے تخت تے جلوہ افروز ہووے پَر کوئی جیندا ہوندا تے ساہمنے آوندا۔ لوکاں نیں اونہوں ای مجبور کیتا کہ اوہ ویلے دا تاج اپنے سر تے رکھے۔)تریخ اونہوں ’’غیاث الدین تغلق‘‘ دے ناں توں یاد رکھدی اے۔ اوہ عوام پرور تے بڑا اِی نیکوکار بادشاہ سی۔ اوس بہوں رفاہی تے فلاحی کم کرائے تے عوام نوں جِنی ہوسگی رعایت تے سہولت دِتی۔کئی نویں شہر وَسائے تے رعایا نوں ٹیکساں تے مالیے وچ بہوں رعایتاں دتیا۔ تھل دا تَسا تے سُکا علاقہ جیہڑا مغلاں دے ہتھ سُنج ہوگیا سی، تغلق حکومت دا ہک نکا جئیا حصہ بن گیا۔ ایتھے دے لوکاں تے کوئی ٹیکس وی لاگو نئیں سی۔منکیرہ اموانی وچ میکناں دی راجواڑی قائم سی جدوں کہ جھنگ نَول خاندان دی عمل داری وچ وَسدا پئیا سی۔
1325ء وچ ’’محمد بن تغلق شاہ‘‘ دہلی دا بادشاہ بنیا۔ اوس نیں تانبے تے پِتل دے سکے ٹیکسال وچوں گھڑائے تے رائج کیتے۔ نواں کوٹ تے لیہ دے دوجے علاقیاں وچوں لبھن آلے سکیاں توں ایہہ پک ہوندا اے جے ایتھے محمد بن تغلق دا راج رئیا تے اوہدا سکہ چلدا رئیا۔ ایس تغلق بادشاہ دی شاہی سمے ’’ابنِ بطوطہ‘‘ ہندوستان وچ اَپڑیا۔ 1334ء وچ اوہ تھل دے علاقے وچ وارد ہوئیا۔ داجل تے بھکر توں ہوندا ہوئیا اوہ نواب بہائو خان میکن دا مہمان بنیا۔ اموانی (حیدر آباد تھل) وچ اوہ کجھ دِن رئیا۔ ایتھوں ٹُر کے تریموں گھاٹ توں دریا پار کرکے اوہ جھنگ دے حکمران ’’مبارک خان نول‘‘ دا مہمان بنیا۔ نول حکمران نیں اوہنوں دو شالاں تے ہِک اعلیٰ نسل دا گھوڑا تحفے طور دِتا تے اونہوں بہوں عزت نال وداع کیتا۔ ابنِ بطوطہ اپنے سفر نامے وچ لکھدا اے کہ ایس علاقے وچہ اوس سمے بہوں ظالم قسم دا قحط پئیا ہوئیا سی تے دُگنی قیمت تے کنک وِکدی پئی سی۔ ایس قحط تے غریبی دے حالاں وچ مَردے کھَپدے لوکاں نیں اوس دی مہمان نوازی وچ کوئی کمی نئیں آن دِتی سی۔
1351ء وچ محمد بن تغلق شاہ دا بھَتریا ’’فیروزشاہ تغلق‘‘ تخت نشین ہوئیا۔ اوہ بہوں پُر امن تے رعایا پرور جئیا بادشاہ ثابت ہوئیا۔ اوس سارے ملک نوں متحد رکھیا تے اپنے جانوں کوشش کیتی کہ کسے تے وی ظلم نہ ہووے۔ ایہہ فقیر منش بادشاہ جدوں فوت ہوئیا تے اوہدے مگروں کوئی ایہو جئیا بندہ نئیں سی جیہڑا ملک دی باگ ڈور سنبھالدا تے پہلاں دی طراں اینہوں متحد رکھدا۔ کوئی لائق تے بااختیار بادشاہ نہ ہوون دے کارن ہندوستان دا خطہ خانہ جنگی تے طوائف الملوکی دا شکار ہوگیا۔ چاروں اَور کِل کِل مچی ہوئی سی تے کسے پاسے وی امن دی چھاں نئیں سی لبھدی۔
1398ء وچ ’’تیمور لنگ‘‘ نیں ہندوستان دی وِکھریاں ہوئیاں سلطنتاں تے حملہ کردِتا۔ تُرک نسل دا ایہہ بادشاہ جیہڑا امیر تیمور دے ناں تے مشہور ہوئیا ، بہوں دلیر، قابل تے سیاسی شعور دا مالک سی۔ اوس تھوڑے عرصے وچ افغانستان تے ایران نوں اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا سی۔ اوس تھل دے راہیں ہندوستان تے حملہ کیتا تے ایس علاقے نوں تباہ تے ویران کر کے رکھ دِتا۔ تھل وچ اوہ ظلم وَرسائے جنہاں دا شمار وی نئیں کیتا وَنج سگدا۔ آکھدے نیں کہ جتنی تباہی تے بربادی امیر تیمور نے لیہ تے بھکر دے علاقے وچ کیتی اتنی شاید کسے وی ظالم توں ظالم حملہ آور نیں ناں کیتی ہووے گی۔ ایتھوں خبرے کِنی دولت، وَڈے وَڈے نامی گرامی ہنر مند تے مشہور مستری اوہ اپنے نال لے گیا۔
تھل (منکیرہ، لیہ، اموانی تے بھکر)ڈیرہ اسماعیل خان، ڈیرہ غازیخان ، ملتان تے لاہور دے علاقیاں تے امیر تیمور نیں ’’سید خضر خان‘‘ نوں اپنا والی مقرر کیتا۔ تھل وچوں بہوں سے جواناں نوں اپنی فوج وچ بھرتی کیتا۔ اوہ ایہہ سمجھدا سی کہ تھل دے سخت تے گرم موسم دے جوان ہر موسم تے ہرلحاظ دی دُھپ چھاں سہہ سگدے نیں تے بہوں دلیر نیں۔ جدوں ایہہ لوک اوس دیاں امیداں تے پورے ناں اترے، تے بھلا اُتردے وی کِداں ایہہ کیہڑا اپنے شوق نال گئے سن، قیدی تے غلام کدوں دلوں لڑدے ہوندے سن، امیر تیمور نیں انہاں نوں اپنا قید ی بنا لیا تے بعد وچ روٹیاں دی چَٹی جاندیاں ہوئیاں انہاں نوں قتل کر ا دِتا۔ایہہ قتل و غارت اوہدی ظالمانہ فطرت تے بربریت دی مظہر سی۔ انہاں علاقیاں وچوں نکل کے اوس نیں دہلی تائیں فتوحات دے جھنڈے گڈے تے چنگی رَج کے قتل و غارت تے لُٹ مار کیتی۔دہلی تخت و تاج دے مالک ’’سلطان نصیر الدین ‘‘ دی فوج نوں بد ترین شکست دِتی۔
اوہ دلی نوں لاوارث چھڈ کے جموں وَل سدھاریا۔ ہندوستان وچ ہک وَرے کشت و خون دی ہولی کھیڈن توں بعد اوہ ایتھوں رخصت ہوئیا۔ تھل دا علاقہ سید خضر خان دی ماتحتی وچ سی۔ دلی وچ تیمور دے جان دے بعد ’’نصرت شاہ‘‘ نیں اپنی حکومت بنا لئی تے ہندوستان دی تریخ وچ اپنا ناں لکھوایا۔

پندھرویں صدی عیسوی
1403ء دے نیڑے تیڑے امیر تیمور دے تعینات کیتے ہوئے ملتان دے والی سید خضر خان نیں لیہ وچ قلعہ تعمیر کرایا۔ ایس قلعے نوں تعمیر کران دا بنیادی مقصد بلوچ حملہ آوراں لئی رکاوٹ کھڑی کرنا تے تھلوچیاں نوں اونہاں دی لُٹ مار توں بچاونا سی۔ لیہ دے علاوہ وی ایس علاقے وچ اوس کئی قلعے بنوائے جنہاں وچوں کوٹ سلطان ، چوبارہ، نواں کوٹ وغیرہ دے قلعے قابلِ ذکر نیں۔ لیہ (ضلع لیہ) توں باہر وی اونہیں کئی تھانواں تے قلعے تعمیر کرائے سن۔
1408ء وچ معزول حکمران سلطان نصیر الدین دے وزیر ’’اقبال ملو‘‘ نیں حملہ کرکے نصرت شاہ نوں شکست دِتی تے اونہوں دلی وچوں کڈھ کے ساہ لیا۔ نصرت شاہ نیں جدوں دلی دا تاج لَین واسطے حملہ کیتا تے اقبال ملو نوں دلی وچوں نَس کے پنجاب وچ آونا پئیا۔ ایتھے اوس کوشش کیتی جے پنجاب تے قبضہ کرکے اپنی حکومت بنا لَوے۔ سید خضر خان نوں پتہ لگ گیا۔ اوس اقبال ملو دی رہی کھہی فوج تے حملہ کر کے اونہاں دے سِر قلم کر چھڈے ۔ ایس جنگ وچ اقبال ملو وِی قتل ہوگیا۔
1414ء دا سال سید خضر خان واسطے خوش بختی دا سال سی۔ اوس دہلی تے حملہ کیتا تے کامیابی نیں اوہدے قدم چُمے۔ اوہ سیاسی سوجھ بوجھ رکھن آلا دلیر بادشاہ سی۔ ہر کم بڑے طریقے نال اپنے ویلے تے کرن دا عادی سی۔ اوہ اپنے آپ نوں شہنشاہ یا بادشاہ آکھن دی بجائے امیر تیمور دا نائب آکھدا ہوندا سی تے ایس گل تے خوش ہوندا سی جے اونہوں کوئی تیمور دا نائب آکھدا۔اوس سمے جدوں تھل تے ملتان دے علاقیاں تے بلوچاں دے قبیلے حملے کرکے لُٹ مار کردے سن تے واپس مہاڑاں تے چلے جاندے سن، اوس انہاں دے حملیاں توں ایتھے دے لوکاں نوں بچاون لئی بڑے پکے کم کیتے۔ بلوچاں دا راہ ڈَکن واسطے اوس جیہڑے قدم چُکے اونہاں وچوں سبھ توں اہم قلعیاں دی تعمیر سی۔ اینہاں پاروں تھلوچیاں وچ تحفظ دا احساس پیدا ہوئیا تے بہوں حد تائیں بلوچ لٹیریاں دا سدِباب ہوگیا۔ ایس زمانے وچ تھل دے علاقے وچ دوروں دوروں مصیبتاں تے رَپھڑاں دے مارے ہوئے لوک آوندے سن تے پناہ لیندے سن۔ ایہہ علاقہ بہوں محفوظ تے پُر امن گِنیا جاندا سی۔ خبرے کِنے خاندان کِتوں کِتوں اُٹھ کے آئے تے ایتھے آباد ہوئے۔
لوکاں دے ایتھے آن کے آباد ہوون دی ہِک وجہ ایہہ وی دَسی جاندی اے جے ایہہ کلی طور تے صحرائی علاقہ سی تے ایتھے حکمران طبقے دے آن جان ناں ہوون دے برابر سی تے ناں ای کوئی درباری فوج یا انتظامیہ ایتھے آن بیٹھدی سی جیہدی وجہ توں سزا یافتہ طبقے لئی ایہہ جنت بنی ہوئی سی۔ ایتھے دے لوک کئی وَریاں تائیں تخت و تاج دی تبدیلیاں توں واقف ای نئیں سی ہوندی۔ غریب ہون دے کارن ایتھے دے صحرائی تے پکھی واس قوماں نوں حملہ آوراں دی لُٹ مار دی زیادہ چِنتاں نئیں سی ہوندی۔ دریا دے کنڈیاں تے رہن آلے پکھی واس ملاح بلوچ ڈاکوواں تے حملہ آوراں دے ویکھدیاں ویکھدیاں نَٹھ جاندے سن تے اونہاں دے ہتھیں نئیں سن چڑھدے۔ انہاں دے گھر اونہاں دیاں بیڑیاں ہوندیاں سن جنہاں نوں اپنے نال لے جاندے سن۔ صحرائی پکھی واساں دے اُٹھ اونہاں دا کل سرمایہ ہوندے سن تے اُوٹھاں دے کچاوے اونہاں لئی گھر سن۔ اوٹھ ریگستان دا جہاز آکھیا جاندا اے۔ اونہاں لوکاں دا پِچھا کرن آلے گھوڑیاں تے سوار ہوندے سن جیہڑے ریت وچ اوٹھاں نوں کِتھے اَپڑ سگدے سن۔
ایہہ وی روایت سنن نوں لبھدی اے جے تھل دے اکثر قبیلے کسے حکومت نوں مالیہ دین یا ٹیکس دین دی حد تائیں قبول نئیں سن کردے۔ جیکر کوئی حکمران یا کوئی حملہ آور تھلوچیاں کولوں خراج لینا چاہندا تے اوہ اپنے طریقیاں نال نَٹھ جاندے سن تے کِسے دے قابو نئیں سن آوندے۔پِچھا کرن آلیاں فوجاں نوں تھل دے تَتی ریت تے دوزخ دی جھل وانگوں وگدی سڑدی بلدی لو اَپنی لپیٹ وچ لے لیندی سی نالے ہکو جئے ٹبے ہون دی وجہ نال اوہ راہ بھل جاندے سن۔ فیر اونہاں دی موت نئیں سی ٹَلدی۔ ایس صورت حال وچ تھلوچیاں نوں اونہاں دا مال اسباب وی لبھ جاندا سی۔ چِراں توں ایتھے وسن آلے کیہل، مور، بہلیم تے دوجے علاقیاں وچوں آون آلے خانداناں نیں ایس علاقے نوں آپس وچ وَنڈ لیا۔ ایہہ لوکی اپنے مَلے ہوئے رقبیاں وچ اپنے ڈھور ڈنگر چراوندے سن تے حیات دے ڈنگ پورے کردے سن۔ بہلیم قوم دریائے سندھ دے آسے پاسے تھوڑی بوہت واہی راہی کردی سی جدوں کہ کیہل تے مور دریا دیاں لہراں نال کھیڈدے سن۔ خاندانِ سادات وچ سید خضرخان توں بعد مبارک شاہ، سید محمد شاہ تے علائو الدین عالم شاہ بالترتیب بادشاہ بنے۔ ایس خاندان نیں سینتری (۳۷) وَریاں تائیں شاہی کیتی۔
1451ء وچ ’’بہلول‘‘ نیں دہلی توں خاندانِ سادات دے چوتھے تے آخیرلے سلطان سید عالم شاہ (دورِ حکومت 1445ء توں لے کے 1451ء تائیں) دا اُکا قبضہ مُکا دِتا تے اپنی شاہی دی نیہہ رکھی۔ سید خضر خان نیں چونکہ ہندوستان دے تقریباً سبھو علاقیاں نوں دہلی نال منسلک کیتا ہوئیا سی ایس لئی بہلول لودھی دے ہتھ ہندوستان دی منظم حکومت آئی۔ اوہ لودھی خاندان نال تعلق رکھدا سی۔ اپنے نانا دے مرن توں بعد ’’سر ہند‘‘ دی ریاست دا والی بنیا تے فیر دہلی دے حکمراناں دی سلطنت دے گرفت کمزور ویکھ کے دہلی تے حملہ آور ہوئیا۔ قسمت یاوری کیتی تے اوہنوں ہندوستان دا تاج نصیب ہوگیا۔ دہلی دے حکمران ’’سید علائو الدین عالم شاہ‘‘ نیں دہلی توں نکل جان اِچ ای عافیت جانی تے لودھیاں نوں جنگ کرن توں بغیر ای تخت تاج لبھ گیا۔
1453ء دے نیڑے تیڑے جدوں بہلول لودھی نیں افغانستان دے علاقیاں وچوں اپنے قبیلیاں نوں ہندوستان سَدیا تے ملتان دی ریاست دے امیراں تے وزیراں مشیراں نوں ایہہ گل اُکا چنگی نہ لگی۔ اونہاں ساریاں رَل کے حضرت بہائوالدین زکریاؒ دی اولاد وچوں ’’محمد یوسف‘‘ نوں ملتان دا حکمران بنا دِتا۔ محمد یوسف قریشی نیں ملتان دی خودمختاری دا اعلان کر دِتا ۔ لیہ دی دھرتی ملتان دی قریشی حکومت نال منسلک ہوگئی۔
اپنے خاندان دی روایتاں دے مطابق محمد یوسف قریشی وِی نیک تے متقی آدمی سی۔ لیہ دا علاقہ اپنے ماضی دیاں ویرانیاں نوں اپنی ہِک تے لد کے ڈھہندا اُٹھدا ملتان دی حکومت دے نال نال دھرکیندا پھردا سی۔ ایہہ آکھیا جا سگدا اے جے بے آباد تے ویران جان کے لیہ دے علاقے تے کسے دی تک نئیں سی پیندی تے کوئی ایس دا خیال نئیں سی کردا۔ محمد یوسف قیرشی نیں وی دوجے ملتانی حکمراناں وانگوں لیہ تے کوئی توجہ نہ دِتی تے ناں ای ایتھے کوئی تعمیری، فلاحی تے رفاہی کم کروائے۔ بھکر تے لیہ دے علاقے تے بلوچاں اپنا تسلط جما لیا تے منکیرہ ، اموانی تے بھکر دے میکن قبیلیاں تے وی اپنی دھاک بیٹھا لئی۔ ناں دی حد تائیں ایتھے دہلی دے لودھیاں دی تے ملتان دے والیاں دا راج سی پَر عملی طور تے بلوچاں دی راجواڑی بنی ہوئی سی۔
1455ء تے اَگے پِچھے سبی دے علاقے دے راجے ’’قطب الدین لنگاہ‘‘ جیہڑا رعایا وچ رائے سہرہ دے ناں نال مشہور سی، نیں ہِک سوچی سمجھی پلاننگ تے تحت ملتان دے قلعے وچ داخل ہوکے قبضہ کر لیا تے محمد یوسف قریشی نوں قید خانے وچ ڈَک چھڈیا۔ بعد وچ کِسے وجہ توں اونہوں چوری چُھپے قلعے وچوں کڈھ چھڈیا۔ قریشی سِدھا دہلی دے شہنشاہ کول امداد لئی گیا پَر اونہوں کِسے قسم دی امدا د ناں لبھی۔ رائے سہرہ جاٹاں دے اہم قبیلے ’’لنگاہ ‘‘ نال تعلق رکھدا سی۔ اوہدا سارا خاندان حضرت بہائو الدین زکریاؒ دے ہتھوں مسلمان ہوئیا۔ اوس اپنی دِھی دا رشتہ محمد یوسف قریشی نوں دِتا تے اینویں اوہدا سوہرا بنیا۔ آکھیا جاندا اے جے اوس اپنی دھی دا رشتہ تخت کھوہن دے چکراں وچ دِتا سی۔ اپنی دھی نوں جدوں ملن گلن واسطے ملتان آیا تے اپنے نال اپنے اعتماد آلے فوجی وی لے آیا۔ محمد یوسف قریشی نوں دھوکہ دِتا تے اپنے سارے سنگتیاں نوں قلعے وچ واڑ لیا تے فیر حکومت تے قبضہ کر لیا۔ ملتان دا تاج سر تے رکھن توں بعد اوس یوسف قریشی دے رشتہ داراں تے درباری امیراں تے صاحباں نوں تحفے شحفے دے کے اپنے نال رَلا لیا۔کئی بندے جیہڑے وِکدے نئیں سن، اونہاں نوں اوس اپنے حسنِ اخلاق تے چکنیاں چپڑیاں گلاں نال موم کر لیا۔ تھل وچ اودوں ملتان دی حکومت دا راج صرف ناں دی حد تائیں سی۔ بلوچ قبیلیاں نیں تھل توں وَدھ کے شورکوٹ دے علاقیاں تائیں اپنا عمل دخل بنا لیا سی۔
1469ء وچ ’’رائے سلطان حسین لنگاہ‘‘ اپنے پیو رائے سہرہ قطب الدین لنگاہ دے مرن تے اوہدی تھانویں ملتان دا بادشاہ بنیا۔ اوہ بہوں ذہین تے کھرا جئیا بندہ سی۔ اوہدے بارے آکھیا جاندا اے جے اوہ عالماں دا بہوں احترام کردا سی۔ غریب پروری وچ اپنی مثال آپ سی تے اپنے علاقیاں نوں ہرے بھرے تے خوشحال ویکھن دا خواہش مند سی۔ اوہ جدوں ملتان وَلوں ویہلا ہوئیا تے اوہدی تک تھل دے علاقیاں تے پئی۔ میکناں تے بلوچاں تے حملہ کرکے اینہاں دی طاقت وَنجا چھڈی۔ بلوچاں دے ضدی تے بددماغ قبیلیاں نیں اوہدی اطاعت کر لئی تے ایسراں رائے سلطان حسین لنگاہ دی سلطنت لیہ، بھکر،منکیرہ، کالاباغ تے خوشاب تائیں کِھلر گئی۔ اوس کوٹ کروڑ نوں اینہاں علاقیاں دا مرکزی حکومتی شہر دا دِتا تے اپنے سکے بِھرا ’’رائے شہاب الدین لنگاہ‘‘ نوں ایتھوں دا گورنر مقرر کیتا۔
1470ء دے اخیر وچ سلطان شہاب الدین لنگاہ نیں تھل وچ اپنے پیر پکے کر لئے تے احسان فراموشی دا مظاہرہ کردیاں ہوئیاں اپنی خودمختاری دا اعلان کر دِتا۔ اوس نیں جیہڑی اپنی آزاد سلطنت قائم کیتی اوہدے وچ لیہ، کوٹ کروڑ، بھکر، اموانی(حیدر آباد)، منکیرہ، میانوالی، سنگھڑ(تونسہ)، راجن پور، ڈیرہ غازیخان، کوٹ ادو تے ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے شامل سن۔ اوس اپنی فوج ترتیب دِتی تے چنگا بھلا لڑائی بھڑائی دا سَمان جوڑیا۔ اوہدی فوج وچ ایتھوں دے ہر قبیلے دے لوک شامل سن۔ سلطان حسین لنگاہ نوں جدوں اپنے بھرا دی آپ مہاری دا پتہ لگیا اوہ فوجاں لے کے کوٹ کروڑ اَپڑ گیا۔ جنگ توں بعد شہاب الدین لنگاہ پَھڑیا گیاتے ہک واری فیر تھل دی آزاد ریاست ملتان دی حکومت وچ شامل ہوگئی۔ہن ایہدی حیثیت ہِک وَڈے صوبے دی بن گئی سی۔
اپنے بِھرانوں نال لے کے سلطان حسین لنگاہ تریموں گھاٹ تے اَپڑیا تے اونہوں سُونہہ ہوئی جے دہلی توں بہلو ل لودھی دا پُتر شیخ محمد یوسف دی امداد لئی ملتان تے حملہ کرن واسطے دہلی وچوں ٹُر پئیا اے۔ اوہ چھیتی نال ملتان اَپڑیا ۔ اوس ہالے ساہ وی نئیں سی کڈھیا جے دہلی توں ٹُرن آلے ’’باربک لودھی‘‘ دیاں فوجاں نیں چڑھائی کر دِتی۔ دونواں فوجاں وچ طاقت دا بہوں سارا فرق سی جیہدی وجہ توں سلطان حسین لنگاہ نوں اپنی شکست صاف نظر آوندی پئی سی۔
پَر قسمت اوہدا ساتھ دے گئی تے بلوچ قوم نال تعلق رکھن آلا ’’سہراب خان دودائی‘‘ اپنے قبیلے نوں نال لے سلطان لنگاہ دی امداد لئی ملتان اَپڑ گیا۔ جنگ دے وچ اوہدے قبیلے سلطان لنگاہ دا چنگا ساتھ دِتا ۔ سلطان حسین لنگاہ نوں اوہدے آون نال ڈھارس ہوئی تے اوس دلیری تے شجاعت نال لودھیاں دی فوج دا مقابلہ کیتاتے اوہناں نوں ملتانوں بے نیل و مرام بھجا کے ساہ لیا۔ جنگ توں بعد سلطان ، سہراب دودائی دا بہوں احسان مند ہوئیا تے اوہدے تعاون تے جنگی حکمت عملی نوں ویکھدیاں ہوئیاں اونہوں صوبہ کوٹ کروڑ دی شاہی اِنعام وچ دِتی۔ ایس سلطنت وچ کوٹ کروڑ توں لے کے کالا باغ تائیں، دریائے سندھ توں پار ڈیرہ اسما عیل خان تائیںتے تھل دا اُتلا علاقہ شامل سی۔کوٹ کروڑ توں لہندے پاسے دریائوں پار کوہِ سلیمان تائیں تے جنوب وچ سیت پور (علی پور) تائیں دا علاقہ سلطان لنگاہ نیں سردار حاجی خان دی عملداری وچ دے چھڈیا۔ حاجی خان سندھ توں اپنے قبیلے نال ایتھے آیا سی۔ اوہ ’’میرانی‘‘ قبیلے نال تعلق رکھدا سی۔ایسراں ملتان تے تھل دی وَسیوں مہاڑاں توں لَتھ کے آون آلے بلوچاں دی مار دھاڑ تے لُٹ مار توں بچ گئی۔ ایہہ بلوچاں دے ظالم ڈاکو تھل وچ جھنگ سِداں اَت مچائی رکھدے سن۔
انہاں دونواں سرداراں نیں تھوڑے جئے عرصے وچ اپنے اپنے علاقیاں تے مکمل کنٹرول کر لیا۔ انہاں نوں آوندیاں نال ای بلوچاں دے اَتھرے قبیلیاں نال واہ پئیا پَر اونہاں نیں اینہاں سِر سڑے بلوچاں دا سِر ونجاون وچ کوئی کسر باقی ناں رکھی۔
1471ء وچ سردار حاجی خان میرانی تے اوہدا پُتر ’’سردار غازی خان میرانی‘‘ سلطان لنگاہ دے دِتے ہوئیاں علاقیاں تے پوری طراں قابض ہوچُکے سن۔تریخ ایس گل تے متفق اے جے 1472ء وچ اینہاں پیو پتراں نیں شہر ’’ڈیرہ غازی خان‘‘ دی نیہہ رکھی۔ اینہاں دی حکومت وچ راجن پور، سیت پور تے دریائے سندھ تے لہندے پاسے دا کوہِ سلیمان تائیں دا علاقہ شامل سی۔تے ڈیرہ اسماعیل خان تے تھل دا اُتلا علاقہ ہوت خاندان نوں عطاء ہوئیا سی جس تے اونہاں اپنے پکے ہتھ جما لئے سن۔ سہراب خان دودائی آپ تاں سلطان لنگاہ دے دربار وِچ اَڑیا رئیا جدوں کہ اوہدے پُتراں ’’سردار بابر خان‘‘ تے ’’سردار سلطان خان‘‘ نیں اپنی سلطنت دی رعایا نوں اپنے ہتھ وِ چ کردیاں ہوئیاں اپنی شاہی تے اپنے راج دی بنیاد رکھی۔اونہاں اپنی سلطنت لئی دارالحکم دا درجہ ’’کوٹ بابر ‘‘ نوں دِتا۔ ایہہ شہر اونہاں آپ ای وَسایا سی۔ ’’سردار اسماعیل خان‘‘ سردار سلطان خان دا پُتر سی۔
ایس حکومت وچ اموانی ، منکیرہ ، بھکر، دریا خان، کالا باغ دا کجھ حصہ تے دریائوں پار پہاڑاں تائیں دے علاقے شامل سن۔ ہوتاں تے میرانیاں نیںصوبہ کوٹ کروڑ نوں دو حصیاں وچ ونڈ چھڈیا ۔ لیہ تے تونسہ کوٹ کروڑ نال جڑے رہ گئے تے میرانیاں تے لنگاہواں دی حکومتاں وچ اَٹکے رئے۔ ایتھے میرانیاں دا حکم وی چلدا سی تے لنگاہ حکومت دا وی پورا اثر موجود سی۔ ایتھے دا والی (Governer)ملتان دے دربار وچوں گھلیا جاندا سی۔
1482ء وچ میرانیاں دے پہلے حکمران سردار حاجی خان میرانی دی فوتگی ہوگئی۔ اوہنے اپنی حیاتی دے باراں وَرے تخت تے لنگھائے سن۔ اوہدے مرن توں بعد اوہدے پتر سردار غازی خان میرانی نیں تاج پایا۔ اوہ بہوں دلیر تے بہادر اَڑیل جوان سی۔ حافظِ قرآن سی تے علم دے حصول وچ رہندا سی۔ شہر ڈیرہ غازیخان اوہدے ناں نال موسوم ہوئیا۔ انہاں پیو پُتراں توں بعد انہاں دی آل اولاد وچوں بنن آلے حکمراناں اپنا ناں حاجی خان تے غازی خان ای رکھیا تے ایسے ناں نال ای تریخ دا حصہ بنے۔
1494ء وچ سردار غازی خان دا انتقال ہوئیا تے اوہدے پتر ’’سردار حاجی خان دوم‘‘ نیں شاہی دے امور اپنے ہتھیں کیتے۔ ایس حکمران دے زمانے وچ میر بجار خان تے دودائی بلوچاں وچ جنگاں دا لَما سلسلہ چل نکلیا۔حاجی خان دوم دی امداد تے سردا ر اسماعیل خان دا چاچا بابر خان دودائی جنگ لڑدا پئیا سی۔ دودائیں دے سالار میر بجار خان تے جنگ خان سی۔ وِیہہ (۲۰) توں لے کے چَوِی (۲۴) تائیں جنگاں لڑیاں گئیاں تے چنگا خون خرابہ ہوئیا۔ ایہناں ظلم بھریاں جنگ دے مُکن تے میر بجار خان ایہہ علاقہ چھڈ گیا۔

سولہویں صدی عیسوی
1512ء توں 1518ء دے وَریاں وچ جدوں بلوچاں دیاں ایہہ جنگاں ہوندیاں پئیا سن اودوں سردار بابر خان اپنے بَھتریے سردار اسماعیل خان نوں تخت نشین کرکے ڈیرہ غازیخان وَل ٹُر گیا۔ سردار اسماعیل خان نیں کوٹ بابر دی بجائے علیحدہ جاہ تے اپنی وَسیوں کیتی تے ایس جاہ نوں اپنی سلطنت دا صدر مقام بنایا۔ ایہہ وَسیوں ہن دے شہر ’’ڈیرہ اسماعیل خان‘‘ دی جاہ تے ہائی تے اوسے حکمران دے ناں نال موسوم ہوئی۔ سردار اسماعیل خان توں بعد وِچ آون آلے اوہدی نسل دے حکمراناں دا ناں ’’اسماعیل خان‘‘ ای ٹُردا آیا تے تریخ دا حصہ بندا آیا۔
1518ء وچ میرانی حکومت دی ڈوری حاجی خان دوم دے مَرن مگروں ’’جہان خان عرف غازی خان دوم‘‘ تے ہتھ وِچ آئی۔ اوہ معمار ذہن دا بادشاہ سی۔ اوس دی شاہی دے سمے وچ روضہ پیر عادل جیہی شاندار تے سوہنی عمارت تعمیر کیتی گئی۔ آکھیا جاندا اے جے اوس اپنا مقبرہ وی آپ بنوایا سی جیہدے وچ مرن پِچھوں دفن کیتا گیا۔ اوس تھل دے علاقے تھل دے سارے علاقیاں تے اپنا قبضہ جماون دی کوشش کیتی تے کِسے ڈر خوف دے بِناں منکیرہ تے بھکر نوں اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا۔
’’دولت خان لودھی ‘‘ جیہڑا اودوں لاہور دا والی سی، تے رانا سنگھرام سنگھ دے آکھن ویکھن تے ہلاشیری دین تے کابل دے بادشاہ ’’ظہیر الدین بابر‘‘ نیں ہندوستان تے کامیاب حملہ کیتا۔ ظہیر الدین بابر جنہوں اوہدی ماں پیار نال ’’بابر‘‘ آکھدی سی، 1483ء وچ فرغانہ وچ جَمیا۔ باراں وَرے دے سن وچ اوہ اپنے پیو عمر شیخ مرزا دے فوت ہون مگروں حکمران بنیا پَر بہوں چِراں تائیں اوہ درباری سازشاں دا شکار رئیا۔ 1504ء وچ اوہ بلخ تے کابل دا والی بنیا جتھوں اوس ہندوستان تے حملے کرن دا سلسلہ شروع کیتا۔
1519ء وچ سردار اسماعیل خان تے حاکم غازی خان دوم نیں مغل بادشاہ ظہیر الدین بابر دی اطاعت قبول کر لئی تے اپنیاں ریاستاں دا اوہدے نال الحاق کر لیا۔ غازی خان نیں اپنے علاقے دیاں نکیاں نکیاں حد بندیاں کیتیاں تے اینہاں تے اپنے ناظم مقرر کیتے جیہڑے اوہدے لئی علاقے وچوں ٹیکس اکٹھا کردے سن تے علاقے دی ترقی لئی مناسب اقدامات کردے سن۔۔
1524ء وچ ’’سلطان محمود لنگاہ‘‘ دی وفات دے بعد ستر (۷۰) وَریاں دی لنگاہ حکومت انتشار تے ٹُٹ پھُٹ دا شکار ہوگئی۔ لنگاہ پریوار دا چھیکڑی کامیاب حکمران سلطان محمود لنگاہ سی ۔ ایس حکومت دے کھوہ کھاتے پَین دے اسباب وچ کسے قابل تے مستعد جان نشین دا ناں ہوون، وزیراں تے امیراں دیاں عیش کوشیاں تے آپس وچ نااتفاقی تے ظہیر الدین بابر دی فتوحات نوں مرکزی اہمیت دِتی جاندی اے۔
1525ء وچ سندھ دے والی ’’شاہ حسن ارغون‘‘ نیں ڈیرہ غازیخان تے حملہ کر دِتا تے غازی خان دوم نوں اوہدے قلعے وچ گھیر لیا۔ ہک مہینے دے محاصرے توں بعد غازی خان دوم نیں چنگا بھلا مالیہ بھاڑا دے کے اپنی جان چھڑائی تے سکھ دا ساہ لیا۔ سردار اسماعیل خان نال بڑے چِراں توں ہوون آلیاں سرحدی رَولے دے پاروں جنگاں نیں اوہدی فوجی طاقت دا لک تروڑ دِتا سی۔
1526ء وچ لودھیاں تے ظہیرالدین بابر دے درمیان پانی پت دی پہلی جنگ ہوئی۔ ایس جنگ وچ ’’ابراہیم لودھی‘‘ جیہڑا لودھی خاندان دا چھیکڑلا بادشاہ سی، قتل ہوگیا۔ اوہ ہِک ظالم، سِر سڑیا تے اُکھڑ مزاج بندہ سی تے اوہدیاں اینہاں کمزوریاں دے پاروں اوہدی شاہی سمے وچ بہوں ساریاں بغاوتاں تے شورشاں جاگیاںسن۔ ظہیر الدین بابر نیں دہلی وچ اپنی سلطنت دا بوٹا لایا۔ اوس توں پہلا ں بابر نیں برصغیر پاک و ہند تے پنج (۵) حملے کیتے سن۔ شاہ حسن ارغون نیں لنگاہ حکومت دے انتشار تے زوال دا چنگی طراں فائدہ چُکدیاں ہوئیاں ملتان تے قبضہ کر لیا تے اپنی سلطنت نوں ظہیر الدین بابر دی وَڈی حکومت نا ل جوڑ دِتا۔ صوبہ کوٹ کروڑ ملتان نال مدتاں توں منسلک ہوون نال بالواسطہ طور تے ظہیر الدین بابر دی حکومت وچ شامل ہوگیا پَر ہوتاں تے میرانیاں ایس تے اپنا حق جاندیاں ہوئیاں حملہ کر دِتا۔ ایتھے اونہاں دا راہ ڈکن لئی کوئی وی فوج نئیں سی پَر مقبوضات دی ونڈ وَرت دے رولے وچ پَے گئے۔ سرحد دے تعین دا پَھڈا پئیا تے سردار اسماعیل خان تے سردار غازی خان دوم دونویں آپس وچ آمنے ساہمنے ہوگئے۔ بوہتے علاقے دے حصول واسطے دونواں وچ جنگاں دا نواں سلسلہ چِھڑ گیا ۔ ایہہ سلسلہ ’’گانمن سچار‘‘ دے ہتھوں موڑ جھنگی تے سرحد قائم ہوون نال مُکیا۔
1530ء وچ ظہیر الدین بابر مَر گیا۔ اوہ ہِک بہادر تے تعلیم یافتہ مہذب جَنا سی۔ مردے دم تائیں اوس تلوار تے قلم کولوں کنارہ کشی نئیں سی کیتی۔ اوہ فارسی تے تُرکی زباناں وچ شاعری کردا سی۔ اوہدی مشہور تصنیف’’ توزک بابری‘‘ اے ۔ اوہدے مَرن پچھوں اوہد پُتر ’’نصیر الدین ہمایوں‘‘ دہلی دے تخت تے بیٹھا۔
1538ء وچ غازی خان دوم مَر گیا۔ اوہدے مگروں میرانی سلطنت دیاں واگاں ’’حاجی خان سوئم ‘‘ دے ہتھیں لگیاں ۔ اوہدے دورِ حکومت وچ ’’فرید خان المعروف شیر شاہ سوری‘‘ نیں ’’جنگ چوسہ‘‘ تے بعد وچ 1540ء دے وَرے وچ ’’جنگِ قنوج‘‘ لڑ کے فتح حاصل کیتی تے دہلی دا تخت کھوہ لیا۔ مغل بادشاہ نصیر الدین ہمایوں نوں دہلی وچوں بَھجن تے مجبور کردِتا۔ سردار حاجی خان سوئم نیں خوشاب اَپڑ کے شیر شاہ سوری دی اطاعت کر لئی۔ شیر شاہ سوری نیں وی اوہدی آپ مہاری سلطنت نوں تے اوہدی آزاد شاہی نوں کوئی نقصان ناں دِتا۔ ایس اطاعت دا ایہہ فائدہ ہوئیا جے ایہہ علاقہ جنگی تباہی توں بچ گیا۔ شیر شاہ سوری تے فرمان دے مطابق ایس علاقے وچ وَڈیاں سڑکاں دے دونواں کناریاں دے رُکھ لائے گئے۔ رستیاں تے کِتے کِتے سرانواں تے مہمان خانے تعمیر کیتے گئے جتھے ذات پات تے ہر اُچ نِچ توں ہٹ کے ہر راہی تے پردیسی نوں روٹی ٹُکر لبھدا سی تے اوہدے رات رہن دا سَمان کیتا جاندا سی۔ لاہور توں لے کے تریموں گھاٹ تائیں آون آلی وڈی تے مشہور سڑک اوس بادشاہ نیں ای تعمیر کرائی سی۔ جہلم دا قلعہ (روہتاس گڑھ) وی شیر شاہ سوری دی جنگی حکمت عملیاں نوں توڑ چاڑھن لئی تعمیر کیتا گیا سی۔ صحیح فاصلے ماپن لئی تے چھیتی نال ہک جاہ توں دوجی جاہ تائیں خبراں تے فرمان اَپڑاون لئی اوس ’’کوس مِنارے‘‘ بنوائے۔ سکھے والا،کوٹ سلطان ، لیہ تے شاہ پور دورہٹہ وچ ایہہ برج تعمیر کروائے گئے سن۔ (ہُن تائیں ایہہ برج کھلوتے رئے نیں ۔کجھ مدت پہلاں ایہہ حفاظت ناں ہوون دے کارن ڈھیہہ گئے سن تے اینہاں دی شناخت مِٹ مُک گئی ۔ اونہاں دے ملبے نوں ویکھ کے اونہاں دی تعمیر آلی جاہ دا تعین کیتا جا سگدا اے۔) شیر شاہ سوری دی شاہی وچ زمین دی وَنڈ وَرت تے بندوبست دا نظام رائج ہوئیا۔ اوس عوام دی فلاح تے بہبود واسطے جِنے انتظامات پنج (۵) وَریاں وچ کیتے ، اینے انتظامات دوجے بادشاہواں نیں پنجاہ پنجاہ (۵۰) وَریاں دی شاہی وچ وِی نئیں سن کیتے۔
1545ء وچ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ ملتانوں ٹُر کے لیہ دی بھوئیں تے تشریف لیائے تے کروڑ نوں اپنی اقامت گاہ بنایا۔ اوہ بہوں کامل ولی اللہ تے رب دے نیکو کار بندے سن۔ ایتھے اونہاں اسلام دی تبلیغ دا سلسلہ جاری کیتا۔ اونہاں دی تبلیغ تے دعوت نال بہوں سارے ہندو اسلام دی ٹھڈی چھاں تھلے آون لگے۔ ایسے سال ای شیر شاہ سوری ’’قلعہ کالنجر‘‘ دا گھیرا بنیا تے فتح کرن دی کوشش کیتی۔ ایس محاصرے وچ بارود دے ہِک ڈھیر نوں بھاء لگن دے کارن اوہ سَڑ کے مَر گیا۔ اوہدے مرن کارن ہندوستان دی عوام رعایا یاربیلی تے سچے خیرخواہ بادشاہ کولوں ہتھ دھو بیٹھی۔اوہدا ولی عہدہندوستان دے تاج دا مالک بنیا۔
1550ء دے وَرے وچ ’’کمال خان‘‘ ناں دے ہک وسیبی سردار نیں لیہ شہر وچ رہائش رکھی۔ آکھیا جاندا اے جے پہلاں توں موجود لیہ دی وَستی دریا دے کٹائو نال اُکا مُک گئی سی یا بہوں حد تائیں دریا بُرد ہوگئی سی تے اینہوں مُڑ مُڈھوں تعمیر کیتا گیا۔ ایہہ روایت اے جے لیہ اوہدے ناں دی وجہ توں ’’لیہ کمال خان‘‘ کہلاوندا سی۔ بعض مورخ ایہہ آکھدے نیں جے ’’کمال خان عرف حاجی خان ہفتم‘‘ جیہڑا میرانیاں دا آخری بادشاہ سی ، دے ناں دی وجہ توں لیہ کمال خان مشہور ہوئیا۔ (بعض تریخی شہادتاں نوں ساہمنے رکھدیاں ہوئیاں ایس روایت نوں غلط قرار دِتا جاندا اے۔)
1554ء وچ شیر شاہ سوری دے جان نشین ’’اسلام شاہ سوری‘‘ توں مگروں مغل بادشاہ ’’جلال الدین محمد اکبر عرف اکبرِ اعظم‘‘ نیں دہلی تے قبضہ کر لیا۔ ایہدے نال نال اونہیں پنجاب، گوالیار تے آگرہ دے علاقیاں نوں وی فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کیتا۔ 1560ء وچ حاجی خان سوئم دے مَرن دی وجہ توں ایس علاقے دا تاج ’’عالم خان عرف غازی خان سوئم‘‘ دے سِر تے سجیا تے اوس اپنے حساب نال سلطنت دا انتظام سنبھالیا۔
حاجی خان سوئم نیں اکبر اعظم دی بیعت ناں کیتی تے اپنی خودمختاری دا اعلان کر دِتا۔ اوہ ایہہ آکھدا سی جے ایہہ بُھکیاں ننگیاں وَستیاں کسِے ٹیکس لگان دا بھار نئیں چُک سگدیاں تے ڈیرہ غازیخان حکومت کول اینی دولت نئیں جے اوہ دہلی دے بادشاہواں دا ڈِڈھ بھر سگے۔ ایناں دیہاڑیاں وچ میرانی حکومت وَلوں منکیرہ تے تعینات والی ’’امیر رِند خان جسکانی‘‘ جیہڑا میر چاکر خان رند دا پوترا سی، دا انتقال ہوگیا۔ اوہدے بِھرا ’’سردار دائود خان جسکانی‘‘ نیں منکیرہ تے اپنے مَرن آلے بھرا دی جاہ تے حکومت کرن دی کوشش کیتی پَر سردار غازی خان سوئم نوں ایہہ گل چنگی ناں لگی۔ اوس سردار دائود خان جسکانی نوں والی منکیرہ بناون توں انکار کر دِتا۔ سردار دائود خان جسکانی اپنے آپ نوں حق تے سمجھدیاں ہوئیاں اپنے سنگتیاں نوں نال رلایا تے میرانیاں دے خلاف بغاوت کردِتی۔ احتجاج دے طور تے اوس میرانیاں دے علاقیاں وِچ لُٹ مار کرنی شروع کردِتی۔ اوس ناں ڈیرہ غازیخان دی شاہی ویکھی تے ناں ای ڈیرہ اسماعیل خان دی حکومت نوں منیا بلکہ اپنا راج قائم کیتا۔تریخ آکھدی اے جے اوہ بہوں دلیر تے اَڑکب جَناں سی۔
1579ء وچ جلال الدین محمد اکبر نیں ڈیریاں (ڈیرہ اسماعیل خان تے ڈیرہ غازی خان) دی بادشاہیاں نوں حاصل کرن دیاں کوششاں شروع کردِتیا۔ پہلاں تے ہوت تے میرانی اوہدے ساہمنے اَڑے ، فیر جدوں اپنی تے مغلاں دی طاقت دا توازن ویکھیا تے فیر ہاری من لئی تے اٹک دے مقام تے جاکے مغل حکومت دی بیعت کردیے ہوئیاں اکبر اعظم دی وِڈیائی نوں مَن لیا۔
تریخ سردار دائود خان جسکانی نوں بہوں دلیر تے نڈر قرار دیندی اے۔ اوس اپنی سرپرستی وچ سینکڑیاں جواناں تے مشتمل ہک نکی جئی فوج بنائی ہوئی سی۔ کئی کتاباں وچ اوہدے سنگتیاں دی تعداد پنج سو (۵۰۰) تے کئیاں وچ سَت سو (۷۰۰) لکھی ہوئی اے۔ اوہ گوریلا وار دا عادی سی۔ غازی خان سوئم تے ہوت حکمراناں نیں کئی واری اوہدی فوج نوں تباہ کرن دی تے اونہوں قتل کروان دی کوشش وچ اپنیاں فوجاں گھلیاں جیہڑیاں اونہاں مارمُکاون دی تھاں تے اپنیاں جُثیاں تے شکست دے ڈونگے پَھٹ لے کے مڑدیاں سن۔ کئی واری سردار دائود خان نیں اونہاں نوں جنگ دے میدان وچ کوڑھا کیتا جیہدی وجہ توں تھل دے علاقے وچ اوہدی دھانک بیٹھ گئی۔
1580ء وچ غازی خان سوئم اوہدے کولوں نکو نک ہوکے فوج دی بھاری نفری نوں نال لے کے اونہوں مارمُکاون واسطے میدان وچ لَتھ آیا۔ راجن شاہ دے نیڑے اوس دیاں فوجاں پڑائو کیتا۔ اگلے دیہاڑے اونہاں سردار دائود خان نوں لبھ کے قتل کرنا سی۔ پَر ایس جنگ دی نوبت ای ناں آ سگی۔ رات دے پِچھلے پہر دائود خان اپنے گوریلے سنگتیاں نال میرانیاں دی منظم پَر سُتی جاگدی فوج کولوں لُکدا لکاوندا غازی خان دے خیمے وچ آن وڑیا۔ ایہہ کوئی ایڈا سوکھا کم نئیں سی جیہڑا ہر کوئی کر سگدا بلکہ ایہہ کم صرف سرداردائود خان وَرگا بندہ ای کر سگدا سی۔ اوہ خیمے وِچ وَڑیا تے سردار غازی خان نوں سُتا مَریا ویکھیا۔ اونہوں جگایا تے سلام کیتا۔ غازی خان دے ڈر تے خوف دے مارے آنے اَڈے رہ گئے۔ دائود خان اونہوں مخاطب کرکے آکھیا ’’سردارغازی خان! میں تینوں سلام کرن آیاں۔ جیکر میں چاہواں تے تیرا سِر تلوار نال دھڑ نالوں وَکھ کر سگدا واں تے ایہہ کوئی ایس ویلے اَوکھا کم نئیں اے۔ میرے ہتھ وچ ننگی تلوار اے جیہڑی میرے ہتھ دے ہک اشارے نال تیرا سِر لہا سگدی اے۔ پَر نئیں، توں رعایا واسطے چنگا سردار ایں تے میرے خاندان تے تیرے کئی احسان نیں جنہاں دے کارن میں تینوں نئیں ماردا۔ تیرے لئی کھلی چھٹی اے جے کل دے سورج دے نکلن دے نال جنگ دا اعلان کر دینویں تے میرے مقابلے وچ اپنیاں ساریاں فوجاں لے آویں۔ میں مَرن لڑن توں نئیں ڈردا۔‘‘
ایہہ گل کر کے اوس تلوار نیام وچ پائی تے جیہڑے راہ توں آیا سی اوسے راہ واپس مُڑ گیا۔ غازی خان خوف دے مارے خبری کِنی دیر تائیں اَسمان وَل منہ کر کے پئیا رئیا ۔ دھمی ویلے جاگدیاں نال ای اوس اپنی فوج نوں واپسی کوچ دا حکم دِتا۔ فوج دے ٹُرن تاں پہلاں اوس اپنے پہرے داراں نوں سخت سزاواں دتیاں جنہاں دی لاپرواہی دے پاروں سردار دائود خان اوہدے خیمے تائیں اَپڑیا سی۔
تھل وچ اوہدی دلیری دے پہلاں توں لوک معترف سن پر ایس واقعے نیں اوہدی دلیری دیاں کہانیاں نوں ہک واری فیر نویں رنگ نال جگا دِتا۔ اونہوں بہوں شہرت لبھی۔ لیہ تے بھکر دے علاقے تے اوہدا کھلا ڈُلہا راج قائم ہوگیا۔ ہوت تے میرانیاں نیں رَل کے مغل حکومت نوں عرضی گھلی کہ دائود خان دی ایس آپ مہاری راجواڑی کولوں اونہاں نوں نجات دِوائی جاوے۔ ایہہ عرضی پیش کرن نال اونہاں اپنی شکست تے دائود خان دی دلیری نوں مَن لیا۔
1582ء دے مُڈھلے دیہاڑیاں وچ جلال الدین اکبر اعظم نیں دہلی توں دلیر تے ماہر جنگجو ’’ابراہیم قلی‘‘ دی نگرانی وچ دائود خان نوں قتل کرن لئی فوج گھلی جیہڑی کروڑ دے نیڑے ’’مڑھانوالی‘‘ دے مقام تے اَپڑگئی۔ دائود خان نوں ایس فوج دے آون دی سُونہہ ہوگئی تے اوس دن چڑھن دا اُڈیکا ناں کیتا تے راتو رات ای اپنے جانثار سنگتیاں دے نال مغلاں دی فوج تے شدید حملہ کر دِتا۔ مغلاں دی سُتی ہوئی فوج نوں خون وچ نوا دِتا۔ مغلاں دے جاگدیاں تے لَڑ کُنجدیاں تائیں دائود خان اونہاں نوں لکوں لے گیا۔ مغلاں دی فوج ایس ابڑغُت حملے اَگے ناں ٹھہر سگی تے ناں ای اپنے پیر پکے کر سگی ایس لئی میدان وچوں نَٹھ پئی۔ کجھ دور جا کے ساہ لیا تے ابراہیم قلی نوں اکبر اعظم دا خیال آیا کہ اوس تاں جاندیاں نال پوری دی پوری فوج نوں تھانویں لہوا دینا اے۔ اکبر اعظم اپنی شاہی فوج دی پنج سَت سو بندیاں دی غیر منظم فوج کولوں شکست نوں کسراں برداشت کر سگدا سی۔ ابراہیم نوں جدوں اکبر اعظم دیاں سزاواں اکھاں ساہمنے نظر آئیاں تے اوس اپنی فوج نوں اکٹھا کیتا تے ساریاں نوں ایہو گل دَسی۔ انہاں منظم ہوکے دائود خان دا چنگا ڈَٹ کے مقابلہ کیتا۔ پنج سو تے پنجاہ ہزار دا کیہڑا جوڑ پَینا سی۔ دائود خان اپنے جانثاراں سمیت دلیری تے شجاعت نال لڑدا ہوئیا خون وچ لَت پَت ہوگیا۔ اوہدے سارے جوان مارے گئے۔ روایتاں وچ اے جے اوہدا ہِک بندہ وی میدان چھڈ کے نَسیا نئیں سی تے ناں ای کوئی قیدی ہوئیا سی۔ دائود خان نوں وَستی راجن شاہ وچ دفن کردِتا گیا تے اوہدے بعد پورے علاقے وچ امن ہوگیا۔ ایہو جئے دلیر جَنے روز دیہاڑے تاں جمدے نئیں جنہاں دھرتی دے وسنیکاں دے دل ہلاونے ہوندے نیں۔ اوہدی دلیری تے سینہ زوری دے منکیرہ، کروڑ تے بھکر دے پرانے لوکی اج وی گانے، ٹپے تے ماہیے گاوندے نیں۔ بہوں مشہور ہوون آلاہِک ماہیا پڑھن آلے ملاحظہ فرماون۔
دائود میر وارہ اندر ویندہ ڈنگے ہوتاں تے میرانیاں کنوں نت براتاں منگے
1587ء وچ ’’حاجی خان چہارم ‘‘میرانی شاہی دا وارث بنیا۔ اوہ مغل شہنشاہ ’’جہانگیر‘‘ دا ہم عصر سی۔ میرانی حکمران لگاتار وَڈی باقاعدگی نال اپنا مالیہ لگان وغیرہ دہلی دے دربار وچ گھلاوندے رہندے سن تے ایس کم وچ کدیں کوتاہی تے غفلت نئیں سن کردے جیہدی وجہ توں مغل بادشاہ اونہاں دے اندر دے معاملیاں وچ کدیں مداخلت نئیں سن کردے تے اونہاں نوں داخلی امور وچ کھلی چھٹی دِتی رکھدے سن۔ اوہ اپنی پوری آزادی تے خودمختاری نال اپنے علاقے تے راج کردے سن۔
1590ء وچ میرانی حکومت دا تاج ’’غازی خان چہارم‘‘ دے سر تے سجیا۔ ایس سَمے وچ سندھ توں ’’آدم شاہ کلہوڑا‘‘ لیہ دی دھرتی تے وارد ہوئیا تے اوس حضر ت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے ہتھ دے بیعت کیتی۔ روایت اے کہ غازی خان چہارم دے دور وچ حضرت محمد یوسف المعروف لعل عیسنؒ ہوراں نیں وفات پائی۔ حاجی خان چہارم اونہاں دا بہوں معتقد سی ۔ اونہیں ہوت بادشاہ اسماعیل خان دی امداد نال حضرت لعل عیسنؒ دا خوبصورت روضہ بنوایا ۔ اسماعیل خان ہوت ، حاجی خان چہارم تے غازی خان چہارم تِنوں مَرن توں بعد ایتھے ای دفن ہوئے۔ ایہہ اونہاں دی حضرت نال بہوں زیادہ محبت تے عقیدت دی کھلی ڈُلہی دلیل اے۔ ڈیریاں دیاں دونواں ریاستاں دا دہلی دی حکومت نال لین دین ملتان دی مرکزی حکومت دے پاروں ہوندا سی۔ ایہہ ریاستاں اپنے حصے دا مالیہ لگان ملتان دے دربار وچ اَپڑاوندے سن تے اوتھوں ای دہلی دے شاہ دے فرمان حاصل کردے سن۔

ستارہویں صدی عیسوی
1600ء دا ہِک اہم واقعہ ایہہ ہَے جے ملکہ الزبتھ اول (انگریزاں دی وَڈی رانی) دے دور وِچ ایسٹ انڈیا کمپنی (East India Company)نوں ہندوستان وچ تجارت دی اجازت لبھی۔ ایہہ اوہ ای کمپنی اے جنہیں پیر جماون توں بعد وچ اپنی اوقات وچوں نکل کے دہلی تے اپنا قبضہ جمایا تے ہندوستان تے انگریزاں دا راج قائم کیتا۔
1605ء وچ جلال الدین محمد اکبر فوت ہوگیا۔ اوس اپنے شاہی دے سَمے وچ ’’دین ِ اکبری‘‘ دے ناں نال اپنے مذہبی قانوناں دی نیہہ رکھی پَر جدوں اوس ویکھیا کہ رعایا تے سبھو عالم اَگوں اکھاں کڈھن لگ پئے نیں، اوس توبہ کر لئی۔ ایس مذہب دیاں گلاں باتاں تے قاعدے قانوناں تے ہِک کتاب وی لکھی گئی سی جیہدا لکھاری ’’ابوالفضل ‘‘ سی۔ کئی مستیاں، اَپُٹھے پنگیاں تے کوتاہیاں دے باوجود اوہدے دور نوں شاندار لکھیا جاندا اے۔ آکھیا جاندا اے جے صوبہ پنجاب دا ناں اکبر اعظم نیں ای تجویز کیتا سی۔ اوس توں پہلاں ایدھا کوئی ہور ناں ہوندا سی۔ اکبر توں مگروں دہلی تے تخت تے ’’نور الدین جہانگیر‘‘ بیٹھا۔
1614ء وچ لیہ تے تھل دا علاقہ’’حاجی خان پنجم‘‘ دے حکم دا محتاج ہوئیا۔ اوس اپنی فوج نوں نویں نویکلے تے تیز ہتھیاراں نال لیس کیتا۔ اوہدے مرن بعدوں ’’غازی خان پنجم‘‘ برسرِ اقتدار آیا۔ ایس دورانئے وچ دہلی دا تاج جہانگیر دے سِر توں لیہہ کے ’’شاہ جہان‘‘ دے سِر تے سج گیا۔
1645ء توں 1670ء تائیں دا ویلا ’’حاجی خان ششم‘‘ دا سی۔ اوس ایس علاقے دا بہوں قابل تے سیانا بادشاہ سی۔ اوہدی شاہی دا سماں سکون تے آشتی نال لنگھیا۔ اوس ناں اپنا کوئی پِنڈ شہر کسے نوں کھون دِتا تے ناں ای اپنی سلطنت وچ وِگھے مُربعے دا اضافہ کیتا۔
1648ء وچ شاہ جہان نیں ’’اورنگ زیب عالمگیر ‘‘ نوں ملتان دا گورنر مقرر کیتا۔ اوس ملتان وچ آوندیاں نال میرانی تے ہوت حکمراناں کولوں اطاعت لئی۔ دونواں سرداراں اپنی پوری اعانت تے وفاداری دا پک کروایا۔ ایسراں دونویں حکومتاں لگان مالیہ دے کے آزاد رئیاں۔
1658ء وچ ڈیرہ غازیخان دا تاج ’’سردار چاکرخان عرف غازی خان ششم ‘‘ دے سِر تے سجیا۔ اوس بہوں بھیڑی مَت دا ثبوت دِتا تے اپنی سلطنت نوں جیندیاں جی ای اپنے پُتراں وچ ونڈ دِتا تے اونہاں نوں عارضی طور خودمختاری دِتی۔ اوہ ناں دے گورنر سن پر اپنے اپنے حصے دیاں راجواڑیاں دے اُکا مُکا بادشاہ سن۔لیہ کوٹ توں لے کے بہل تائیں دے علاقے تے ’’سردار کمال خان میرانی‘‘ حکومت کردا سی۔ (کئی مورخ ایہہ آکھدے نیں جے لیہ شہر نوں نویں سرے توں بناون تے تعمیر کراون آلا ایہہ کمال خان ای سی جیہدی وجہ توں لیہ دا ناں اودوں ’’لیہ کمال خان‘‘ ہوندا سی۔ پَر ایہہ گل کُوڑ اے کیوں جے ایدھے توں بہوں پہلاں توں ای ایس دا ناں لیہ کمال خان ای لگا آوندا سی ۔)لیہ توں لے کے محمود کوٹ تائیں دا علاقہ ’’سردار ادو خان‘‘ کول سی۔ کوٹ ادو شہر دا ناں اوہدے نال موسوم اے۔ ایسراں کروڑ دااُتلا علاقہ ’’نوشیر خان‘‘ دی عمل داری وچ سی تے اونہیں ’’نوشیرہ‘‘ وچ بہہ کے فرمان جاری کیتے۔
1694ء وچ جدوں چاکر خان (غازی خان ششم) دا انتقال ہوئیا تے میرانی حکومت دا تاج سردار کمال خان دے سر تے سجدا سی کیوں جے اوہ خاندانی روایت دے مطابق اصل حقدار سی۔ اوہدوں ایہہ رواج ہوندا سی کہ وَڈا پُتر ای پیو دی پگ سِرتے رکھدا سی تے اوہدی شاہی دا اصل وارث گِنیا جاوندا سی۔ اوہدے بِھرا اَدّو خان نیں اوہدی مخالفت کیتی۔ جے کر کمال خان دے بھرا اوہدا ساتھ دیندے تے اوہ ’’حاجی خان ہفتم‘‘ دے ناں نال مشہور ہوندا تے ساری سلطنت اکٹھی رہندی پَر ایہہ ناں ہوسگیا۔ کمال خان ایہہ کوشش کیتی کہ ساری شاہی اکٹھی رہوے تے اوہدے کول ای رہوے۔ پَر جدوں اوہدا وَس نہ چلیا تے اوس لیہ دے علاقے تے ای اکتفا کیتا۔ غازی خان ششم نیں جسراں وَنڈ کیتی سے ایہہ سارے بِھرا اوسے وَنڈ تے ای پکے ہوگئے۔
بلوچاں دی ایہہ عظیم ریاست ٹوٹیاں وچ وَنڈی گئی تے اپنی طاقت تے ٹَور ٹَپا گنوا بیٹھی۔ ’’انڈیا آف اورنگ زیب‘‘ دا فاضل مصنف ’’ایم سی سرکار‘‘ اپنی کتاب وچ بلوچاں دی ایس ریاست بارے اینویں لکھدا اے۔
’’ملتانوں پنج (۵) کوہ دے پندھ تے چنہاں (دریائے چناب) دے لہندے پاسے بلوچاں دا دیس اے۔ ایتھے دو سردار رہندے نیں۔ ہک میرانی بلوچ اے جیہدے کول تریہہ (۳۰) ہزار گھڑسوار تے پنجاہ (۵۰) ہزار پیادے ہَین تے دوجا سردار ہوت بلوچ اے جیہدے کول ویہہ (۲۰) ہزار گھڑسوار تے تریہہ (۳۰) ہزار پیادیاں دے مشتمل فوج اے۔ ایہہ دونویں سردار آپو وِچ سرحداں دی خاطر لڑدے رہندے نیں۔ شہنشاہ دا حلف چُکن دے بعد ایہہ اپنے اپنے ملکاں دے سردار بنے رہندے نیں۔ انہاں دے منشی مُشدی تے ایلچی ملتان دے دربار وچ آئوندے جاندے رہندے نیں تے شہنشاہ دا حکم بجا لیائوندے نیں۔ ایدھے نال نال صوبے دے گورنر دا ہَتھ پَلا وِی ونڈائونے نیں۔ بلوچاں دی ایہہ ریاست آبادی تے وَسیوں تے ہر دوفصلاں دی کثرت پاروں بہوں مشہور اے۔ ایتھے دولت دی فراوانی اے تے ایہہ علاقہ چوراں ڈاکوواں توں وِی محفوظ اے۔‘‘
بلوچ قبیلے طبعاً آزاد واقع ہوئے سن۔ ایہہ زیادہ چِر تائیں کسے دی حکمرانی نوں قبول نئیں سن کردے ۔ پَر جدوں کِسے نوں دِلوں من کے کوئی عہد کر لیندے سن، اوہنوں سِر نال نبھاون دی کوشش کردے سن۔ انہاں نوں جیکر کوئی شہنشاہ یا ں حملہ آور بَدوبَدی اپنا غلام تے مطیع بنانا چاہندا تے ایہہ مَچھر جاندے سن۔ فیر ایہہ اپنا بھلا یا نقصان نئیں سن ویکھدے تے اپنے توں وَڈی طاقت نال وی بِھڑن توں باز نئیں سن آئوندے۔لنگاہ حکومت دے والیاں نیں مزاج شناسی تے انسان دی پَرکھ دی بدولت انہاں نوں اپنی حکومت وچ شامل کیتا سی تے کِسے وی موقعے تے انہاں دی مرضی دے خلاف کوئی کم نئیں سی لیا جیہدے پاروں دونواں گھراں دی آپت وچ سوہنی نبھدی رئی۔ لنگاہواں دے بعد آون آلے شاہاں نیں وی انہاں نوں نئیں چھیڑیا۔
1696ء وچ سردار کمال خان میرانی لیہ دا بااختیار حکمران بنیا۔ اینہوں بجا طور تے میرانیاں دے آخیرلا بادشاہ آکھیا جاندا اے۔
1700ء دے سَن وچ ’’نواب جسک خان‘‘ جیہڑا ملائم بی بی دی اولاد وچوں سی، نیں منکیرہ تے بھکر وچ اقتدار دا جُھوٹا لیا۔اوہ میرانیں نال پرانا وَیر رکھدا سی تے لیہ دا علاقہ اوہدیاں اکھاں وِچ کنڈے وانگوں چُبھدا سی۔ اوہ چاہندا سی کہ کِسے ناں کسے طراں میرانیاں دا ایتھوں زور مُکا کے لیہ تے اپنا راج قائم کرے۔

اٹھارویں صدی عیسوی
1707ء وچ اورنگ زیب عالمگیر نوے (۹۰) وَریاں دی عمر وچ فوت ہوئیا تے دہلی دا تاج ’’محمد معظم‘‘ تے سِر تے رکھیا گیا۔
1713ء وِچ نواب جسک خان نیں کروڑ دے قلعے نوں اپنے محاصرے وچ لے لیا۔ اوہ لیہ دے سارے علاقیاں تے قبضہ کرکے میرانیاں نوں کڈھ بھجاونا چاہندا سی۔ دونواں دا پیچا پَے جانا سی پر جنگ نواب جسک خان دی بے ویلی موت دے کارن ٹَل گئی۔ اوہ محاصرے دے دوران اپنے وَڈے وڈے والاں نوں دُھپے بہہ کے سنواردا پئیا سی جے اوہدے شوقاں نال رکھے ہوئے بھیڈو اوہدے سِر وچ ٹکر دے ماری۔ اوہ ایس ٹکر نال تھاں تے ای مر گیا۔ اوہدے بعد منکیرہ تے بھکر دی ریاست تے ’’نواب سلطان خان‘‘ حکمران بنیا۔
سردار کمال خان کول شکار پور (سندھ) توں کلہوڑا خاندان دے ہتھوں شکست کھاکے بھج کے آون آلے ’’صادق محمد خان دائود پوترہ‘‘ دا خاندان پناہ لَین لئی آگیا۔ سردار کمال خان اونہاں نوں پناہ دِتی تے نالے بیٹ دبلی دی وسیع تے ہری بھری زرخیز جاگیر عنائت کردِتی۔
کلہوڑا خاندان دا تعلق سندھ نال سی تے ’’میاں نور محمد کلہوڑا المعروف خدایار خان‘‘ دائود پوتریاں دے پِچھے لگیا ہوئیا سی۔ اینہاں دوناں خانداناں وچ مدتاں توں وَیر لگا آئوندا سی۔ میاں نور محمد کلہوڑا شکار پور توں لیہ تائیں دائود پوتریاں دے پِچھے پِچھے بَھجیا آئیا۔ اونہوں سردار کمال خان دا اپنے وَیریاں نال ایہہ حسنِ سلوک اُکا چنگا ناں لگیا تے اوس لیہ تے حملہ کر دِتا۔
1727ء وچ کمال خان تے میاں نور محمد کلہوڑا دے درمیان خونریز جنگ ہوئی جیہدے وچ سردار کمال خان ماریا گیا تے لیہ تے میاں نور محمد دا قبضہ ہوگیا۔ کلہوڑے بادشاہ نیں لیہ توں اَگے ودھ کے منکیرہ، چنہاں دے نال دا علاقہ تے بھکر و دریاخان تے قبضہ کر لیا تے تھل اُتے اپنی سلطنت قائم کر لئی۔
1733ء توں 1738ء دے وچ وچ کِسے سَمے اونہوں سندھ وچ بلوچاں دی بغاوت دی اطلاع ہوئی تے اونہوں بلوچاں دا سِر پھیہن لئی سندھ واپس جانا پئیا۔ ٹُرن توں پہلاں اوس منکیرہ دی ریاست ’’نواب محمود خان جسکانی‘‘ تے لیہ دی شاہی کمال خان میرانی دے پوترے ’’سردار محمود خان میرانی‘‘ دے حوالے کردِتی سی۔ جسکانیاں تے میرانیاں نیں سالانہ مالیے دیون دا عہد کیتا۔
مغلاں دی چھیکڑی ساہ لیندی حکومت تے 1739ء وچ ’’نادر شاہ درانی‘‘ دی مداخلت دے پاروں لیہ تے بھکر دیاں مقامی ریاستاں خودمختار ہوگئیاں سن۔ میرانی تے جسکانی دہلی دی حکومت نوں ناں ہوون دے برابر ٹیکس دیندے سن۔ اونہاں میاں نور محمد کلہوڑا نال کیتے ہوئے سالانہ مالیے دی وی کوئی چِنتا ناں کیتی۔ایسے سال وچ ای نادر شاہ درانی نیں ’’صادق محمد خان اول‘‘ نوں بہاولپور دی ریاست تحفے وچ دِتی تے اونہوں نواب دا خطاب بخشیا۔ ایس ویلے ایہہ ریاست کِنیاں وڑیاں نکیاں ریاستاں وچ ونڈی ہوئی سی جنہوں بعد وچ صادق خان دے پوترے نیں اکٹھا کیتا سی۔
نادر شاہ درانی (دُرِ دوراں) نیں کرنال دے میدان وچ محمد شاہ دیاں فوجاں نوں شکست دِتی تے 21مارچ 1739ء نوں دلی وچ فاتحانہ انداز نال داخل ہوئیا۔ دو مہینے اوہ دہلی وچ رئیا تے اوس نیں ہزاراں جواناں نوں موت دے گھاٹ لہایا۔ ایران مُڑدیاں ہوئیاں کوہِ نور ہیرا، بہوں زیادہ مال دولت تے شاہجہان دا ’’تخت طائوس‘‘ اپنے نال لے گیا۔
1746ء دے لگ بھگ گڑھ مہاراجہ دے علاقے توں اپنے سنگتیاں دے نال ’’سید جعفر شاہ بخاری‘‘ نیں لیہ دا پندھ کیتا تے محمود خان میرانی تے حملہ کردِتا۔ جنگ ہوئی تے سید جعفر شاہ نوں لیہ تے قبضہ کرن دا موقع لَبھ گیا۔ اونہے میاں نور محمد کلہوڑے دا تے دہلی حکومت دا لایا ہوئیا ٹیکس دیون توں پہلوتہی وَرتی۔ لیہ دی بھوئیں مغلاں دی لمی چوڑی سلطنت دے وِچ سی۔ مغلاں نیں ملتان وچ ’’عبدالصمد خان‘‘ نوں اپنا نائب مقرر کیتا تے لیہ دے حکمران کولوں ٹیکس اکٹھا کرن دا حکم دِتا۔ عبدالصمد خان نیں سید جعفر شاہ کولوں مالیہ منگیا تے اوس اَگوں مونہہ چڑھ کے ناں کر دِتی۔ عبدالصمد خان نوں اوہدا انکار چنگا ناں لگیا تے اوس اپنے نائب ’’کوڑا مل‘‘جیہڑا گڑھ مہاراجہ دا قلعے دار سی، نوں لیہ دا زرِ مالیہ وصول کرن دا حکم دِتا۔ کوڑا مل نیں جعفر شاہ نوں آکھیا کہ اوہ مالیہ جمع کراوے پَر سید جعفر شاہ اَگوں ایہہ جواب دِتا کہ رَب دی دھرتی رب دے بندے لئی ہوندی اے۔ کوئی کِسے نوں ٹیکس دین دا پابند نئیں ہوندا ایس لئی میری ناں اے۔ کوڑا مل نوں خار چڑھی تے اوس لیہ تے حملہ کرکے سید جعفر شاہ نوں بے دخل کردِتا۔ سید جعفر شاہ لیہ دی حکومت کھوا کے پیر جگی دے مقام تے چلا گیا جتھے بعد وچ فوت ہوگیا۔کجھ مدت تائیں کوڑا مل ای لیہ تعینات رئیا فیر ’’نواب محمود خان گوجر‘‘ نادر شاہ درانی کولوں ڈیرہ غازیخان دی ریاست دی گورنری دا پروانہ لے آیا تے اونہیں قبضہ لے لیا۔ قبضے توں ویلا ہوئیا تے اوہدی تک لیہ دے علاقے تے پَے گئی۔
1747ء وچ والی ایران نادر شاہ درانی دے دلیر تے بہوں بہاد ر جرنیل ’’احمد شاہ ابدالی‘‘ نیں نادر شاہ دے قتل دے بعدوں تخت سنبھالیا تے سلطنت تے اپنا کنٹرول کر لیا۔ ہک سال تائیں اوہ ایران وچ ای رُجھیا رئیا۔ اوتھوں سال بعد ویلا ہوئیا تے ہندوستان تے حملے کر ن لگ پئیا۔
1748ء وچ کوڑا رام نوں دہلی دی مرکزی حکومت وَلوں ملتان دی گورنری دا پروانہ لبھیا۔ اوہ ملتان ٹُر گیا۔ اوہدی عدم موجودگی دا فائدہ نواب محمود خان گوجر نیں چُکیا تے لیہ نوں اپنی حکومت وچ شامل کر لیا۔اوہ پہلاں ای ایسے تاک وچ بیٹھا ہوئیا سی کہ کدوں موقع لبھے تے لیہ تے قبضہ کرے۔
1749ء وچ نواب محمود خان گوجر نیں لیہ دے پورے علاقے تے اپنی حکومت قائم کر لئی سی تے دوجے پاسے ملتان دا گورنر کوڑا رام 1752ء وچ احمد شاہ ابدالی دے ہتھوں قتل ہوگیا ۔ ملتان تے تھل دا سارا علاقہ کابل دی حکوت دے زیرِ تسلط آگئی۔
1752ء دے سَن وچ ای لیہ تے نادر شاہ درانی دی طرفوں مامور کیتا گیا والی نواب محمود خان گوجر مَر گیا تے لیہ تے اوہدا بِھرا’’نواب نور محمد گوجر‘‘ حکمران بنیا۔اوہدی شاہی دی مدت مورخاں نیں پنج (۵) وَرے لکھی اے۔
1756ء وچ احمد شاہ ابدالی دہلی دے تخت و تاج نوں مٹی وچ رولن توں بعد مالِ غنیمت لُٹ کے واپس مُڑ گیا۔ لیہ تے نور محمد توں مگروں ’’نواب برخوردار گوجر‘‘ والی بنیا جدوں کہ منکیرہ تے بھکر دے علاقیاں تے ’’نواب بلوچ خان اندھا‘‘تخت نشین سی۔ بلوچ خان اندھا بہوں دلیر تے شجاع حکمران ثابت ہوئیا سی۔ تھل دا سارا علاقہ کابل دی حکومت دے تسلط وچ سی۔
1761ء وچ مرہٹیاں تے احمد شاہ ابدالی دے درمیان پانی پت دی تیجی جنگ توں بعد بلوچ خان اندھا کابل توں لیہ دی حکمرانی دا پروانہ لے آیا۔ بلوچ خان اندھا اکھاں توں انہا سِی پَر بہوں چنگا ، بے باک تے سوہنا منتظم سی۔ بعض تریخ دان اوس نوں اندھا دی بجائے ’’اوندھا‘‘ لکھدے نیں۔اوندھا تھلوچی زبان وچ خنزیر نوں آکھدے نیں جیہڑا بہوں ضدی تے طاقتور ہوندا اے جیہدے کولوں اپنی طاقت دا زور جَھلیا نئیں جاندا۔ ایہہ تریخ دان نئیں مَندے کہ اینا دلیر تے منظم بادشاہ انہا نئیں ہوسگدا تے اینے چنگے طریقے نال کوئی انہا حکومت نئیں کر سگدا تے ناں ای جنگاں لڑ سگدا اے۔
گڑھ مہاراجہ دے سکھ لیہ تے بھکر دے علاقیاں دی حداں وچ وَڑ کے لُٹ مار کردے تے واپس بھج جاندے سن۔ انہاں کولوں رعایا بہوں تنگ آئی ہوئی سی۔ نواب بلوچ خان اندھا انہاں نوں ڈکنا چاہندا سی تے انہاں دی بدمعاشی تے غنڈہ گردی نوں قبول نئیں سی کردا۔
ایسے رَولے وچ 1768ء دے سَن وچ ’’جھنڈا سنگھ‘‘ تے ’’گنڈا سنگھ‘‘ دیاں فوجاں نال نواب بلوچ خان اندھا بِھڑ گیا۔ ایس جنگ وچ بلوچ خان جوانمردی دے جوہر وکھاوندا ہوئیا تے کئیاں دا سِر لیندا ہوئیا مر گیا۔ بلوچاں دی فوج نوں شکست ہوئی۔ سکھاں نوں ایتھے اپنی شاہی قائم کرن دا کوئی چاء نئیں سی۔ اونہاں علاقے وچ رَج کے لُٹ مار کیتی تے پہلاں طراں واپس مُڑ گئے۔ تھل وچ سکھاں دے جان توں بعد بلوچ اقتدار دے رَولے وچ خانہ جنگی دی لپیٹ وچ آگئے۔ نواب بلوچ خان اندھا دی کوئی اولاد نئیں سی۔ تخت دے اوہدے وَڈے بھرا قدیر خان دے پُتر ’’نواب فتح خان جسکانی‘‘ دا حق بندا سی پَر مراد خان نیں فتح خان نوں بھجا کے تخت تے قبضہ کر لیا۔ چِراں پِچھوں نواب فتح خان جسکانی کابل دے بادشاہ احمد شاہ ابدالی دی امدادنال لیہ تے بھکر دا والی بنیا تے ایتھے اوہدا راج قائم ہوئیا۔
1770ء وچ جدوں ڈیرہ اسماعیل خان دے والی ’’نصرت خان ہوت‘‘ نیں بھکر دے قلعے تے قبضہ جماون دی کوشش کیتی اودوں بہوں خونریز جنگ ہوئی۔فتح خان دا پُتر ’’نصرت خان جسکانی‘‘ ایس جنگ دے نتیجے وچ پھڑیا گیا۔ فتح خان نیں بہوں کوشش کیتی کے اپنے پھڑے ہوئے پُتر نوں نصرت خان ہوت کولوں چُھڑا لوے پَر اوہدی کوئی کوشش کامیاب ناں ہوئی۔ جدوں اوس ویکھیا جے اوہدا پتر جنگ کیتے بغیر اونہوں نئیں لبھدا تے اوس اپنی فوج وَل توجہ دِتی تے نویں سپاہی بھرتی کرنا شروع کردِتے۔ اوہدی رَن اپنے خاوند کولوں مونہہ زوری ہوکے ڈیرہ اسماعیل خان ٹُر پئی۔ بلوچاں دے اکثر قبیلیاں دا ایہہ رواج سی جے قتل یا کسے وی رَولے گولے وچ جیکر دشمن دی کوئی زنانی اونہاں وَل آوڑدی سی تے ایہہ اوہدا بہوں احترام کردے سن تے اوہدی گل من لیندے سن۔ ایسے گل نوں موہرے رکھ کے فتح خان دی زنانی اپنے پتر نوں چھڑاون لئی ہوتاں کول چل پئی۔ اونہوں ایہہ پک سی کہ ہوت اونہوں ویکھدیاں نال اوہدے پتر نوں چھڈ دین گے۔ پَر نصرت خان ہوت نیں اپنے دربار وچ اوہدی بہوں بے عزتی کیتی تے وَدھ گھٹ گلاں کیتیاں جنہاں نوں سُن کے اوہ ہکی بکی رہ گئی۔ دربار وِچ شرِ عام بے عزتی اوہدے کولوں جھلی ناں گئی تے اوس نیں ڈیرہ اسماعیل خان وچ ای خودکشی کر لئی۔ جد نصرت خان جسکانی نوں قید خانے وچ اپنی ماں دے ایس طراں مرن دی خبر ہوئی تے اوہ وی ایہہ پِیڑ ناں جَر سگیا تے اوس وی خود کشی کر لئی۔
جدوں دونویں لاشاں منکیرہ وچ لیائیاں گئیاں تے ہر پاسے کہرام مچ گیا۔ اِنج لگدا سی جے منکیرہ دیاں کندھاں وی اونہاں تے وَین کردیا پئیاں نیں۔چار چفیریوں ہال ہال دی کوکاں سنن وچ آئوندیاں پئیا سن۔فتح خان جسکانی بڑے دل گردے نال تے حوصلے نال دونویں میتاں سانبھیاں تے کفن دفن کرکے مناں مٹی ہیٹھ لہائیاں۔ قل ،چالیہا تے ختماں توں ویہلا ہوکے اوس وی خودکشی کر لئی۔ پورا کنبہ ای اجڑ گیا۔ فتح خان دا ہک نکا جئیا پتر جیندا بچیا جیہدا ناں ’’محمد حیات خان جسکانی‘‘ سی۔ ریاست دے قانون دے مطابق اونہوں حکمران بنایا گیا۔ اوس نیں حسن خان لسکانی نوں اپنا وزیر مشیر رکھ لیا۔ پہلاں پہل تاں حسن خان بہوں خلوص تے تابعداری نال اپنے فرائض سرانجام دیندا رہیا فیر اوہدے تے وی اقتدار دی ہوس نے اپنا رنگ جماون شروع کردِتا۔جدوں لالچ وچ آپوں باہراں ہوئیا تے اوس تخت نشین محمد حیات خان جسکانی نوں نظر بند کردِتا تے آپ حکمران بن بیٹھا۔ ایس ظلم دے باوجود اوہ ہکِ لائق تے غریب پرور انسان سی۔ اپنیاں چنگیاں عادتاں تے خصلتاں پاروں اوس چھیتی ای عوام نوں اپنے نال کر لیا تے وڈیرے وِی اوہدی حمایت کرن لگ پئے۔ اوس زمینداراں کساناں نوں بہوں ساریاں سہولتاں تے آسانیاں دِتیاں تے نویاں زمیناں آباد کرن وچ اونہاں دی بہوں امداد کیتی۔کردیاں کردیاں اوہدی حکومت دیاں جڑاں پکیاں ہوندیاں گئیاں۔
جدوں محمد حیات خان جسکانی بلوغت دے سن وچ اپڑیا تے اوس حسن خان کولوں جان چھڑاون دی بہوں کوشش کیتی پر اوہدا کسے پاسوں کوئی وَس نئیں چلیا۔ اخیر اوس نیں اپنے آپ نوں قیدخانے وچوں کڈھن لئی تے حسن خان کولوں اپنا حق کھوہن لئی پاگل تے جھلا ہوون دا ناٹک کیتا۔ حسن خان نوں جدوں اوہدے پاگل ہوون دا پک ہوگیا تے اوس نیں اپنی توجہ دینی گھٹ کر دِتی۔ حیات خان جسکانی نیں ایس صورتِ حال توں فائدہ چکیا تے اپنے نال کئی بندیاں نوں رَلان دا سلسلہ شروع کر دِتا۔ ہولی ہولی کِنے وَڑے بندے اوہدے نال رَل گئے تے اوہدے حامیاں دی چنگی بھلی تعداد ہوگئی۔ اینہاں سنگتیاں ساتھیاں دے تعاون نال اونہیں 1779ء نوں قلعے تے چڑھائی کردِتی تے قبضہ کر لیا۔ حسن خان پھڑیا گیا۔ اونہوں لمی مدت تائیں قیدخانے وچ نئیں سی رکھیا جا سگدا تے اونہوں جیندا چھڈنا وی ہِک مسئلہ سی ایس لئی اونہوں مارن دیاں کوششاں وچ لگ گیا۔ اونہوں مارنا وی ایڈا سوکھا کم نئیں سی ۔ کیوں جے وسیب وچ اوہدے وی کئی سارے سنگتی تے حامی سن جنہاں اوہدے قتل تے رَولا پا دینا سی ایس لئی حیات خان جسکانی نیں اونہوں وچووِچ پکھنڈ کھیڈ کے زہر نال مروا دِتا۔
حیات خان جسکانی دا شاہی سماں بہوں چنگا تے پُر امن رہیا۔ پَر ہک واقعہ ایہو جیہا ہوئیا جنہیں اوہدا چین تے سکون لُٹ لیا۔ اُ چ گل امام ناں دی وَستی وچ ’’سید زلف علی شاہ العمروف پیر گل محمد شاہ‘‘ ناں دا بندہ رہندا سی۔ اوہ پیری مریدی کردا سی تے وسیب وچ اوہدے مریداں تے چاہن آلیاں دی بہوں ساری تعداد سی۔ اونہیں کابل دے بادشاہ دے فرمان توں بغیر کجھ وَستیاں تے پِنڈاں نوں اپنے نال رَلا کے اپنی نکی جئی بادشاہی قائم کر لئی۔ ایس سلطنت دے قائم ہون وچ اوہدے مریداں دا پورا ہتھ سی۔ اوہدے باجگزار علاقیاں وچ ہر آون آلے دن وچ اضافہ ہوون لگ پئیا۔ کابل دے تخت تے اوس ویلے ’’تیمور شاہ درانی‘‘ بیٹھا ہوئیا سی جنہوں ایہہ گل چنگی ناں لگی تے اوس حیات خان نوں ایس ریاست تے قبضے دا حکم دِتا۔ حیات خان دی اپنی فوج وِچ پیر گل محمد شاہ دے مریداں دی بہوں ساری تعداد ہے سی جیہدی وجاں توں اوہ پیر تے ہتھ نئیں سی پائونا چاہندا پر کابل دے دربار توں آون آلے فرمان دا ٹالا کرنا وی اوہدے وَس وِچ نئیں سی۔ اونہیں پیر گل محمد شاہ نوں پھڑن لئی ’’اُچ گل امام‘‘ دا قصد کیتا۔ جدوں نوبت جنگ تے اپڑی تے اوہدی فوج نیں غداری کردیاں ہوئیاں اوہدا ساتھ چھڈ دِتا تے گل محمد شاہ کے قدماں وچ بہہ گئی جیہدی وجہ توں حیات خان جسکانی نوں بھیڑی طراں شکست ہوئی تے اوہ اپنی جان بچا کے بھج نکلیا۔
بھکر اَپڑ کے اوس نویں سرے توں اپنی فوج بھرتی کرنی شروع کردِتی۔ اودروں کابل وچوں پھڑکے تے پھڑکا آئوندا پئیا سی۔ چھیتی چھیتی اپنی فوج وچ اضافہ کرداپئیا سی تے اودھر پیر گل محمدشاہ اپنیاں علاقیاں وچ توسیع کردا جائوندا سی۔ حیات خان ایسے رَولے وچ پئیا ہوئیا سی جے اوہدا ہِک بہادر تے وفادار جرنیل ’’گولہ خان سرگانی‘‘ اوہدے کولوں باغی ہوگیا۔ اوہ وِی پیر گل محمد شاہ دا خاص مرید سی تے کوشش کردا رہندا سی کہ حیات خان پیر نوں پھڑن یا قتل کرن دا خیال دِلوں کڈھ دیوے۔ جدوں اونہوں پک ہوگیا کے حیات خان ہَروبَرو ایہہ کم کرسی تے اونہیں حیات خان تے قاتلانہ حملہ کیتا۔ پہلے حملے وچ تاں اوہ بچ گیا پَر دوجی واری قسمت دی دیوی نیں اوہدا ساتھ ناں دِتا تے اوہ ایس دنیا توں اوڈھر ہوگیا۔ گولہ خان نیں 1787ء نوں اوہدے سون آلے کوٹھے وچ وَڑ کے اونہوں قتل کیتا سی۔گولہ خان سرگانی نیں منکیرہ دے قلعے تے قبضہ کر لیا۔
حیات خان جسکانی دے مَرن پِچھوں شاہی دا حق اوہدے بھِرا ’’محمد خان جسکانی ‘‘ دا سی تے تاج اوہدے ای سِر تے سجیا۔ محمد حیات خان جسکانی دے سمے وچ کابل دی وَڈی حکومت نوں چالی (۴۰) ہزار روپیہ ہر سال بطور مالیہ لگان دینا ہوندا سی۔ محمد خان جسکانی دے دور وچ مالیہ ایہو اِی رہیا۔اوہدے راج وچ محمود کوٹ، لیہ، منڈا، چوبارہ، نواں کوٹ، بھکر ، حیدرآباد تھل (اموانی) تے منکیرہ دے سارے علاقے ہے سن۔ اونہوں اپنے بھِرا دے قاتل دا پتہ سی۔ اونہیں شاہی سانبھن توں بعد ’’لدھا رام‘‘ نوں فوج دِتی تے نالے حکم دِتا کے گولہ خان سرگانی نوں پھڑ کے اوہدے ساہمنے پیش کیتا جاوے۔ فوج جدوں گولہ خان نوں پھڑن لئی لدھا رام دی کمان وچ منکیرہ اَپڑی تے اوہ اوتھوں نَٹھ کے نواں کوٹ دے قلعے (موجودہ تحصیل چوبارہ دا ہک پنڈ) تے آن قابض ہوئیا۔ لدھا رام اوہدے پِچھے پِچھے نواں کوٹ اَپڑیا تے اوہ ایتھوں وی نٹھ گیا۔ لدھا رام نیں اپنے مخبر چھڈے ہوئے سن جنہاں اونہوں ایہہ سونہہ کڈھ دِتی کے سرگانی نواں کوٹ توں بَھج کے منڈا دے قلعہ وچ لکیا ہوئیا اے۔ جدوں لدھا رام اپنی فوج نال قلعہ منڈا تے اپڑیا تے قلعہ دے والی کولوں اپنا مجرم منگیا جنہیں گولہ خان سرگانی نوں اوہدے ہتھیں دیون توں چِٹا انکار کردِ تا۔ لدھا رام چنگا بھلا پندھ کرکے آئیا ہوئیا سی اوہ خالی ہتھ کسراں واپس چلا جاندا۔ اونہیں قلعے تے حملہ کردِتا جیہدے نتیجے وچ ہولناک جنگ ہوئی۔ ایس جنگ وچ گولہ خان سرگانی بہادری نال لڑدا ہوئیا قتل ہوگیا۔ اوہدے مرن دے نال ای جنگ مُک گئی۔
محمد خان جسکانی دے سینے وِچ لگی ہوئی بدلے دی اَگ تاں بُجھ گئی پر ہِک نویں رَپھڑ نیں سِر کڈھ لیا۔ گولہ خان دے قتل تے ’’سرگانی‘‘ بلوچاں دا قبیلہ مَچھر گیا۔ اونہاں جسکانیاں دی حکومت دے خلاف بغاوت دا اِرادہ کیتا۔ محمد خان جسکانی نیں اونہاں نوں مناون لئی منڈا تے چوبارہ دے چار چفیرے وَڈیاں وَڈیاں جاگیراں دِتیاں پر اونہاں دے سینے دی اَگ مَٹھی ناں ہوئی۔ سرگانیاں نوں ایہہ چنگی طراں پتہ سی جے اونہاں آپ منکیرہ یا بھکر تے حملہ کیتا تے جسکانی اونہاں نوں تھاں ونجا دیون گے ایس لئی اونہاں سندھ دے ’’میاں عبدالنبی کلہوڑا‘‘ نوں لیہ تے بھکر دے علاقیاں تے حملہ کرن تے اپنی حکومت بناون دی ترغیب دِتی نالے اپنے تعاون دا پک کرائیا۔
1782ء نوں میاں عبدالنبی کلہوڑا نوں سندھ دے تالپورسرداراں میر فتح خان تے میر سہراب خان نیں شکست دِتی تے کلہوڑیاں کولوں تخت تاج کھُس گیا۔ اونہیں فیر سندھ تے اپنی شاہی قائم کرن دی بہوں کوشش کیتی۔ ایس کارن اونہیں تیمور شاہ درانی کولوں امداد منگی تے پہلاں نالوں بُہتا مالیہ خراج دین دی پیش کش کیتی جیہڑی کابل دے شاہ نیں من لئی۔ اونہوں کابل تے قلات وَلوں فوجی امداد لبھی تے اوس تالپوراں تے حملہ کردِتا پَر پہلاں طراں فیر شکست ہوئی۔ ایس واری تاں اونہوں اپنی جان بچاونی وی بہوں اوکھی ہوگئی سی۔ نٹھ بھج کے کابل تیمور شاہ درانی کول اپڑیا۔ ایس ویلے کسے وی علاقے دی وَنڈ وَرت دا اُکا پُکا اختیار کابل دی مرکزی حکومت کول ہوندا سی ایس لئی میاں عبدالنبی کلہوڑا نیں تَرلا مِنت کرکے تیمور شاہ درانی کولوں لیہ تے بھکر دی حکومت دا شاہی پروانہ جاری کروا لیا۔ ایہدے نال ای سرگانیاں نیں اونہوں لیہ تے بھکر دے علاقیاں تے حملے دی دعوت وی دے کے اوہدے پندھ نوں سوکھا کر دِتا۔
1787ء وِچ اوہ اپنیاں فوجاں لے کے تھل دے علاقے تے حملہ آور ہوئیا۔ ایس ویلے ہندوستان دے انگریزاں دے قبضے تھلے آئے ہوئے علاقیاں تے جنرل چارلس کارنوالس (ہندوستان دا دوجا گورنر جنرل) گورنر لگا ہوئیا سی تے اپنی سلطنت نوں ودھاون لئی آسے پاسے ہتھ ماردا پئیا سی ۔ ایہدے نال ای اپنی سلطنت وچ اپنیاں اصلاحات وی نافذ کردا پئیا سی۔ کلہوڑا نیں سرگانیاں دی امداد نال محمد خان نوں لیہ دے علاقے وچوں بھجا دِتا تے اپنی شاہی دا مُڈھ بنھ لیا۔ محمد خان جسکانی نیں منکیرہ تے بھکر وچ اپنی فوجی طاقت نوں مضبوط کر لیا۔ (کئی مورخ ایہہ آکھدے نیں جے میاں عبدالنبی کلہوڑا نیں پہلاں لیہ تے قبضہ کیتا تے فیر جاکے کابل دے شاہ کولوں شاہی فرمان جاری کروایا سی۔)
میاں عبدالنبی کلہوڑا نیں کابل دے حکمراناں نوں بھکر تے منکیرہ دی حکومت دی درخواست کیتی۔ تیمور شاہ درانی محمد خان جسکانی نال ہمدردی رکھد اسی ایس لئی لیت و لال کرن لگ پئیا پَر جدوں ’’امین الملک نور محمد خان بابری‘‘ نیں کلہوڑا دی سفارش کیتی تے شاہ نیں اوہدی گل من لئی۔ تیمور شاہ درانی ملتان دے گورنر ’’نواب مظفر خان سدوزئی‘‘ دے ناں فرمان گھلیا کہ بھکر تے منکیرہ دی حکومت جسکانیاں کولوں کھس کے میاں عبدالنبی کلہوڑے نوں دِتی جاوے۔نواب مظفر خان سدوزئی نیں ایس فرمان دے باوجود کلہوڑے دی کوئی امداد ناں کیتی۔ خبرے اوہدی کیہڑی مجبوری سی جے اوہ محمد خان جسکانی تے حملہ نئیں سی کرنا چائوندا۔ میاں عبدالنبی کلہوڑے نیں کابل دے دربار وِچ نواب مظفر خان دی شکایت کیتی جیہدی وجہ توں درانی بادشاہ نیں نواب دی چنگی جھاڑ لِمب کیتی۔ ایسراں کرکے نواب کلہوڑے دی امداد تے راضی ہوئیا۔
1789ء وچ میاں عبدالنبی کلہوڑے تے نواب مظفر خان سدوزئی دیاں فوجاں نیں منکیرہ دے قلعے تے چڑھائی کردِتی۔ منکیرہ دی فوج قلعہ بند ہوگئی۔ منکیرہ دا قلعہ دفاعی لحاظ نال بہوں مضبوط گنیا جاندا سی کیوں جے ایہدے چارچفیرے کھان پین دا کوئی بندوبست نئیں سی۔ محاصرہ کرن آلیاں فوجاں نوں صحرا اپنی لپیٹ وچ لے لیندا سی۔ گرمی تریہہ تے بُھک نال فوجاں دا حال پَتلا ہوجاندا سی تے محاصرہ کرن آلے کجھ لئے دِتے باہجوں ایتھوں نَس جاندے سن۔ ایہہ محاصرہ وی بے نتیجہ اِی رہندا جے کر نواب مظفر خان سدوزئی دی فوجاں کول قلعہ شکن توپ خانہ ناں ہوندا۔ محمد خان جسکانی کول نواب مظفر خان جِنی فوج نئیں سی تے ناں پِچھوں کابل دی حکومت دی ٹَڈ سی جیہدی وجہ توں دو چار نکیاں وَڈیاں جھڑپاں توں بعد اونہیں بھج جاون وچ اپنی عافیت سمجھی۔ اوہدا نائب ’’مانک رائے‘‘ پَھڑیا گیا۔ ایسراں بھکر تے منکیرہ دا علاقہ وی لیہ دی کلہوڑا حکومت وچ شامل ہوگیا۔
نواب محمد خان جسکانی بعد وچ کابل اپڑیا تے اوتھوں درانی بادشاہ کولوں بھکر تے منکیرہ دی حکومت لئی فرمان لکھوا لیایا ۔ اکلہا تے اوہ قلعے تے قبضہ نئیں سی کر سگدا ایس لئی اونہوں بہاولپور دے نواب کولوں امداد منگنی پئی۔ نواب اوہدا ہتھ ناں نَپ سگیا۔
میاں عبدالنبی کلہوڑا کہنہ مشق حکمران تے انسان دوست آدمی سی۔ اونہیں سندھ دی حکومت کھُسن توں بعد چھیتی وچ تھل دے علاقے تے حکومت کرن دا فیصلہ کیتا سی۔ اوہ ایس علاقے دی پیداوار تے مالیہ دی رقم دے توازن بارے زیادہ نئیں سی جاندا ایس لئی اونہیں کابل حکومت دا مقرر کردہ مالیہ تسلیم کر لیا۔ ہوسگدا اے جے اوہ ادا کرن دے قابل ہوجاندا پَر قحط سالی تے بارشاں دی قلت نیں ایس علاقے نوں اپنی لپیٹ وچ لے لیا۔ ایتھے دی پیداوار گھٹ ہوندی گئی جیہدے پاروں مالیے دی ادائیگی اوکھی توں اوکھی ہوندی گئی۔ اونہیں کابل دے دربار وچ رقم گھلن لئی لوکاں تے بے جا ٹیکس لائے تے اوہن نوں وصولن لئی بہوں سختی کیتی جیہدی وجہ توں رعایا اوہدے کولوں بددل ہوگئی۔(کئی مورخ ایہہ آکھدے نیں جے اوہ بہوںفضول خرچ بندہ سی۔ اونہیں اپنے پتر میاں فضل علی کلہوڑا دے ویاہ تے بہوں سارا پیسہ خرچیا۔ ایس کوچَجے خرچے پاروں مالیہ ادا کرن دی ہمت ناں رئی)۔ تیمور شاہ درانی تھل دی قحط سالی تے موسماں دی مَستی توں چنگی طراں واقف سی ایس لئی اونہیں کلہوڑے تے کوئی سختی ناں کیتی تے مہلت تے مہلت دیندا رئیا۔
1793ء وچ تیمور شاہ درانی دا انتقال ہوگیا تے اوہدے مرن مگروں اقتدار دی رسہ کشی چنگی بھلی خانہ جنگی دی شکل اختیار کرگئی۔ اوہدے تِناں پتراں نیں آپو وِچ علاقے ونڈ لئے۔ شہزادہ محمود درانی نوں ہرات، شہزادہ ہمایوں درانی نوں قندھار تے زمان شاہ درانی نوں کابل دا علاقہ لبھیا۔ بعد وِچ زمان شاہ درانی نیں اپنے بھِرانواں کولوں اونہاں دے علاقے کَھس لئے تے پورے ملک تے اپنی حکومت قائم کر لئی۔ ہِک وَرے دے عرصے وچ ای شہزادہ ہمایوں درانی نیں قندھار دا علاقہ واپس لے لیا تے اپنی حکومت بنالئی۔
1795ء وچ زمان شاہ درانی نیں اوہدے تے فیر حملہ کیتا تے اونہوں بھجا دِتا۔ قندھار تے فیر اوہدا راج قائم ہوگیا۔ہمایوں درانی قندھار وچوں نٹھ کے تھل دے علاقے وَل نکل آیا۔ ایس جنگ لئی زمان شاہ نیں میاں عبدالنبی کلہوڑا کولوں وی فوجی جوان منگے سی جیہڑے کلہوڑے نیں کابل نئیں گھلے سن۔ زمان شاہ نوں ایس گل تے خار چڑھ گئی۔اونہیں کلہوڑے دے پرانے واجبات نوں بہانہ بنایا تے اونہوں مجبور کیتا کہ اوہ اپنے ذمے لگی ہوئی رقم دی چھیتی نال ادائیگی کرے۔ میاں عبدالنبی کلہوڑے نیں کجھ چِر دی مہلت لئی۔ ایہہ مہلت پوری ہوون تے وی اوہ کجھ ناں کر سگیا تے زمان شاہ درانی نیں اوہدے پوترے ’’غلام علی کلہوڑا‘‘ نوں پھڑا کے اپنے قید خانے وچ ڈَک دتاتے نال ای کلہوڑے نوں اکھوا گھلیا جے مالیے دی رقم دے کے اپنے پوترے نوں چھڑوا لوے۔ جدوں ایسراں وی کجھ ناں لبھیا تے زمان شاہ درانی نیں مالیے دی رقم وِچ بہوں ساری رعایت کرکے 500اُوٹھ منگے۔ میاں عبدالنبی کلہوڑا ایہہ مطالبہ وی پورا ناں کر سگیا۔
1795ء دے اُتے تھلے زمان شاہ درانی نیں میاں عبدالنبی کلہوڑا وَلوں یکسر مایوس ہو کے ’’محمد خان سدوزئی‘‘نوں لیہ بھکر دی شاہی دا فرمان جاری کردِتا۔ محمد خان سدوزئی دی سفارش زمان شاہ درانی دے خاص درباری مشیر رحمت اللہ خان سدوزئی نیں کیتی سی۔ درانی بادشاہ نیں ایس فرمان دے نال نال ای نواب مظفرخان سدوزئی نوں ایہہ حکم جاری کیتا کہ کلہوڑے نوں فارغ کرکے علاقہ محمد خان سدوزئی نوں دِوا دِتا جاوے۔محمد خان سدوزئی، ملتان دے والی نواب مظفر خان سدوزئی دا رشتے دار سی تے اوہدے دربار وِچ اوہدے نائب دے طور تے کم وی کردا رئیا سی۔ نواب مظفر خان نال تعلق دی وجہ توں اِی اوہدی رسائی کابل دے دربار وِچ ہوئی سی۔ نواب مظفر اوہدی امداد کرنا چاہندا سی پَر میاں عبدالنبی کلہوڑا نال جنگ کرنا وی نئیں سی چاہندا ایس لئی اوہنے محمد خان نوں ٹال چھڈیا۔ پَر جدوں کابل دے دربار وِچوں سختی نال فرمان جاری ہوئیا تے اونہوں محمد خان سدوزئی دی امداد کرنی پئی۔ ایہہ کم اوہدی مرضی دے خلاف سی پَر کابل دے حکم نوں وی اوہ نئیں ٹال سگدا سی۔
اونہے اپنی فوج دے کے محمد خان سدوزئی نوں تھل دے علاقے وَل ٹوریا۔ اوہدی فوج وچ ’’سرفراز خان بادوزئی‘‘ وی اپنے ڈیڈھ سو جانثار سنگتیاں نال شامل سی۔ قلعہ منڈا دی فتح دے بعد محمدخان سدوزئی اپنی فوجاں دے نال لیہ تے حملہ آور ہوئیا تے میاں عبدالنبی کلہوڑے دی فوج نیں پوری طاقت نال اوہدا مقابلہ کیتا۔ کلہوڑے دیاں فوجاں دی کمان اوہدے پُتر ’’میاں عارف کلہوڑا‘‘ دے ہتھ وِچ سی۔ میاں عارف تے اوہدے سنگتی ساتھی بہوں دل جمعی نال لڑے تے اونہاں سدوزئیاں دی فوج نوں میدان وِچوں بھجن تے مجبور کر دِتا۔ میاں عارف تے اوہدے 100دلیر سنگتیاں نیں نَٹھدے ہوئے سدوزئیاں دا پِچھا کیتا پر اوہ ہتھیں ناں لگے۔ میاں عارف دے سنگتی واپس مُڑے تے فتح دا جشن منائوندیاں ہوئیاں لیہ وَل روانہ ہوئے۔ راہ دے وچ سکھاں دا ہِک قافلہ خیمہ زن سی جنہاں میاں عارف کلہوڑا تے اوہدے سنگتیاں نوں ڈاکو سمجھیا تے اونہاں تے گولیاں دی بارش وَرسا دِتی۔ ایس فائرنگ نال میاں عارف تے اوہدے کئی نیڑے دے یار بیلی ناحق مارے گئے۔ انہاں سجناں بیلیاں وِچ سردار عبدالرحیم خان بابر تے سرفراز خان بادوزئی وی شامل سن۔ انہاں دے مَرن دی خبر سن کے محمد خان سدوزئی دی نٹھدی ہوئی فوج وی واپس مُڑ پئی تے اونہاں رہندے سہندے جواناں نوں مار مُکایا۔ اپنے جوان جہان پُتر تے دلیر سپاہیاں دی ایس طراں موت دا سن کے میاں عبدالنبی کلہوڑا اپنا حوصلہ ہار بیٹھا تے دل برداشتہ ہوگیا۔ سدوزئیاں نیں میاں عبدالنبی نوں شکست دے کے لیہ دے سارے علاقے تے اپنا قبضہ جما لیا۔ میاں عبدالنبی اپنے رہندے سہندے سنگتیاں سپاہیاں دے نال منکیرہ دے قلعے وچ پناہ گزین ہوئیا۔
نواب مظفر خان سدوزئی ایہدے پِچھے پِچھے منکیرہ اَپڑیا تے قلعے دا محاصرہ کر لیا۔ قلعے دے اندر تاڑے ہوئیاں نیں قلعے دے وِچ رہ کے اِی مقابلہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ دونواں پاسوں توپاں تے بندوقاں ٹھاں ٹھاں چلن لگ پئیاں۔ قلعے دی وَڈی حفاظتی کندھ وچ توپاں دے گولیاں نیں شگاف پا چھڈے پَر نواب مظفر خان سدوزئی دی فوج قلعے دے اندروں مینہ وانگوں وَرسدیاں ہوئیاں گولیاں دے پاروں اندر ناں وَڑ سگی۔ محاصر ہ لما ہوگیا تے قلعے دے اندر تاڑے ہوئے لوکاں نوں کھان پین دے سَمان تے اسلحے دی کمی دا شدت نال احساس ہوئیا۔ عبدالنبی کلہوڑا نوں کوئی ہور راہ ناں دِسیا تے اوس شکست مَن لئی۔ میاں عبدالنبی تے اوہدے سنگتیاں نیں ہتھیار سٹ چھڈے۔ نواب مظفر نیں منکیرہ قلعے دا نظم و نسق سنبھالن توں بعد پرانے تعلقات نوں ساہمنے رکھدیاں ہوئیاں میاں عبدالنبی تے اوہدے جانثار سنگتیاں نوں عام معافی دے دِتی۔ ایہدے نال اِی راجن پور دے وِچ ہِک بہوں وَڈی جاگیر اوہدے ناویں کرچھڈی۔ (بعد وچ میاں عبدالنبی کلہوڑا 1805ء وچ ایس فنا ہوون آلے سنسار توں مُکھ موڑ گیا)۔
محمد خان سدوزئی بہوں دلیر تے بہادر حکمران ثابت ہوئیا۔ اونہیں حکومت دیاں واگاں سنبھالن نال ای آسے پاسے دے علاقیاں نوں اپنی سلطنت وچ شامل کرن لئی ہتھ پیر مارنے شروع کر دِتے۔ خان محمد بگھور نوں شکست دے کے جنڈانوالہ تے دُلے والا نوں اپنی سلطنت وچ شامل کر لیا۔ اوہدی حکومت تھل دے تقریباً سارے علاقے تے پھیلی ہوئی سی۔ میاں عبدالنبی کلہوڑا دے بنائے ہوئے دارالخلافہ نوں لیہ توں بدل کے بھکر وچ بنایا تے اوتھے اِی رہائش رکھی۔
قندھار توں زمان شاہ درانی دے ہتھوں شکست کھاون آلے اوہدا بِھرا شہزادہ ہمایوں درانی افغانستان توں نَٹھ کے سنگھڑ (تونسہ ) دے والی ’’لعل خان نتکانی‘‘ کول آبیٹھا۔اوہدے نال کئی گھر دے بندے تے سنگتی ساتھی تے رشتے دار سن۔
محمد خان سدوزئی نیں زمان شاہ درانی دی حکومت دی کمزوری نوں بھانپ لیا تے مالیہ دیون توں انکار کر دِتا۔ اپنی خودمختار تے آزاد ریاست دی بنیاد رکھی۔ مالیہ دی رقم کابل دے دربار وچ گھلن دی بجائے اپنے علاقے تے لائی۔ تھوڑے تھوڑے پندھ تے کھوہ کھڈوائے تے زمینداراں نوں پانی دی فراہمی وچ بہوں ساری امداد دِتی۔ اونہیں کساناں نوں ہل مارن لئی داند، فصلاں اُگان لئی بِی تے وائی راہی دا سَمان خریدن لئی رقماں دِتیا۔ لگان تے فصلانے وچ بہوں ساری کمی کر دِتی۔ بارشاں وچ کمی دے پاروں جے کسِے علاقے وچ فصل کمزور ہوندی سی تے اوہ ٹیکس معاف کردیندا سی تے جِنی امداد ہوسگدی سی کردا سی۔اینہاں گلاں پاروں اوہدی آپ مہاری ریاست دی رعایا اونہوں بہوں چاہندی سی۔
1797ء وچ محمد خان نیں اپنے سالار ’’مانک رائے‘‘ جیہڑا لیہ دا واسی سی، دی کمان وچ فوجاں نوں سنگھڑ دے علاقے تے قبضہ کرن لئی گھلیا۔ سنگھڑ (تونسہ) دا علاقہ اوس سَمے لعل خان نتکانی دی عمل داری وچ سی۔ ایہہ حملہ پوری طراں کامیاب تاں ناں ہوئیا پَر ایہدے نتیجے وچ سنگھڑ دے کجھ علاقے محمد خان سدوزئی نوں لبھ گئے۔ آکھیا جاندا اے جے ایہہ جنگ شہزادہ ہمایوں درانی دی گرفتاری لئی محمد خان سدوزئی نیں لڑی سی۔ ایہہ گل ٹھیک وِی ہوسگدی اے کیوں جے کابل توں ایس ویلے تائیں محمد خان سدوزئی نوں درانی شہزادے نوں پھڑن دا فرمان مل چُکیا سی۔ بعض مورخ ایس گل نوں نئیں مندے تے آکھدے نیں جے محمد خان سدوزئی درانی شہزادے نوں پھڑن لئی سنگھڑ تے حملہ کیتا سی تے فیر لعل خان نتکانی نیں شہزادے نوں تھل وَل کیوں گھلیا ؟
لعل خان نتکانی نیں شہزادہ ہمایوں درانی نوں دریائے سندھ لنگھا کے تھل دے علاقے وچ نَسا دِتا۔ شہزادہ درانی اپنے گھردیاں بندیاں تے سنگتیاں سمیت تھل دے ہِک کھوہ تے اپڑیا۔ (ایہہ کھوہ ہالے تیکر چوک اعظم دی حدود وچ موجود اے)۔ اوس کھوہ دے پانی نال اونہاں اپنی تریہہ بجھائی تے کھوہ دے زمینداراں نیں اونہاں نوں جی آیاں نوں آکھیا تے بہوں آئو بھگت کیتی۔ ایتھے دے لوکاں دی محبت تے حسنِ میزبانی ویکھ کے شہزادے نیں اونہاں نوں سونے دی ہک اشرفی دِتی۔ اوس سَمے سونے دی اشرفی بہوں وَڈی شئے گنی جاندی سی تے تھل دے بھکے تے غربت دے مارے وسنیکاں نیں تے گھٹ ای ویکھی سی ایس لئی گل ٹردیاں ٹردیاں محمد خان سدوزئی تائیں وی جا اَپڑی۔اوہ پہلاں تاں حیران ہوئیا کہ ایہہ کون لوک ہَین جنہاں دے کول سونے دیاں اشرفیاں ہین فیر اونہوں شہزادہ ہمایوں درانی کا خیال آیا جے ہوسگدا اے جے اوہ ای ہووے۔ جھٹ پٹ وِچ اوس اپنی فوج نوں نال لیا تے کھوہ تے اَپڑ کے درانیاں نوں اپنے گھیرے وِچ لے لیا۔ اوہ کِسے وی شہزادے نوں قتل نئیں سی کرنا چاہندا بلکہ اونہوں پھڑ کے کابل دے دربار وچ گھلنا چاہندا سی۔ ایسراں اونہوں کابل دے دربار وِچ اہمیت لبھ جاندی تے اوہدی قدر وچ اضافہ ہوندا۔ پَردرانیاں نیں ہتھیار سُٹن دی بجائے لڑن مَرن تے ترجیح دِتی۔ اوہ ایہہ گل جاندے سن جے کابل دے دربار وچ ہولناک موت اونہاں دی راہ ویکھدی پئی اے۔ اوس نالوں لڑدیاں ہوئیاں مَرن وچ عافیت وِی اے تے ناں وی اے۔درانیاں دے جوان محمد خان سدوزئی دی فوج دا مقابلہ کرن دی طاقت نئیں سن رکھدے ایس لئی لڑدیاں ہوئیاں اونہاں وچوں اکثر قتل ہوگئے۔ جدوں شہزادہ ہمایوں درانی دا پُتر ’’احمد درانی‘‘ قتل ہوئیا ، اودوں شہزادے دے حوصلیاں دی کندھ ریت دے گھروندیاں وانگوں ڈھیہہ گئی۔ اوہ اپنے پتر دی موت دا بھار ناں سہہ سگیا تے بے ہوش ہوگیا۔ محمد خان سدوزئی اونہوں پھڑ کے لیہ لے گیا۔
1795ء وچ پشاور دے علاقے وچ زمان شاہ درانی نوں اپنے بِھرا دی گرفتاری دی اطلاع ہوئی تے اوس اپنے ہِک خاص اعتماد آلے بندے نوں محمد خان سدوزئی دے کول ایہہ سنیہا دے کے گھلیا جے ہمایوں درانی دیاں اکھاں کڈھ کے اونہوں پشاور اَپڑایا جاوے تے اوہدے باقی بچن آلے سنگتیاں دے ڈِھڈ پاڑ کے اونہاں نوں زِمیں وچ لہا دِتا جاوے۔شہزادہ ہمایوں درانی نوں جدوں ایہہ شاہی فرمان سنایا گیا تے اونہیں اپنیاں اکھاں آپ ای کڈھ دِتیاں۔ اوہ اپنے سنگتیاں دے پاٹے ہوئے ڈِھڈ ویکھن دی سکت نئیں سی رکھدا۔ شہزادے دے سنگتیاں نوں شاہی سزا دِتی گئی تے شہزادے نوں بیڑیاں سنگلاں دی جھنکار وچ پشاور روانہ کر چھڈیا گیا۔ محمد خان سدوزئی نوں ایس کم دے صلے تے انعام وچ گھوڑے، شاہی تلوار تے ڈیرہ اسماعیل خان دی حکومت لبھی۔
محمد خان سدوزئی دی اکھاں موہرے نویں منزل چمکدی پئی سی۔ اوس اپنی فوجاں اکٹھیاں کیتیاں تے ڈیرہ اسماعیل خان تے چڑھائی کر دِتی۔ بلوچاں دے جوان ’’نصرت خان ہوت‘‘ دی قیادت وچ اوہدے اَگے سیسہ پلائی ہوئی کندھ وانگوں ڈَٹ گئے۔بہوں خونریز جنگ تے بعد محمد خان سدوزئی نیں نصرت خان ہوت نوں شکست دِتی تے ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقیاں تے قبضہ کیتا۔ اپنے خاص اعتماد آلے درباری ’’دیوان مانک رائے‘‘ نوں اوتھے دا گورنر بنایا تے آپ پِچھاں مُڑ آیا۔
مانک رائے نیں آسے پاسے دے بلوچ قبیلیاں نوں اپنا مطیع تے فرمانبردار بناون دا سلسلہ شروع کردِتا۔ اونہیں محمد خان سدوزئی دی سلطنت نوں ودھاون وِچ اہم کردار ادا کیتا سی۔ لمیاں جھڑپاں توں بعد خیسور، کلاچی، سادات، پٹھان، میاں خیل، گنڈا پور تے استرانیاں نوں اونہیں قابو کیتاتے اونہاں دیاں ڈھوکاں وَستیاں نوں سدوزئی حکومت وِچ شامل کیتا۔ محمد خان سدوزئی دیاں مسلسل فتوحات نیں اونہوں مغرور تے متکبر تا ں بنا دِتا سی پر اوہ رعایا دی فلاح و بہبود وَلوں کدیں وی غافل نئیں رہیا سی۔اپنے علاقے دی ترقی لئی اوہ لگاتار کم کردار ہندا سی۔ اونہیں اپنی فوج نوں وی پہلاں نالوں بہوں مضبوط کیتا۔ اوہدی فوج وِچ چالیہہ (۴۰) توپاں دا منظم توپخانہ تے ماہر نشانہ باز توپچی،ہزاراں مسلح پیادے تے سینکڑاں گھوڑ سوار اوہدی فوج وچ شامل سن۔قلعہ منکیرہ ، قلعہ مبارک گڑھ تے قلعہ کوٹ ادو دی ٹُٹ بھج ٹھیک کرائی تے اونہاں نوں پہلاں نالوں زیادہ مضبوط کرایا۔
1798ء وچ نواب مظفر خان سدوزئی ، زمان شاہ درانی نال پشاور وِچ ملاقات کرکے مُڑدیاں ہوئیاں ڈیرہ اسماعیل خان وچ محمد خان سدوزئی نوں ملن دا خواہشمند ہوئیا۔ محمد خان سدوزئی دی آمد توں پہلاں اوہدے چوبدار نیں اوہدے آکھن مطابق اُچی آواز وِچ اعلان کیتا کہ نواب محمد سر بلند خان، روشن نگاہ، نظرِ دولت، نواب نامدارِ سلامت تشریف لیائوندے پئے نیں، ہوشیار خبردار، باملاحظہ!
نواب مظفر خان ہندوستان دے سبھے سدوزئی پٹھاناں دا سردار سی۔ اونہیں ای نواب محمد خان نوں اپنے دربار وِچ ملازم رکھیا سی تے اوہدے وسیلے نال اوہ اَج ایس مقام تے اپڑیا سی ایس لئی نواب مظفر خان نوں اوہدے ایس ناٹک تے غصہ آیا تے اونہوں ایہہ گَل بہوں بھیڑی لگی۔اوہ محمد خان نوں ملن توں بغیر ای اُٹھ کے چلا گیا۔ ایہہ اونہاں دے درمیان پُھٹ تے کشیدگی دا پہلا موقع سی۔
1799ء وچ ’’راجہ رنجیت سنگھ‘‘ نوں تِن (۳) پَھسیاں ہوئیں توپاں نوں دریائے جہلم وچوں کڈھن تے کابل اَپڑاون دے صلے وچ لہوردا تاج عطاء ہوئیا۔ اونہیں لہور تے قبضہ کرکے اینہوں اپنی راجدھانی بنا لیا جیہدے نال اوہدی طاقت وچ بہوں سارا اضافہ ہوئیا۔
انیہویں صدی عیسوی
’’محمود شاہ درانی‘‘ نیں زمان شاہ درانی کولوں کابل دی مرکزی حکومت کھَس لئی۔ زمان شاہ نیں جیوں ہمایوں درانی دیاں اکھاں کڈھن دا حکم دِتا سی ایسراں اوہدیاں اکھاں وِی کھڈ لیا ں گیا۔ 1803ء وچ محمو د شاہ درانی ، شجاع الملک دے ڈھائے چڑھ گیا تے کابل دا تاج کھَسوا بیٹھا۔ شجاع الملک نیں کابل دی حکومت سانبھدیاں نال اپنی سلطنت توں اَنج ہوون آلے علاقیاں نوں اپنی تحویل وچ لینا شروع کردِتا۔اوہدیاں فوجاں مارا مار ی کردیاں ہوئیاں قندھار تے کابل دے سارے علاقیاں وچ کھنڈ گیاں ۔ پشاور دے علاقیاں نوں واپس لَین لئی ’’نملہ‘‘ دے مقام تے شاہ محمود تے فتح خان دیاں فوجاں دا ٹاکرا ہوئیا۔ شجاع الملک نوں ایس جنگ وِچ شکست ہوئی۔ محمود شاہ درانی نیں ہِک واری فیرکابل تے قبضہ کر لیا۔ شجاع الملک اوتھوں نَٹھ کے محمد خان سدوزئی کول امداد لین لئی آیا۔ محمد خان اوہدی امداد کرن دے حق وِچ سی پر کابل دی حکومت نال ٹکر لینا اوہدے وَس وچ نئیں سی۔ اوہ اپنی رعایا دا قتلِ عام نئیں چاہندا سی ایس لئی اونہیں شجاع الملک کولوں معذرت کر لئی۔ شجاع الملک اوس کولوں مایوس ہوکے راجہ رنجیت سنگھ کول چلا گیا۔
راجہ رنجیت سنگھ بہوں سیانا تے سازشی حکمران سی۔ اونہیں شجاع الملک نوں چنگی طراں آئو جی آکھیا تے واہ وا آئو بھگت کیتی۔ جدوں شجاع نیں اوہدے کولوں امداد منگی تے اونہیں آکھیا کہ ایہہ تاں گل ای کوئی نئیں۔ پَر کابل دی حکومت نال ٹکر لین لئی میری امداد کافی نئیں اے ایس لئی پہلاں ملتان دے نواب مظفر خان سدوزئی دی حکومت کھوئی جاوے۔ کیوں جے نواب محمد خان سدوزئی اوہدا چنگا تے گوڑھا یاراے۔ اوسے دی حمایت دی وجہ توں اونہیں امداد دین توں انکار کیتا اے۔ راجہ رنجیت نیں شجاع الملک نوں ایہہ پٹی وی پڑھائی کہ جیکر ملتان دی شاہی ہتھ آجاوے تے محمد خان دی راجواڑی آپوں آپ اِی ہتھ آجاوے گی۔ فیر کابل دی فوج نال مقابلہ کرن آلی فوج تیار ہووے گی۔ شجاع الملک نوں راجہ رنجیت سنگھ دی ایہہ تجویز بہوں پسند آئی۔
1809ء وچ جدوں پنجاب تے سکھ اپنا تسلط جماون وِچ رُجھے ہوئے سن، افغانستان وچ کابل حکومت دے پیر اکھڑدے نظر آئوندے سن۔ حکومت بھیڑی طراں انتشار تے ٹُٹ پُھٹ دا شکار ہورئی سی۔ محمد خان سدوزئی نیں کابل دے ایس غدر توں چنگی طراں فائدہ چُکیا تے باجگزاری دا رہیا سہیا طوق وِی پراں لہا سٹیا۔ نواب مظفر خان سدوزئی والیِ ملتان نال وی اوہدے پہلے طراں دے تعلقات نئیں رہے سن تے ہُن سگوں وِگڑدے گئے۔
1809ء وچ راجہ رنجیت سنگھ تے ’’لارڈ منٹو‘‘ دے مابین ہِک معاہدہ ہوئیا جیہدی رُو نال اوہدی پیش قدمی وسطی ہندوستان وَلوں رُک گئی تے اونہیں ستلج، ملتان، اٹک تے ڈیریاں دے علاقیاں وَل اپنی توجہ کیتی۔
1810ء وچ معزول کابلی حکمران شجاع الملک تے راجہ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں نیں رَل کے ملتان تے چڑھائی کر دِتی۔ نواب مظفر خان اونہاں نال جنگ لڑنا چاہندا سی ۔ محمد خان سدوزئی کول اوہنے اپنا ایلچی امداد لَین لئی گھلیا تے نال ایہہ وی آکھیا کہ سکھاں دی فوج دا راہ ڈَکنا ضروری اے ورنہ ہِک دیہاڑے سانوں دونواں نوں اونہاں دے دربار وِچ سِر نیہوا کے کھلونا پوے گا۔ محمد خان سدوزئی نوں ایس گل دی سمجھ ناں آئی۔ اونہے بجائے نواب مظفر خان دا ساتھ دیون دے سکھاں دا ساتھ دِتا تے لکھاں روپیے امداد دے طور تے سکھاں نوں گھلے۔شجاع الملک تے سکھ فوج نیں ملتان دی نظامت منگی پَر نواب مظفر خان نیں خراج دے کے اپنی جان چھڑائی۔ راجہ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں ملتان دے آسے پاسے دے علاقیاں وِچ لُٹ مار کردیاں ہوئیاں واپس مُڑ آئیا۔ اوس ویلے تائیں راجہ رنجیت ہالے اینا طاقتور نئیں ہوئیا سی جے نواب مظفر خان سدوزئی نال ہَر وبَرو ٹکر لیندا تے ناں ای ہالے اوہدے وِچ اینی جرات پیدا ہوئی سی۔
1816ء وچ نواب محمد خان سدوزئی دا اسہال دی بیماری پاروں لیہ وچ انتقال ہوگیا۔ بھکر توں بعد اونہیں اپنے جیندیاں جی منکیرہ نوں دارالحکومت بنایا سی ایس لئی اوہدی میت نوں منکیرہ وچ دفن کیتا گیا۔ اوہدی نرینہ اولاد نئیں سی ایس لئی اوہدے نکے جئے دوہترے (دِھی دے پتر) ’’نواب شیر محمد خان سدوزئی‘‘ نوں تخت تے بیٹھایا گیا تے اوہدے پیو ’’حافظ احمد خان‘‘ نوں اوہدا سرپرست بنایا گیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں نواب محمد خان سدوزئی دے مَرن تائیں خبرے کسراں صبر کیتا ہوئیا سی، اونہیں فوری طور تے حافظ احمد خان کولوں ہک لکھ ویہہ (۲۰) ہزار روپیے بطور نذرانہ خراج منگ لئے۔ احمد خان اگوں چِٹا ننگا جواب دِتا تے مہاراجے دیاں فوجاں نیں لیہ تے بھکر دے علاقیاں تے چڑھائی کر چھڈی۔ لیہ دے علاقے نوں بھیڑی طراں لُٹ مار دا نشانہ بنایا تے ایتھے اپنا قبضہ جما لیا۔ سکھاں دی فوج نیں مسیتاں دا اِحترام وی ناں کیتا تے اونہاں نوں شہید کر دِتا۔ گھراں دے وچ وَڑ کے مال اسباب لُٹ لیا تے نالے ایتھے دے وسنیکاں دیاں عزتاں وی رول چھڈیاں۔ بے وَس ہوکے حافظ احمد خان نیں پنجاہ (۵۰) ہزارروپیے دا نذرانہ دِتا تے اپنے علاقے واپس لئے۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج دا ہِک سالار ’’پھولا سنگھ‘‘ اپنی تشدد پسند فطرت دی وجہ توں بھری سلطنت وچ بدنام سی۔ اوہدی کنڈ تے مہاراجہ دا ہتھ ہوندا سی تے نالے اوہنوں پوری اجازت ہوندی سی کہ مسلماناں تے گھنائونے تے شرمناک ظلم کرکے لوکاں دی ایس حد تائیں تذلیل تے تضحیک کرے کہ اوہ یاں تے علاقہ چھڈ جان یاں مہاراجہ کولوں اینے مرعوب ہوجان کہ اونہاں وِچ سِر چُکن دی جرات ناں رہوے۔
ہک سال وی نئیں سی لنگھیا جے مہاراجہ نیں حافظ احمد خان کولوں فیر دو لکھ روپیے نذرانہ منگ لیا۔ حافظ اینی وَڈی رقم دیون دا متحمل نئیں سی ایس لئی اوس تَرلا مِنت کرکے ہک لکھ وچ کم ساریا تے ہک لکھ روپیہ معاف کرالیا۔ مہاراجہ دیاںاکھاں ملتان ، لیہ تے بھکر دے علاقیاں تے جَمیاں ہوئیاں سن تے اوہ فجر یں شامیں ایسے چِنتا وِچ پئیا رہندا سی کہ کِسے ناں کِسے طراں ملتان دی حکومت وچ تَریڑاںپاکے قبضہ کرے۔ اوہ ہک سیانا تے مکری حکمران سی۔ لڑائو بھڑائو تے جنگ جِت کے حکومت کرو دی پالیسی تے عمل کردا سی تے ایس پالیسی دے کارن اونہیں بہوں ساریاں فتوحات کیتیاں۔ کجھ مہینے بعد فیر اونہیں وعدہ خلافی کردیاں ہوئیاں حافظ احمد خان کولوں اسی (۸۰) ہزار روپیے دا خراج منگیا۔ ایہہ اوہ رقم سی جیہڑی اونہیں پہلاں معاف کردِتی سی۔ اوس دیاں اینہاں عادتاں نوں ویکھ کے ایہہ آکھیا جا سگدا اے کہ اوہ جنگ دا بہانہ لبھدا سی ۔مہاراجہ دے جرنیل ’’دل سنگھ‘‘ نیں حافظ کولوں ایہہ رقم وصول کیتی تے نال ای ایہہ معاہدہ کیتا کہ مہاراجہ نیں جدوں وِی ملتان تے حملہ کیتا تے حافظ نوں اوہدا ساتھ دینا پوے گا۔ اوہدی فوجی امداد کرنی پوے گی۔
1818ء وچ جدوں حافظ تے پنجی (۲۵) ہزار روپیے دی افتاد پئی تے ایس صورت حال توں دلی طور تے عاجز آگیا سی تے اوہدے درباری مشیر وی اَک چُکے سن۔ رعایا دی بُھک ننگ تے زبوں حالی اوہدے کولوں نئیں ویکھی جاندی سی پر اوہدے کول سکھاں نوں راضی کرن توں علاوہ کوئی چارہ نئیں سی۔ سکھ عوام دے مونہہ وچوں بُرکیاں کڈھن دے چکر وِچ پئے ہوئے سن۔ آئے روز دے لگن آلے ٹیکساں نیں عوام تے حکومت دونواں نوں معاشی طور تے کنگلا کر کے رکھ دِتا سی۔ صرف سالانہ نذرانے تائیں گل رہندی تاں فیر وِی گذارا ہوندا پَر سکھاں دی فوج جدوں نذرانہ لَین آئوندی سی تے اوہ اپنی گذرگاہ دے چار چفیرے دے پنڈاں تے وَستیاں نوں اُجاڑ کے رکھ دیندی سی۔ لوکاں دے کھان پین دیاں چیزاں وی اونہاں کولوں محفوظ نئیں رہندیاں سن۔ ایس لُٹ مار دے کارن بہوں سارے چنگے چنگے زمیندار اپنیاں وائیاں رائیاں چھڈ کے ہجرت کرگئے سن تے ایس علاقے نوں خیرباد کہہ گئے سن۔ ایسِے وَرے وچ ای سکھاں نیں غداراں دی امداد نال ملتان تے بہوں وَڈا حملہ کیتا ۔ جنگ ہوئی جیہدے وچ نواب مظفرخان سدوزئی شہیدہوگیا تے ملتان تے سکھاں دی حکومت قائم ہوگئی۔ ہُن مہاراجہ رنجیت سنگھ دے موہرے لیہ تے بھکر دی سلطنت سی جیہدے تے اوہنے قبضہ کرن دا ارادہ کیتا ہوئیا سی۔
1819ء وچ مہاراجہ نیں ’’دیوان مصر چند‘‘ نوں مقررہ نذرانہ وصول کرن لئی منکیرہ گھلیا۔ حافظ احمد خان نیں پس و پیش کیتی تے دیوان نیں آکھیا جے مہاراجہ نیں آکھیا اے جیکر حافظ احمد خان رقم ناں دیوے تے اوہدی ریاست ضبط کر لئی جاوے۔ ایہہ سُن کے نواب نیں طوعاً و کرہاً پیساں دا خبرے کِداں انتظام کیتا تے اونہوں رقم دِتی۔ دیوان مصر چند نیں حافظ کولوں اوہدا بہوں قیمتی گھوڑا وِی منگیا۔ ایہہ چِٹے رنگ دا بہوں اعلیٰ نسل دا گھوڑا سی جیہڑا حافظ نوں اپنی جان توں وِی پیارا سی پَر سکھاں دی غلامی دے طوق نیں اونہوں گھوڑا دیوان مصر چند دے حوالے کرن تے مجبور کر چھڈیا۔ اوہ ایس گھوڑے دی جدائی پاروں بوہت دیہاڑے افسردہ رہیا تے اونہوں ایس دے ایس راہیں کُھسن دا بہوں رَنج ہوئیا۔
مارچ1821ء نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں اپنے پوترے دے جمن دی خوشی وچ بہوں وَڈا جشن مناون دا اعلان کیتا۔ ایس جشن تے بہوں ساری دولت خرچ ہوئی تے بڑے دھوم دھڑکے ہوئے جیہدی وجہ توں اونہوں رقم دی لوڑ پَے گئی۔ اپنے خزانے وچ کِسے قسم دی کمی لیاون دے حق وِچ نئیں سی ایس لئی اونہیں حافظ احمد خان کولوں فیر دو لکھ روپئے منگ لئے۔ منکیرہ دی حالت ایہو جئی اُکا نئیں سی جیہڑی ایہو جئی افتاد دا بھارا چُک سگدی۔ ایس مطالبے نیں حافظ تے درباری امیراں نوں اُکا ای مایوس کردِتا۔ ایہہ رقم خبرے کسراں حافظ نیں دِتی۔ ایہہ اوہ ویلا سی جدوں حافظ نوں تے اوہدے سنگتیاں بیلیاں نوں نواب مظفر خان سدوزئی دی فوجی امداد ناں کرن دا دِلوں افسوس ہوئیا پَر ہُن کوئی فائدہ نئیں سی۔ اوہ مردِ میدان ایس دنیا توں دلیری تے بہادری نال رخصت ہوچُکیا سی۔ چڑیاں کھلیان چُگ گئیاں سن تے ہُن روون پِٹن دا کوئی فائدہ نئیں سی۔
جدوں بھک ننگ نچدی اے تے اپنے پنجے گڈ لیندی اے تے سوچن سمجھن تے سدھے کم کرن دیاں طاقتاں وی جواب دے جاندیاں نیں، ایہی حال حافظ احمد خان دا ہوچُکیا سی۔ اونہیں سدوزئی خاندان دے پرانے وفادار ’’دیوان مانک رائے‘‘ تے عدم اعتماد کردیاں ہوئیاں اوہدی دل شکنی کرنی شروع کر دِتی۔ اوہ ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقے تے اوہدا نائب سی تے اونہیں سدوزئی خاندان دی سلطنت دے قیام تے انتظام لئی بہوں ساریاں قربانیاں دِتیا ں ہوئیاں سن۔ جنگ دے میدان وچ تے دربار دی کرسی تے بہہ کے اوس وفاداری دے جوہر وکھائے ہوئے سن۔ حافظ احمد خان دے نزدیک جدوں اوہدی اہمیت ناں رئی تے اوہدے تے شک کرن لگ پئیا تے درباری مشیراں امیراں نیں وی اوہدے نال نفرت کرنا شروع کر دِتی جیہدی وجہ توں اوہ مزید پریشان ہوئیا۔ ایہہ گل اوہدے پلے نئیں سی پیندی جے اچانک حافظ دا رویہ کیوں بدل گیا اے۔
اونہیں اپنے طور تے ایس رَولے نوں کڈھن دی بہوں کوشش کیتی پَر اوہ کامیاب ناں ہوسگیا۔ جدوں اوہدے تے عرصہ ِ حیات وی تنگ ہوون لگ پئیا تے اونہیں مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں منکیرہ تے بھکر تے حملہ کرن دا سَدا گھلا دِتا۔اوہ روز روز دی کِل کِل توں اَک گیا سی تاں اونہیں ایہہ قدم چُکیا سی۔ مہاراجہ اپنی گندی پالیسیاں نال منکیرہ دی حکومت دیاں جڑاں کھود چُکیا سی۔ منکیرہ دی آمدن ناں ہوون دے برابر رہ گئی سی تے مہاراجہ نوں صاف نظر آئوندا سی جے حافظ احمد خان مقرر شدہ مالیے دی آئندہ رقم دیون دے قابل وی نئیں رئیا ایس لئی اونہیں کشمیر وچوں ’’سردار ہر سنگھ نلوہ‘‘ نوں فوج سمیت منکیرہ آون دا حکم دِتا تے آپ ’’دیوان مصر چند‘‘ دے نال بہوں وَڈا لشکر لے کے منکیرہ وَل ٹُر پئیا۔ مٹھہ ٹوانہ دے مقام تے سردار ہری سنگھ نلوہ دیاں فوجاں وی رَل آئیاں۔
1821ء وچ مہاراجہ نیں بھکر تے حملہ کرکے اپنے قبضے وِچ لے لیا۔ ایتھوں ’’دل سنگھ‘‘ نوں ڈیرہ اسماعیل خان ٹوریا جنہیں تھوڑی جیہی مزاحمت نوں کُچل کے ڈیرہ اسماعیل خان تے قبضہ کر لیا تے اونہوں سکھ حکومت وچ شامل کر لیا۔
حافظ احمد خان نوں منکیرہ وِچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی بدعہدی تے لشکر کشی دی سونہہ ہوئی تے اونہیں جنگ دیاں تیاریاں کرنا شروع کر دِتیاں ۔ اپنی فوج دے جواناں نوں تنخواہواں دِتیاں تے اونہاں دی سُتی ہوئی غیرت نوں جگاون لئی للکر کے آکھیا کہ جیکر جواناں وانگ لڑو گے تاں ایہہ نوکری بحال رہوے گی تے تہاڈی عزت وی ہووے گی۔ نئیں تاں روٹی ٹُکر دا وسیلہ وی جاوے گا تے عزت دو ٹکے دی وِی نئیں رہوے گی۔ سپاہیاں بہوں جوانمردی نال اوہدا ساتھ نبھاون تے جان قربان کرن دا عہد کیتا جیہدے نال اونہوں کجھ ڈھارس ہوئی۔منکیرہ دی فوج نیں قلعے دے اندر واندر جنگ دی تیاری مکمل کر لئی۔جدوں مہاراجہ رنجیت سنگھ اپنیاں فوجاں نوں لے کے منکیرہ اَپڑیا تے قلعے دا محاصرہ کیتا تے حافظ دیاں فوجاں نوں مقابلے لئی بالکل تیار ویکھیا۔
حافظ احمد خان دے ہِک بہادر تے دلیر سردار ’’سردار خان بادوزئی‘‘ نیں حافظ نوں آکھیا کہ سانوں ایہہ جنگ قلعے توں باہر جاکے لڑنی چاہی دی اے۔ لُک چُھپ کے لڑنا لومڑی دا کم ہوندا اے جدوں کہ شیر ساہمنے میدان وِچ آکے لڑدا اے تے اکھاں وِچ اکھاں پائوندا اے۔ حافظ اوہدی دلیری تے بہادری دا دِلوں معترف سی پر ایس اَوکھے ویلے نوں ویکھدیاں ہوئیاں اونہیں اپنے دوجے امیراں تے سالاراں نال مشورہ کرنا ضروری جانیا۔اونہاں نیں حافظ نوں صلاح دِتی کہ جنگ قلعے دے وچ رہ کے لڑنی چاہی دی اے۔منکیرہ دی فوج اسلحے دے لحاظ نال خودکفیل سی۔ محمد خان سدوزئی دی شاہی سمَے تے ایہہ ملتان تے بہاولپور دیاں ریاستاں نالوں وی کِتے ڈاہڈی سی پر حافظ احمد خان نیں بار بار نذرانے دے کے اینہوں ادھ موا کردِتا سی۔ جیہڑا فیصلہ اونہوں پہلاں کرنا چاہی دا سی اوہ ہُن کیتا جدوں پَلے کجھ وی نئیں سی۔ پہلاں سکھاں دی فوج اینی ڈاہدی نئیں ہوئی سی تے اونہاں نوں فنا کرن سوکھا سی۔ ہُن اوہ سِر تے چڑھی ہوئی سی۔مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ایہہ محاصرہ بہوں مہنگا پئیا۔ قلعے دے چار چفیرے لمے چوڑے صحرا دے پاروں ہوون آلی گرمی دی وجہ توں قیامت دا منظر دِسدا سی۔ فوج دا تریہہ نال بھیڑا حال سی۔ آسے پاسے کوئی وی کھوہ نئیں سی تے فوج لئی پانی بہوں دوروں لیاونا پیندا سی ۔ ایس کم لئی اوہدی اَدھی فوج رُجھی ہوئی سی۔ منکیرہ دے قلعے دے نیڑے تیڑے کوئی وی کھوہ نئیں سی تے ایہہ محمد خان سدوزئی دی حکومت دی پالیسی سی۔سکھ فوج نوں مجبوراً نویں کھوہ کڈھنے پئے۔ جناوراں لئی پَٹھے دَتے وی بہوں وڈا مسئلہ بن گیا۔ تھوڑے دیہاڑیاں وچ ای مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج نوں اپنی ہار دے آثار صاف دِسن لگ پئے۔
بندے نوں جدوں اپنے وَڈے ہوون دا پک ہووے تاں اونہوں کئی روگ لگ جاندے نیں۔ ہک روگ ایہو جیہا اے جیہدا کوئی ٹونا ٹوٹکا ہالے تائیں وی نئیں لبھ سگیا۔ اوہ مرض ہر کِسے نوں اپنے اَگے سر نیہوان دی سدھر اے۔ مہاراجہ نوں وی ایہہ روگ لگیا ہوئیا سی۔ اوہ کِسے وی حال وچ حافظ کولوں ہار منن دے حق وِچ نئیں سی۔ جدوں اونہوں ہور کوئی راہ ناں لبھیا تے اوس جنگ دا علان کر دِتا۔ دونواں پاسوں توپاں نیں شعلے اگلن شروع کردِتے۔مہاراجہ دیاں فوجاں کول حافظ نالوں کِتے وَڈا توپخانہ سی پَر منکیرہ دے مضبوط قلعے تے اوہدی کوئی واہ نئیں چل سگی سگوں حافظ دے توپخانے اوہدی اِٹ نال اِٹ وجا دِتی۔ محمد خان سدوزئی نیں ایس قلعے نوں ناقابلِ تسخیر بنا دتا سی۔ ہائے کِتے مسلمان اپنے ضمیر نوں وِی ناقابلِ تسخیر بنا لیندے تاں کیہڑی گل سی۔
محاصرے نیں جدوں طول پھڑیا تے سکھاں دی فوج بُھکی تے تَسی مرن لگی۔ مردے نوں کوئی قاعدہ کوئی ادب یاد نئیں رہندا تے اوہ اپنا ماس کھان نوں وی کاہلا ہوجاندا اے۔ اوہ تاں فیر سکھاں دی اَلوگڑ تے بے مہاری فوج سی جنہیں اپنی بھُک تے تریہہ مٹاون لئی آسے پاسے دے سارے پِنڈ تے دیہات اجاڑ کے رکھ دِتے۔ ایس لُٹ مار دے نتیجے وچ قتل و غارت تے نمانے شوہدے لوکاں دی ہجرت دے واقعات پیش آون لگ پئے۔ جدوں ایہہ اطلاعات حافظ تائیں اَپڑیاں تے اونہیں اپنے ایلچی دے ہتھیں مہاراجہ نوں ایہہ سنیہا گھلیا کہ بے گناہ تے معصوم عوام نوں لٹن تے قتل کرن دا سلسلہ بند کیتا جاوے تے جنگ نوں صرف میری ذات تائیں محدود رکھیا جاوے۔ مہاراجہ نیں ایہہ سن کے اپنے سرداراں نوں بلوے تے غنڈہ گردی توں ہَٹکیا۔ اوہدے ہَٹکیاں وِی ایہہ کم رُک نہ سگیا۔ سکھاں نیں مہاراجہ توں اوہلے ایہہ غنڈہ گردی جاری رکھی۔ تھوڑے چِر وِچ ای اونہاں وَستیاں اِنج برباد کردِتیاں کے دور دور تائیں کوئی ذی روح ویکھن نوں وی نئیں لبھدا سی۔
قلعے دی مضبوطی تے حافظ دی بہادری نیں سکھ فوج نوں مایوس تے نامراد کر دِتا۔ سکھاں دے خبرے کِنے دستے خوراک تے پٹھے ڈَٹھے لبھن لئی نکلے تے اوہ فیر واپس کدیں نہ آئے ۔ اونہاں نوں ریگستان دی قاتل ریت نیں نگل لیا۔بائی (۲۲) دیہاڑے لنگھ گئے پَر کوئی مڈھ پاندھ سکھاں دے ہتھے ناں آیا۔ فیر پرانی روایت نوں دہراندیاں ہوئیاں کجھ غدار لوکی رات نوں قلعے دے وِچوں لُکدے لکائوندے باہر نکلے تے سکھاں دی فوج نال رَل گئے ۔ اونہاں مورکھاں نیں قلعے دے اندر دی ساری صورتِ حال اونہاں تے عیاں کردِتی تے اونہاں نوں دسیا کہ کِتھے کِتھے اوہ توپاں دے گولے مارن تے سکھاں نوں فتح ہووے گی۔ اپنی سیان پوہ دا مظاہرہ کردیاں ہوئیاں اونہاں اپنی نگرانی وچ حساس جاہواں تے توپاں نال گولے باری کروائی جیہدے نال قلعے دے اندر بہوں زان ہوئیا۔ منکیرہ دی وَڈی جامع مسیت دے مینار تے ہک گولہ لگا تے نال ای مینار زِمیں تے آ لگا۔ منکیرہ دی ریاست نال ہوون آلے سلوک تے اپنے سنگتیاں دی غداری دے کارن حافظ تے اوہدے درباریاں دے حوصلے ڈھیہہ گئے تے اونہاں آپو وِچ مشورہ کرکے صلح دا سدا گھل چھڈیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں قلعے دے اندر وَڑ آئیاں تے سارا انتظام اونہاں اپنے ہتھیں کر لیا۔ حافظ احمدخان نوں اوہدی بہادری دے صلے وِچ مہاراجہ نیں ڈیرہ اسماعیل خان دا سارا علاقہ تے بہوں سارا فوجی سامان دِتا۔ حافظ دی فوج نوں سکھاں اپنی فوج وِچ ملازمت دتی ۔ حافظ احمدخان اپنے پُتر شیر محمد خان سدوزئی دے نال ڈیرہ اسماعیل خان وَل ٹُر گیا۔ پِچھوں سردار خان بادوزئی نیں مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں بہوں دلیری نال درخواست کیتی کہ منکیرہ شہر دی معصوم تے بے گناہ رعایا تے ظلم ناں ڈھایا جاوے تے اینہاں نوں لُٹ مار تے قتل و غارت دا نشانہ ناں بنایا جاوے۔ مہاراجہ نیں اوہدی گل مندیاں ہوئیاں اپنی فوجاں نوں ہٹکیا تے شہر دا سارا انتظام مسلمان پہرے داراں دے حوالے کر دِتا ۔پَر ایس ویلے تائیں شہر وچ کھنڈراں کھولیاں توں علاوہ کُجھ وی نئیں سی بچیا جیہدی اوہ راکھی کردے۔ سردار خان بادوزئی نیں بھرے دربار وچ اُچی واج وِچ آکھیا ’’مہاراجہ! ایہہ غدار جیہڑے کل تائیں حافظ دا ٹکر پاڑدے سن تے اوہدے نمک خوار سن ، اوہدے نال غداری کرکے اَج دربار وِچ اُچیاں نشستاں دے بیٹھے ہوئے نیں اینہاں دا مہاراجہ نوں کنویں پک ہوئیا اے جے ایہہ فیر غداری نئیں کرن گے؟ غدار تے غدار اِی ہوندا اے ۔ کُتا ہڈی نہ چوپے گا تے بُھکا مرے گا۔ ایہہ فیر اَوکھے سَمے غداری کرن گے۔‘‘
مہاراجہ نوں ایس گل دی سمجھ لگ گئی ۔ جنہاں مسلماناں نیں حافظ دی شکست وچ کلیدی کردار ادا کیتا سی،اونہاں نوں مہاراجہ نیں بہوں بے عزت کرکے دربار وِچوں کڈھ دِتا تے نالے آکھیا کہ جیہڑے ساری عمراں سردار دا لُون کھاکے اوہدے نئیں ہوئے اوہ ساڈے کیہہ ہوون گے۔دھرتی دے ہراُفق تے غداراں دا انجام ایس نال رَلد ا مِلدا ای ہوندا رہیا اے پَر بے ضمیراں تے کنجر ذہناں وِچ فیر وی کمی نئیں آئی تے اینہاں تاریخ دے خبرے کِنے شیرجواناں نوں پِچھاڑن وچ اپنا مونہہ کالا کیتا۔ کالک تاں لبھی پر ہتھ کجھ نئیں آیا۔
اپریل 1821ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں لیہ، بھکر تے منکیرہ دے علاقیاں دا انتطام لہور نال براہِ راست منسلک کر چھڈیا تے ایتھے اپنا نائب ’’راج کور کھتری‘‘ مقرر کردِتا۔ ’’لالہ رتن سنگھ‘‘ نوں منکیرہ دا گورنر بنایا ۔ لالہ رتن نیں ایتھے دے لوکاں تے محصول تے مالیہ دی رقم وِچ اضافہ کیتا جیہڑا اکثر قبیلیاں نیں دیون توں انکار کر چھڈیا۔ ایتھے دی ’’بھڈوال‘‘ قوم مُڈھ قدیم توں ای مالیہ تے زرِ ترنی دی ادائیگی توں انکاری سی۔ ہُن وی اوہ مَچھر گئی تے بھڈوالاں نیں گج وَچ کے آکھ دِتا کہ اوہ کوئی ٹیکس وی نئیں دیون گے، جیس مائی دے لال وِچ جرات اے اوہ آکے لیَ ویکھے۔لالہ رتن نیں فوج دے راہیں بَدو بَدی مالیہ لین دا فیصلہ کیتا۔ جدوں سرکاری ہرکاریاں نیں چڑھائی کیتی تے بھڈوالاں تے اوہناں دے وسیب دے دوجے بندیاں نیں اونہاں نوں ریگستان دی بھول بھلیاں وِچ اُلجھا دِتا۔ آکھیا جاندا اے جے سڑدے بَلدے ٹِبیاں وچوں ہک سپاہی وی جیندا باہر نئیں آسگیاسی۔مہاراجہ نوں ایس واقعے دی سونہہ ہوئی تے اوہ بہوں نَراض ہوئیا تے اوہنے لالہ رتن نوں نوکری وِچوں کڈھ دِتا۔
1824ء وچ اوہدی جاہ تے ’’نرائن داس اروڑہ‘‘ تعینات ہوئیا۔ اونہیں آئوندیاں نال مالیہ دی رقم وچ کمی کیتی تے بڑی عقلمندی نال مالیہ وصول کیتا۔ اوہ بہوں پرانا تے تجربہ کار مہتمم سی۔ اونہیں پہلاں محمد خان سدوزئی کول نوکری کیتی ہوئی سی ۔ ہن اوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا خاص ملازم سی۔ اونہیں علاقے تے سدوزئی حکومت دا مقرر کردہ ٹیکس عائد کیتا جیہدے کارن رعایا وِچ بے چینی تے کِل کِل مُکی۔ اوہدے مَرن مگروں اوہدے پُتر ’’تیج بھان‘‘ نوں ایتھے دا گورنر بنایا گیا۔ اوہ علاقے دے وَسنیکاں دے ظلم دا اُکا روادار نئیں سی ایس لئی اونہیں مالیہ دی رقم وچ ہور وی کمی کر دِتی جیہدی وجہ توں مہاراجہ اوہدے نال رِنج ہوئیا تے اونہوں مالیہ ودھاون دا حکم دِتا۔ اونہیں ایہہ حکم ناں منیا تے احتجاج کردیاں ہوئیاں نوکری توں استعفیٰ دے چھڈیا۔
مغل بادشاہ اورنگ زیب عالمگیر دے شاہی دے سَمے وچ بنائی جاون آلی لہور دی بادشاہی مسجد وِچ اسلحہ خانہ تے گھوڑیاں دا اصطبل بنادِتا گیا جیہدے کارن سکھاں دے خلاف مسلماناں وِچ نفرت دی شدید لہر دوڑ گئی۔ ایس واقعے دی اطلاع تھل دے وسیب وِچ بہوں چِراں پِچھوں اَپڑی تے ایتھے دے مسلماناں بہوں احتجاج کیتا تے سکھاں دی بوہت مذمت کیتی۔
لیہ دے علاقے دا انتظام و انصرام ’’اسد خان نُتکانی‘‘ نے سانبھیاتے عبدالصمد خان بادوزئی نال پرانے وَیر نیں اوہدے اندر دے وَیری انسان نوں جگا دِتا۔ اوہدی توجہ علاقے دے انتظام وَل گھٹ تے عبدالصمد خان کولوں انتقام لین وَل بوہتی ہوگئی سی جیہدی وجہ توں مالیے دی سالانہ ادائیگی ویلے نال ناں ہوسگی۔ مہاراجہ نوں جدوں اوہدے کرتوتاں دی خبر ہوئی تے اونہیں عبدالصمد خان بادوزئی نوں لیہ دی باگ ڈور سانبھ دِتی۔ کجھ چِر اِی لنگھیا سی جے اسدخان تے صمدخان دے لڑاکے دستے دائرہ دین پناہ دے مقام تے آموں ساہمنے ہوگئے۔ چنگی لڑائی ہوئی تے اسد خان نیں صمد خان بادوزئی نوں علاقہ چھڈ کے نسن تے مجبور کردِتا۔ صمد خان بادوزئی اوتھوں نَٹھ کے منکیرہ دے علاقے وِچ لُک گیا۔
1831ء وچ تِن (۳) وَرے پہلاں انگلستان وِچوں انڈیا دا نوواں (۹واں) گورنر جنرل بن کے آون آلا ’’لارڈ ولیم بینٹنک‘‘ روپَڑ دے مقام تے مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ملن لئی آیا تے اونہیں یاری دوستی دا ہَتھ وَدھایا۔ مہاراجہ نیں اپنے امیراں سنگتیاں تے درباریاں نال صلاح مشورہ کرکے لارڈ ولیم نال ہِک معاہدی کیتا۔ ایس معاہدے وِچ سندھ دے امیر تے وَڈیرے وی شامل سن۔ ایس معاہدے دی رُو نال ایسٹ انڈیا کمپنی تجارت دی غرض نال سندھ تے پنجاب دیاں سڑکاں تے دریا اپنے وَرتاوے وِچ لیا سگدے سن۔ اینہاں دیہاڑیاں وچ لیہ دے علاقے تے ’’راج کور‘‘ نوں گورنر تعینات کیتا گیا۔ راج کور توں بعد ایتھے دی نظامت ’’خزاں سنگھ‘‘ دے ہتھ وِچ آئی۔ اوہ مَنیا پَر وَنیا پہلوان سی۔ اوہدی گورنری دے زمانے وچ ایتھے پہلوانی دے فن وچ انقلاب آیا۔ اونہیں ہر جاہ تے اکھاڑیاں دا انتظام کیتا تے پہلواناں دی قدر کردیاں ہوئیاں اونہاں نوں بہوں ساریاں رعایتاں دِتیا جیہدے کارن ایتھے دے بہوں سارے جوان پہلوانی دے شوقین ہوگئے تے ہر پاسے اکھاڑیاں وِچ ڈنڈ بیٹھکاں لگدیاں نظر آئوندیاں سن۔ موضع ڈھانڈلہ توں جدوں اونہیں مالیے دی سالانہ رقم اکٹھی کرن لئی اپنے ہرکارے گھلے تے اوتھے دے وسنیکاں ایہہ آکھ گھلیا کہ اونہاں مالیہ ڈیرہ اسماعیل خان دے حکمران حافظ احمد خان نوں دے چھڈیا اے۔ خزاں سنگھ نوں ایہہ گل چنگی ناں لگی تے اونہیں زبردستی اونہاں کولوں رقم اکٹھی کرن لئی سپاہی ٹورے۔ ڈھانڈلہ تے لوکاں نیں مالیہ تاں خیر کیہہ دیونا سی اونہاں سپاہیاں نوں چنگی طراں کُٹ مار کے بھجا دِتا۔ پنج سَت سپاہی تھاں تے مارے گئے۔ خزاں سنگھ نوں ایس جرم دی پاداش وِچ نوکری توں جواب ہوگیا تے 1837ء وچ ایہہ علاقہ ’’دیوان ساون مل‘‘ دی گورنری وچ آگیا۔
دیوان ساون مل بہوں سیانا تے چنگا منتظم ثابت ہوئیا۔ اونہیں ڈاکوئواں تے چوراں دا قلع قمع کیتا تے وسیب وِچ امن و امان دی فضاء قائم کیتی۔ اوہ بہوں سخت سزاواں دیون دا عادی سی تے اوہدی ایسے عادت دی وجہ توںایتھے جرائم دا پُوئیوں خاتمہ ہوگیا۔ اوہدے بارے آکھیا جاندا اے جے اوہے جیہڑے پاسے وی گشت تے نکلدا سِی اپنا راشن پانی نال رکھدا سی۔ کسے وی زمیندار کاشتکار کولوں لے کے کجھ وی نئیں سی کھائوندا۔ اوہدی شاہی دے سَمے وچ اوہدے پُتر نیں جدوں ہک مسیت (ٹبی امام تے محلہ شاہ لطیف آلی مسیت) دے ساہمنے دھرم سال تعمیر کراونی شروع کیتی تے مسلماناں دے احتجاج نوں ویکھدیاں ہوئیاں دیوان ساون مل نیں ایہہ تعمیر رُکوا دِتی۔ ایس مسیت توں دُور دریائے سندھ دے نالے ’’لالہ‘‘ دے کنڈے تے دھرم سال بنوائون دا حکم جاری کیتا۔ ( ایہہ دھرم سال ہالے تیک ہِک کھنڈر دی صورت وچ لنگھے ٹَپے دیہاڑیاں دی یاد تازہ کردا اے) ۔ دیوان ساون مل دے دورِ حکومت نوں بہوں چنگا تے وسنیکاں لئی فائدہ مند آکھیا جاندا اے۔
1839ء نوں اونہیں اپنی تھاں تے اپنے پُتر ’’کرم نرائن چند‘‘ نوں لیہ دا ناظم مقرر کر ایا تے آپ گوشہ نشین ہوگیا۔ کرم نرائن چند نیں اپنے پیو وانگوں اِی علاقے دے فلاحی تے بہبودی کماں وَل توجہ دِتی۔ اونہیں نہر ہزاری مل تے نہر لکھی مل کڈھوائی۔ ہندو وسنیکاں لئی لیہ شہر دے نیڑے کرکے ہِک مندر تعمیر کرایا تے اشنان دی جاہ بنوائی۔مسافراں لئی اونہیں پکیاں سرانواں تے بہوں سارے کھوہ کڈھوائے۔ اوہ اپنے پیو طراں تعمیری سوچ دا مالک سی۔ ایسے وَرے نیں مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں نگل لیا تے اوہدے جان نشین نیں لہور دا تخت سانبھیا۔
1843ء وچ لہور دی سکھ شاہی دی طرفوں دیوان ساون مل دے دوجے پُتر ’’وزیر چند‘‘ نوں لیہ دا ناظم مقرر کیتا گیا۔ اوہ اپنے بھرا تے پیو وانگوں تعمیری تے پُرامن سوچ تے کردار دا مالک سی۔ اونہیں وی اوسے راہیں اپنی شاہی نوں امر کیتا جیس راہیں اوہدا پیو تے بھرا چلیا سی۔ دونویں بھرا اپنے پیو دیوان ساون مل دے مشورے تے صلاح نال گورنری کردے سن۔ ساون مل ایہہ آکھدا ہوندا سی کہ ایہہ جگ چار دیہاڑیاں دے اے تے ایتھے دی گڈی ہوئی فصل نوں ہزاراں وَریاں تائیں چُکنا پیندا اے۔ اوہ ایہہ وی آکھدا سی کہ اَج دے موہری تاں چُپ کر جاون گے پر تریخ دے لکھاری ہمیشاں سچ لکھدے نیں جیہڑے کدیں وِی بُل سی کے چُپ نئیں رہندے۔
1844ء وِچ ایہہ دیوان ساون مل ، جنہیں ہمیشاں سجن یار بنائے سن کسِے بدبخت دے ہتھوں سُتے ویلے قتل ہوگیا۔ اوہدے مَرن دی اطلاع نیں سارے وسیب نوں دکھی کر دِتا۔ اوہدے دونویں پُتر جیہڑے اوہدے مشورے تے حکم دے مطابق حکومت کردے سن اوس دے انجام دے بہوں دلبرداشتہ ہوئے۔ اوہ ایس علاقے وِچوں ہمیش لئی ایہہ آکھدے ہوئیا ںرخصت ہوگئے کہ جنہاں لوکاں نوں دیوان ساون مل چنگا نئیں لگا اونہاں نوں ساون دے پتر نرائن چند تے وزیر چند کِتھوں پسند آون گے۔ اونہاں دی ایسراں ہجرت نیں ایتھے دے وسنیکاں نوں لہو دے اَتھرو روون تے مجبور کر دِتا۔ اونہاں دے بعد ایہہ علاقہ ملتان دے گورنر ’’دیوان مول راج‘‘ دی نگرانی وِچ آگیا۔
1844ء دے وَرے دے اخیرلے دیہاڑیاں وچ خزاں سنگھ نیں لہور دی مرکزی حکومت کولوں لیہ دی نظامت دا پروانہ جاری کرایا تے دوجی واری لیہ تے منکیرہ دا والی مقرر ہوئیا۔ دیوان مول راج نیں اوہدی عمل داری نوں دِلوں تسلیم ناں کیتا تے اوہدے تے ’’ناصر خان پوپلزئی‘‘ دے قبیلے کولوں حملہ کروا دِتا۔ دورہٹہ دے مقام تے دونواں دے وچکار خون ریز جھڑپ ہوئی تے خزاں سنگھ گرفتار ہوکے ملتان گھل دِتا گیا۔
1845ء دا سَماں ’’لالہ ہیم راج‘‘ دے ہتھاں دی ریکھاواں وِچ لیہ تے منکیرے دی نظامت لکھ گیا۔ اوہ تے اوہدے مگروں آون آلے ’’غلام مصطفی خان سدوزئی‘‘ تے ’’جوایا رام‘‘ تِناں دی نظامت دا عرصہ چھ چھ مہینے سی۔ جوایار ام دے بعد ’’لالہ رتن سنگھ‘‘ لیہ تے منکیرہ دا دوجی واری ناظم مقرر ہوئیا۔ اُنہاں دیہاڑیاں وچ ملتان وِچ ہوون آلی ہک جھڑپ دے نتیجے وِچ دیوان مول راج جیہڑا ملتان دا گورنر سی ، نیں ’’ایگنو‘‘ تے ’’اینڈرسن‘‘ ناں دے دو انگریزاں نوں قتل کروا دِتا۔ انگریز فوجاں ملتان دے دُوالے ہوئیاں ہوئیاں سن تے سکھاں دی حکومت نوں ختم کرن دی کوشش وِچ رُجھیا ں ہوئیاں سن۔
1848ء وچ مسٹر ایچ بی ایڈورڈز نیں اپنے مقامی فوجیاں دا ہک دستہ اپنے نال لیا تے دریا پار کرکے لیہ دے علاقے وِچ آ وَڑیا۔ ناصر خان پوپلزئی جیہڑا دیوان مول راج دی سَجی بانہہ سی، چڑھدے سِجھ دا پُجاری بن کے انگریزاں نال رَل گیا۔ اونہیں اپنے دلیر تے شینہہ جوان بہادراں نوں مسٹر ایچ بی ایڈورڈز دے حوالے کردِتا۔ ایس دستے وِچ استرانہ، پوپل زئی تے دوجے کئی قبیلیاں دے بہادر گھبرو شامل سن۔ چنگی بھلی نفری ہوون دے باوجود انگریزاں دا وَس ناں چلیا تے دیوان مول راج دی فوج نیں انگریز نوں لیہ توں بھجا دِتا۔ ایس شکست نیں انگریز تاج ہلا کے رکھ دِتا۔
انگریزاں نیں ’’دیوان جواہر مل‘‘ دی قیادت وچ تِن (۳) ہزار جواناں تے مشتمل ہک فوج نوں لیہ تے بھکر دے علاقیاں تے قبضہ کرن لئی ٹوریا۔ ایچ بی ایڈورڈز وی دریا ٹَپ کے ایس فوج نال آرَلیا۔ ایس واری انگریزاں نوں کامیابی نصیب ہوئی تے اونہاں مولراج دے خاص بندے لالہ رتن چند نوں بھجا کے لیہ تے اپنا قبضہ کر لیا۔ ملتان وِچ جدوں دیوان مول راج نوں اطلاع ہوئی تے اوس چار ہزار جواناں دے لشکر نوں بھاری بھرکم توپاں دے کے لیہ نوں انگریزاں توں خالی کراون لئی ٹور دِتا۔ دیوان مول راج ہک بہادر تے اڑیل حکمران دے طور تے اپنے علاقیاں دی چھیکڑی ساہ تائیں حفاظت کرن دا ارادہ رکھدا سی پر انگریزاں دے ہَڑ اَگے اوہدا کوئی وار کاری ثابت نئیں ہوندا پئیا سی۔ اوہدی ناکامی وِچ اپنے اِی لوکاں دی غداری دا ہتھ سی جیہدا اوس کول کوئی علاج نئیں سی۔ ایس نازک مسئلے نیں تے ٹیپو سلطان تے سراج الدولہ وَرگیاں ہستیاں نوں نگل لیا سی ، اوتھے اوہدی کی اوقات سی۔ دیوان مول راج دی فوج دی آمد دی خبر سُن کے ایچ بی ایڈورڈز اپنے سنگتیاں نوں لے کے اِنج بھجیا جِنج کاں غلیلے توں بھجدا اے۔
مئی 1848ء نوں ملتان وِچ اطلاع اَپڑی کہ انگریزاں نیں لہور دے بعد ملتان فتح کرن لئی اپنیاں فوجاں ٹور چھڈیاں نیں۔ دیوان مولراج نیں چھیتی نال لیہ توں اپنا توپخانہ تے فوجاں واپس منگوا لئیاں۔ فوجاں دے واپس جان دے نال اِی ایچ بی ایڈورڈز جون 1948ء وچ لیہ دے علاقے تے قابض ہوگیا تے اونہیں رتن چند نوں گرفتار کر لیا۔ ایہہ لارڈ ڈلہوزی (Lord Dalhousie)دی شاہی دا سَماں سی۔ اوہ اوسے وَرے ای گورنر جنرل بن کے ہندوستان آیا سی۔
آخری ساہ تائیں مہاراجہ رنجیت سنگھ انگریزاں لئی رَپھڑ تے معمہ بنیا رہیا۔ انگریز ’’میر جعفراں‘‘ تے ’’میر صادقاں ‘‘ دی لبھت وِچ سن جنہاں دی امداد نال اوہ سکھاں دی حکومت دا تختہ الٹا سگدے تے اپنا راج قائم کر سگدے پَر اونہاں نوں ایس وِچ کوئی کامیابی نئیں ہوندی سی۔ راجہ رنجیت سنگھ دے مرن دے بعد اونہاں لئی کامیابی دا حصول اُکا سوکھا ہوگیا۔ انہاں لہور دے علاقیاں تے قبضہ جما لیا۔ مارچ 1948ء وچ اونہاں لہور دا تخت تاج سانبھ لیا سی پَر سکھ راج دے نکے جئے ’’مہاراجہ دلیپ سنگھ‘‘ نوں اوہدے تخت توں تھلے نئیں لہایا۔
فروری 1949ء نوں ملتان دے حاکم دیوان مول راج نیں کوئی چارہ ناں ویکھدیاں ہوئیاں اپنی مزاحمت ختم کردِتی تے ہتھیار سُٹ چھڈے۔ ایسراں انگریزاں دا پورے پنجاب تے قبضہ ہوگیا۔ ہُن انہاں دے ساہمنے ہِک ایہہ اِی وڈا کم رہ گیا سی کہ مہاراجہ دلیپ سنگھ دا ٹینٹا کیویں کڈھیا جاوے۔ ایہدا حل وی اونہاں اخیر کڈھ اِی لیا۔
1850ء دے وچ انگریزاں نیں ہِک غیر رسمی جشن منایا جیہدے وچ مہاراجہ دلیپ سنگھ نوں معزول کر دِتا۔ لارڈ ڈلہوزی (ہندوستان دا گورنر جنرل) تے مہاراجہ دلیپ سنگھ تخت تے اکٹھے نِسر کے بیٹھے سن۔ مہاراجہ نیں اقتدار توں دستبردار ہوون دا اعلان کیتا تے مشہورِ زمانہ کوہِ نور ہیرا انگریز حکومت دے حوالے کیتا۔ ایہہ ہیرا مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں شاہ شجاع دی بہوں خوشامد دے بعد لبھیا سی۔ لارڈ ڈلہوزی نیں ایہہ ہیرا ملکہ وکٹوریہ نوں تحفے وچ دِتا ۔ اینہوں ملکہ نیں اپنے شاہی تاج وچ جڑوا لیا سی۔ سکھ حکومت ایسراں اپنے اختتام نوں اَپڑی۔
لیہ انگریز حکومت وِچ شامل ہوگیا پَر ایہدے وَل کوئی خاص توجہ ناں دِتی گئی۔ انگریز نویں نویں دیساں نوں اپنی شاہی وِچ رَلائون لئی تے فتح کیتے ہوئے علاقیاں تے اپنے اقتدار نوں مضبوط کرن لئی ہتھ پیر ماردے پھِردے سن تے لیہ دے علاقے نوں پسماندہ جاندیاں ہوئیاں ایہدے وِل اونہاں گھٹ خیال کیتا۔ ملتان ، لہور تے سندھ دی طرفوں اونہاں نوں بغاوت دا ڈر سی ایس لئی اوہ اوتھے اِی رُجھے رئے۔ جدوں پوری طرح اونہاں دے پیر جم گئے تے علاقے اونہاں دی سلطنت وِچ شامل ہوگئے تے اونہاں اپنی سہولت تے حکومتی پالیسیاں نوں ساہمنے رکھدیاں ہوئیاں لیہ نوں 1849ء وچ ضلعی ہیڈ کوارٹر دا درجہ دے دِتا۔کیپٹن ہالنگز ایس نومولود ضلع دے پہلے ڈپٹی کمشنر تعینات ہوئے۔ ایس ضلع وچ میانوالی، منکیرہ، بھکر، لیہ تے کوٹ ادو دیاں تحصیلاں شامل سن۔ ہِک وَرے دے سَمے وِچ اینہوں ڈویژن دا درجہ لبھ گیا۔لیہ ڈویژن وِچ انگریزاں نیں ڈیرہ غازی خان، ڈیرہ اسماعیل خان، خان گڑھ تے لیہ دے ضلعے شامل سن۔ 1850ء وچ کرنل راس نیں ایتھے دا بطور کمشنر چارج سانبھیا۔
1850ء وچ کیپٹن ہالنگز (ڈپٹی کمشنر لیہ) نیں ایتھے دا پہلا عارضی بندوبست کیتا تے ترقی تے محصولات دی رپورٹ مرتب کیتی۔ اوہدے بعد ایتھے آون آلے ڈپٹی کمشنر مسٹر سیمسن (1852-56ء ) ، کیپٹن میکنل (1856ء ) ، کیپٹن بیکن (1856-57ء) ، کیپٹن فینڈل (1857-59ء) کیپٹن پارسنز (1859-60ء ) تے لیفٹیننٹ سمائلی (1860ء ) سن۔ کرنل راس ایتھے جنگِ آزادی تائیں کمشنر دے عہدے تے فائز رئے۔
1854ء وچ انگریز حکومت نیں لیہ وِچ ڈویژنل جیل قائم کیتی تے اوہدے ہِک سال بعد دوبارہ عارضی بندوبست کیتا جیہدے وِچ علاقے دے لوکاں نوں بہوں ساراریلیف دِتا گیا۔ منکیرہ دی تحصیل دے علاقے چوبارہ، نواں کوٹ، موج گڑھ تے اونہاں دے آس پاس دے علاقیاں نوں تحصیل لیہ وِچ شامل کیتا۔
1857ء وِچ ڈم ڈم تے بارک پور (بنگال) توں جنگِ آزادی دا مُڈھ لگ گیا۔ انگریزاں دی حکومت دی طرفوں دِتے جاون آلے کارتوساں تے گاں تے سور دی چربی چڑھی ہوئی سی تے ایہہ عمل مسلمان تے ہندو دونواں مذہباں دے سپاہیاں لئی ناقابلِ برداشت سی۔ اونہاں احتجاج کیتا تے انگریزاں نیں اِنہاں نوں ملازمت توں فارغ کردِتا۔ میرٹھ وِچ جدوں سپاہیاں نیں ایہہ کارتوس وَرتن توں انکار کیتا تے اِنہاں نوں داہ(۱۰) وَرے قید دی سزا بولی گئی جیہدے تے علاقے وِچ بغاوت نیں جنم لیا۔ ویکھدیاں ویکھدیاں پورا مُلک ایس بغاوت دی لپیٹ وِچ آگیا۔ جدوں حریت پسنداں نیں دہلی وِچ مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر دی تخت نشینی دا اعلان کیتا تے انگریزاں نیں آزادی دی ایس تحریک نوں غدر دا ناں دیندیاں ہوئیاں شہری وَسیوں تے ظلم تے بربریت دا مڈھ بنھ دِتا۔ چار مہینیاں دے محاصرے تے بعد ’’کشمیری دروازہ‘‘ بھن کے انگریز ی فوج دہلی وچ وَڑی۔ بہادر شاہ ظفر دے دو پُتراں نوں گولی نال اُڈا دِتا تے اونہوں پھڑ کے رنگوں گھل چھڈیا۔ جنگِ آزادی دا مشہور نعرہ ’’انگریزاں نوں ہندوستان وچوں کڈھ دیو‘‘ لیہ دی دھرتی تے وی لگیا۔
اوس سَمے ایتھے ڈپٹی کمشنر کیپٹن بیکن تے اسسٹنٹ کمشنر مشتر تھامسن سی۔ لیہ دے علاقے وِچ ’’نڑی کھوہ‘‘ تے ’’پڑوپی کھو ہ‘‘ دے مقام تے غیرت مند تے سجاکھے دیہاتیاں نیں بھرواں جلوس کڈھ کے اپنے اندر دے جذبات دا مظاہرہ کیتا۔ ایہہ ہِک پُر امن جلوس سی پَر انگریز انتظامیہ دے اکھڑ رویے دی وجہ نال نکی جئی جنگ دی صورت اختیار کر گیا۔ اسسٹنٹ کمشنر تھامسن نیں اپنے نال بارودی اسلحے نال لیس انتظامیہ دے بندے لئے تے تھاں تے اپڑ کے جلوس تِتر بِتر کرن دا اعلان کیتا۔ ہکِ دو ہوائی فائر وی کیتے ۔ دیہاتی ڈنڈے، کلہاڑیاں تے چھریاں نال مسلح سن اونہاں نعرہ تکبیر تے ہندوستان دی جئے دے نعرے لائوندیاں ہوئیاں انگریزاں تے حملہ کر دِتا۔انتظامیہ نیں سِدھے سانہوے فائرکیتے تے دو بندے موقعے تے ہلاک ہوگئے۔ کئی زخمی ہوئے۔ پنج سَت جواناں نیں اسسٹنٹ کمشنر تے نتیجے دی پرواہ ناں کردیاں ہوئیاں حملہ کردِتا تے اونہوں چنگا بھلا زخمی کردِتا۔ ایہہ خبراں جتھے تائیں اَپڑیاں، لوک جنگِ آزادی وِچ شامل ہوون لگ پئے تے پورا علاقہ بدامنی دا شکار ہوگیا۔
دوجے علاقیاں طراں ایتھے وی کئی لوکی ایداں دے سن جنہاں جنگِ آزادی نوں غدر دا ناں دِتا تے انگریزاں دی فتح لئی وَدھ وَدھ کے دعاواں منگیاں۔ غداری دی ایہہ گندی تے متعفن ہوا دوجے علاقیاں نالوں ایتھے گھٹ چلی سی۔
علاقے دی معیشت تے اقتصادیات تے پوری طراں ہندوئواں دا قبضہ سی۔ مسلماناں وِچ پڑھائی دا شوق ناں ہوون دے برابر سی۔ اوہ زیادہ توں زیادہ دینی تعلیم، قرآن پاک تے نماز پڑھن تائیں محدود رہندے سن۔ ایس جہالت وِچ روائتی ملا ازم دا پورا ہَتھ سی۔ مولوی طبقے نیں ہر طراںمسلماناں نوں ایہہ باور کراندے سن کہ دینی تعلیم تے دنیاوی تعلیم ہک دوجے توں وَکھ نیں تے دینی تعلیم حاصل کرنی ضروری اے۔ دنیاوی تعلیم جنہوں عرفِ عام وِچ سائنس آکھیا جاندا سی ، دا پڑھن ایمان خراب کرن دے برابر اے۔ ایہو ای وجہ سی جے مسلمان پِچھاں ہٹدے گئے تے جہالت دے ہنیریاںوِچ ڈبدے گئے۔انگریزی ہندوواں نیں پڑھنی شروع کر دِتی پَر مسلمان ایس توں دور اِی رئے۔ ایس دوری دے کارن انگریز تے مسلماناں دی آپو وِچ مفاہمت ناں ہوسگی جیہدا سدھا ساہنواں فائدہ ہندوئواں نیں چُکیا۔ ہندو تجارت تے قبضہ جمائوندے گئے۔ اوہ حساب وِچ گڑبڑ کردے سن تے جینی ہوسگدی سی بے ایمانی کردے سن۔ مسلماناں نوں ہمیشاں قرضے تھلے دبائی رکھدے سن ۔ مسلمان قرضیاں دا سود لہاون وِچ ای عمر لنگھا بینہدے سن پَر سود فیر وِی نئیں سی لہندا۔رَولے گولے دی شکل وِچ انگریز ہندوئواں دا ساتھ دیندے سن جیہدا ایہہ نتیجہ نکلدا سی کہ سال دی فصل ہندو لے جاندے سن تے مسلمان سارا سال بُھک ننگ تے روٹی دے رَولے وچ لنگھاوندے سن۔
لیہ دی سیاست اوس سَمے دوچار جاگیرداراں دے ہتھ وچ سی۔عوام دی جہالت، تعلیمی فقدان تے معاشی مسائل توں اوہ فائدہ چُکدے سن تے اونہاں نیں وسیب دی ترقی لئی کوئی نمایاں کم نئیں کیتاسی۔وسیب تے پوری طراں ہندوئواں دی اجارہ داری دے دادا گیری رئی۔ مسلماناں دے کجھ جیالیاں نیں بھیڑے راہیں چلدیاں ہوئیاں ایس غنڈہ گردی دے خلاف طاقت تے ڈنڈے دے زور تے مسلمان بھِراواں نوں تحفظ دیون لئی کوششاں کیتیاں ۔ قانون اونہاں دے پِچھے لگیا تے اوہ جرائم پیشہ بن گئے۔ اوہ مسلماناں دے مظلوم طبقے نال تعلق رکھدے سن۔ اونہاں دی حیاتی قانون دے ہرکاریاں دے اَگے بھجدیاں لنگھی۔
لیہ دے نشیب و فراز دا سلسلہ جاری رئیا۔ 1860ء وچ تیجے عارضی بندوبست اراضی دا کم لیفٹیننٹ سمائلی (ڈپٹی کمشنر لیہ) نیں کیتا۔ یکم جنوری 1861ء نوں لیہ دی ڈویژن دی حیثیت ختم کر دِتی گئی تے ڈویژن دا ہیڈ کوارٹرز ڈیرہ اسماعیل خان نوں بنایا گیا۔ لیہ دا علاقہ بطور تحصیل ڈیرہ اسماعیل خان نال جُڑ گیا۔ تے پہاڑپور دا علاقہ جیہڑا پہلاں کوٹ ادو تحصیل وچ شامل سی، اودروں ہٹا کے لیہ نال رَلا دِتا گیا۔
1867ء وِچ انگریزاں نیں مقامی حکومتاں دا قیام ممکن بنایا تے پنجاب دے مختلف شہراں وِچ نیم خود مختار ادارے قائم کیتے جیہڑے کُجھ معاملیاں وِچ اُکا آزاد سن تے کجھ مَسئلیاں وِچ مرکز نوں براہِ راست جوابدہ سن۔ ایس نوں بنیادی جمہوری نظام دا ناں دِتا گیا۔
کِسے وِی وسیب وِچ مقامی حکومتاں نوں بنائون دا بنیادی مقصد ایہہ ہوندا اے کہ اوہ کم جیہڑے مرکزی حکومت آپ نئیں کرسگدی اوہ انہاں دے راہیں کروا لئے جان ۔دوجیاں لفظاں وِچ اساں ایہہ آکھ سگدے آں کہ ترقیاتی، فلاحی تے وسیب دے نکے موٹے متنازعہ مسئلیاں دا حل مرکزی حکومت اپنے گلوں لاہ کے اینہاں اداریاں دے ذمے کر دیندی اے۔ پرانے سَمے وِچ مقامی حکومتاں تے بہوں زیادہ انحصار کیتا جاندا سی تے اوہ چِٹے کالے دے مالک ہوندے سن۔ کِسے وِی سلطنت نوں نکیاں نکیاں ریاستاں وِچ وَنڈ کے اونہاں تے اپنا گورنر تعینات کر دِتا جاندا سی جیہڑا اپنی مدد لئی اپنی کابینہ بنائونداسی۔ اینہاں گورنراں کول چنگے بھلے اختیارات ہوندے سن۔ اوہ عوام کولوں ٹیکس تے مالیہ اکٹھا کرکے اپنے مہاراجے نوں یاں مرکزی حکومت نوں دیندے سن۔ جے کر ایس رقم دی ادائیگی وِچ کوتاہی ہوجاندی یاں لاپرواہی دِسدی تے اوس گورنر نوں ہَٹا کے نواں گورنر تعینات کر دِتا جاندا سی۔ ایسراں مرکزی حکومت براہِ راست عوام دے مسئلیاں توں پِچھا چھڑا لیندی سی تے گورنر دے راہیں عوامی کم کرائوندی سی۔ گورنر یاں والی اپنے علاقے دے بُرے بھلے نوں سمجھ کے اُتے دَسدا سی کہ عوام نوں ایس کم دی لوڑ اے۔ وَڈے جے چنگا سمجھدے تے کر دیندے سن نئیں تے ٹرکا چھڈدے سن۔ علاقے دے وَڈے مسئلیاں وِچ مرکزی حکومت عوام دی گل سُندی سی۔ ایہہ مسئلے قحط سالی، پانی دی کمی، دوجی ریاستاں دے والیاں دی دخل دراندازی یاں باہروں کِسے ہور بادشاہ دے حملے ہوندے سن۔ برصغیر پاک وہندوِچ چِراں توں اِی ایہہ نظام رائج سی۔ ایرانی، عربی، افغانی، روسی، چینی ، یونانی الغرض جینے وِی حملہ آور ایس دھرتی تے آئے سن اونہاں نیں ایس علاقے نوں اپنی سلطنت وِچ شامل کیتا تے ایہو نظام رائج کیتا۔ ایتھے دے بندیاں نوں اِی گورنری دِتی تے اونہاں راہی عوام کولوں ٹیکس اکٹھے کیتے۔ اونہاں گورنراں دے تعاون نال اِی فوجاں دی بھرتی کیتی۔ اوہ ایس علاقے توں ہزاراں کوہاں دے پندھ تے بہہ کے حکومت کردے سن۔
انگریزاں دے آئون توں پہلاں وِی ایہو نظام رائج سی۔ ایس نظام وِچ کُجھ خامیاں سن جنہاں توں فائدہ چُک کے انگریزاں نیں ایتھے اپنی حکومت بنائی۔ اوہ خامیاں ایہہ نیں۔
۱۔مرکزی حکومت وَلوں تعینات کیتا ہویا مقامی راجہ عوام دی رائے توں بغیر اِی بنا دِتا جاندا سی جیہدی وجہ توں عوام تے راجے وِچ اوہ ربط پیدا نئیں ہوسگدا سی جیس دی لوڑ ہوندی سی۔
۲۔مقامی حکمران نوں سالانہ مالیہ دی رقم دی ادائیگی سال وِچ ہِک واری کرن دا حکم ہوندا سی جدوں کہ اوہ اپنی فضول خرچیاں تے ٹھاٹھ باٹھ نوں سلا مت رکھن لئی عوام نوں ٹیکس دے بھار تھلے دبائی رکھدا سی جیہدی وجہ توں عوام وِچ مرکزی حکومت لئی نفرت اِی نفر ت ہوندی سی تے اوہ بیرونی حملہ آوراں دے راہیں انقلاب نوں اڈیکدے رہندے سن۔
۳۔ٹیکس دی شرح، ٹیکس دی قسم تے دورانیئے دا تعین مقامی حکومت دے سپرد ہوندا سی جیہڑا اوہ اپنی لوڑ سارن لئی لاگو کردی رہندی سی۔ بعض اوقات تے ٹیکس اینے بے موقع تے فضول قسم دے ہوندے سن کہ عوامی حلقیاں وِچ اونہاں ٹیکساں لئی وِی نفرت زدہ ناں پک جاندے سن مثلاً کنجری ٹیکس، متھا پاڑ ٹیکس، ٹوپی پٹکا ٹیکس، گھگوٹی سانبھ ٹیکس وغیرہ۔
۴۔مقامی حکومت دے فلاحی، بہبودی تے ترقیاتی کماں دی نگرانی نئیں ہوندی سی کیونکہ ہر مقامی حکومت نوں داخلی کماں وِچ آزادی ہوندی سی ایس لئی اکثر راجے یاں گورنر عیش دی زندگی بسر کردے سن تے عوام دی حالت ویکھن دے لائق ہوندی سی جیس توں عوام تے مقامی حکومت دی کدیں وِی نئیں سی بندی۔
۵۔کِسے وِی لحاظ نال مقامی حکومتاں دا آڈٹ نئیں ہوسگدا سی۔ بعض اوقات تے مقامی حکومت نوں ہِک توں زیادہ بادشاہواں نوں خراج دینا پیندا سی تے ظاہر اے کہ ایہہ بھار سِدھا ساہنواں عوام تے پیندا سی۔ایس لئی ایہہ نظام کُجھ زیادہ کامیاب نئیں ہوسگیا۔
انگریزاں نیں چونکہ ایسے نظام توں فائدہ چُک کے شاہی قائم کیتی سی ایس لئی اوہ ایس نظام توں مطمئن نئیں سن تے کوئی نواں نظام دینا چاہندے سن۔ ایہہ اٹل حقیقت اے کہ جے کر ایس نظام وِچ خامیاں ناں ہوندیاں تے کدیں وِی تھوڑے جئے انگریز اینے لمے چوڑے خطے تے شاہی ناں کرسگدے۔
انگریزاں نیں اپنے نظام تے تحت جاگیرداراں نوں چنگی طراں نوازیا تے مقامی حکومت دا ڈھانچہ ترتیب دِتا۔ اینہاں حکومتاں نوں براہِ راست مرکز نال جوڑیا۔ پنجاب دے مختلف شہراں وِچ ایس نظام دے تحت نیم خودمختار ادارے قائم کیتے جیہڑے نکے موٹے کماں وِچ آزاد تے وَڈے معاملیاں وِچ مرکز نوں جواب دہ سن۔ اینہاں نوں میونسپل کمیٹیاں (Municipal Committee)دا ناں دِتا گیا۔ ایس علاقے وِچ لیہ، کوٹ سلطان تے کروڑ لعل عیسن وِچ کمیٹیاں تشکیل دِتیاں گئیاں۔ایہہ کمیٹیاں سوائے انگریزاں دی رطب اللسانی دے کُجھ ناں کر سگیاں۔
1872ء وچ دریائے سندھ نیں اپنا غیض و غضب وکھائوندیاں ہوئیاں کِنیاں وَڑیا ں وستیاں نوں اپنی لپیٹ وِچ لے لیا۔ دو تَرے وَریاں تائیں ایہہ خوفناک سیلابی ریلا وَگدا رئیا جیہدی وجہ نال ایتھے دی حالت بہوں خراب ہوگئی۔ بہوں سارے مکان ڈھیہہ گئے تے ڈنگر ڈھور لڑھ گئے۔ آکھدے نیں جے ایہہ ہَڑ موت دا سَدا بن کے وسیب تے آیا سی۔
1873ء وچ لیہ نوں میونسپل کمیٹی دا درجہ دِتا گیا۔ چِراں پِچھوں سرکار نوں ایہدی ترقی دا خیال آیا سی۔ 1874ء وچ کروڑ لعل عیسن تے کوٹ سلطان نوں وی میونسپل کمیٹی دا درجہ لبھیا۔ ایسے وَرے وچ اِی تحصیل تونسہ دے کئی پنڈ وکھرے کر کے لیہ نال رَلا دِتے گئے۔
1878ء دے وَرے سَمے مسٹر ٹکر صاحب بہادر تے منشی چرن لال دی نگرانی وِچ بندوبست اراضی شروع ہوئیا۔ لیہ دا ایہہ پہلا منظم تے باضابطہ بندوبست سی جیہڑا ریکارڈ بن کے کاغذاں وچ لکھیا گیاسی۔ ایسے وَرے وچ کوٹ سلطان دی میونسپل کمیٹی نوں توڑ دِتا گیا۔
1884-86ء وِچ انگریزسرکار نیں ’’سندھ ساگر‘‘ ریلوے لائین وِچھائی تے لیہ نوں مظفرگڑھ، ملتان، کوٹ ادو ، میانوالی تے راولپنڈی نال رَلا دِتا۔ تھل دے وِچ بہوں سارے ریلوے اسٹیشن بنائے گئے جنہاں دے وِچوں لیہ دے علاقے وچ بنن آلے سامٹیہ، کروڑ لعل عیسن، راجن شاہ، کوٹلہ حاجی شاہ، لیہ، کوٹ سلطان تے پہاڑپور دے ٹیشن قابلِ ذکر نیں۔(انہاں وچوں کُجھ ٹیشن ہُن بند کر دِتے گئے نیں۔)
انگریز سرکار نیں کوٹ سلطان دے علاقے وِچ ’’ڈھول والا‘‘ دے مقام تے دریائے سندھ دے نالے ’’لالہ‘‘ وچوں نہراں کڈھ کے بہوں سارے رقبے نوں قابلِ کاشت بنایا۔ اینہاں نہراں دے بنن دے امید کیتی جاندی سی کہ علاقہ بہوں ساری ترقی کرے گا پَر بھیڑے لیکھ کہ ہک واری فیر لیہ سیلاباں دی لپیٹ وِچ آگیا۔ وستیاں دیاں وستیاں اُجڑ پُجڑ گئیاں تے خبرے کِنے ڈھور موت دے مونہہ وچ آگئے۔ فصلاں تے اناج دا ککھ نہ رہیا۔
1989ء وِچ کرنل ویک نیں علاقے دا دورہ کیتا تے سیلاباں دی تباہ کاری دے کارن اینہوں آفت زدہ علاقہ قرار دِتا۔ موئیاں تے مُکیاں ہوئیاں وسنیکاں دی دلجوئی لئی سرکار نیں کُجھ تعاون تے امداد کیتی پَر اینہاں امداداں نال کدوں بُھک لہندی تے تریہہ بُجھدی اے۔
چوبارہ ، لیہ ، کوٹ سلطان تے کروڑ دے شہراں وچ بچے پڑھان لئی سکول کھولے گئے پر ایہہ علاقے دی ترقی لئی کسے وی لحاظ نال کافی نئیں سن۔ ایتھے دے وسنیکاں نوں اپنے بال بچے پڑھاون لئی علاقے توں باہر نکلنا پیندا سی تے ایہہ کم ہر کوئی کِتھے کر سگدا سی۔ ایس علاقے دی زراعت تے تجارت وِچ استحکام نئیں سی تے کوئی وی سرکار ایہدے مسائل تے کوئی توجہ نئیں دیندی سی۔ خبرے ایتھے وَسیوں گھٹ سی تاں کرکے کسے وی حکومت دی ایدھر تک نئیں پیندی سی۔

وینہویں صدی عیسوی
1901ء وچ تحصیل لیہ نوں ڈیرہ اسماعیل خان نالوں اَنج کرکے ضلع میانوالی نال جوڑ دِتا گیا۔ اینہاں تبدیلیاں دا وسیب وِچ کوئی خاص تبدیلی ویکھن وچ نئیں آئوندی سی۔ میانوالی دی ضلعی حکومت نیں ایتھے دے وسنیکاں دی فلاح و بہبود لئی کوئی خاص کم ناں کیتا۔
1903ء دے وَرے وِچ انگریز سرکار نیں اپنی پالیسی دے تحت علاقے دا بندوبست ریکارڈ تیار کروایا جیہدے وِچ ایتھے دے مسائل وی ساہمنے آئے۔
28جون 1914ء نوں آسٹریا دے شہزادے ’’فرڈی ننڈ‘‘ نوں گولی مار کے ہلاک کرن دے جرم وچ آسٹریا نیں سربیا دے خلاف جنگ دا اعلان کر دِتا۔ دو مُلکاں دی ایس جنگ نیں ویکھدیاں ویکھدیاں عالمی جنگ دی صورت اختیار کر لئی۔ اخیر ایہہ صورت بنی کہ جرمنی، آسٹریا، ہنگری ، ترکی تے بلغاریہ دے مقابلے وِچ برطانیہ ، فرانس، اِٹلی، رومانیہ، روس ، پرتگال، امریکہ تے جاپان دیاں فوجاں گولے بارود وَرساون لگ پئیاں۔ برطانیہ دے پاسوں ہندوستان (پاک و ہند) دے فوجی جوان محاذِ جنگ تے اپنا لہو وَگاندے رئے۔مجموعی طور تے ایس جنگ وِچ ہِک کروڑ دے لگ بھگ بندے ہلاک ہوئے تے خبرے کِنے زخمی ہوکے اپنے پھٹاں نوں چِراں پِچھوں وی چَٹدے رئے۔
ایس جنگ نیں جِتھے پورے ہندوستان وچ اپنے اثرات چھڈے اوتھے لیہ دی دھرتی وی جنگ دے کھونی پنجیاں توں بچ ناں سگی۔ ایتھے انگریز سرکار دی توجہ گھٹ سی ایس لئی سرکاری ٹیماں ایتھے جنگ لئی گھبرو بَدو بَدی بھرتی کرن لئی ناں اَپڑیاں پَرایتھے دے کجھ موہری نمبردار ، ذیلدار تے چِٹ کپڑیے زمیندار چیِک پئے۔ اونہاں سرکار اَگے اپنی وفاداریاں پیش کیتیاں تے ایہہ مطالبہ کیتا کہ تھل دے علاقے تے وِی اپنا کرم کیتا جاوے تے ایتھوں وِی جوان فوج لئی پھڑے جاون۔ اوہ ایس راہیں اپنے پرانے وَیر کڈھنا چاہندے سن۔ جیہڑے گھراں دے وِچ دوچار گھبرو ساہ لیندے سن اونہاں کولوں ایہہ وَڈ وڈیرے تھوڑا جئیا یرکدے سن ایس لئی اونہاں سرکار اَتے ایہہ مطالبہ کیتا۔ اونہاں بدبختاں دی ایماء تے مظفر گڑھ وِچوں بی ٹیم ’’چاہ نڑکی والا‘‘اَپڑی تے اونہاں پنج سَت جواناں نوں پھڑیا۔ ایس تے رعایا بھڑک پئی تے اونہاں فوجی ٹیم تے سوٹے ڈنڈیاں نال حملہ کردِتا۔ نشانے چُٹ کے وَٹے وی مارے ۔ ٹیم کول گولی چلاون توں علاوہ کوئی چارہ ناں رہیا۔ عوام ٹھاکے سُن کے بھج گئی۔ داہ پندرہ جِنے پھڑے گئے جنہاں نوں محاذِجنگ تے گھل دِتا گیا۔ اینہاں وِچوں کوئی جَنا وی واپس نئیں آیا سی۔ سارے گھرواپسی دے سپنے مَن وِچ سجاکے اگلے جہان اَپڑ گئے۔ ایہہ پکی گل اے جے اینہاں وِچ کوئی کھتری ، سکھ یا ہندو جوان نئیں سی۔ سارے دے سارے مسلمان گھبرو سن جیہڑے وسیب دے ٹھیکداراں دے وَیر دی نذر ہوگئے۔
1907ء وچ ملتان، مظفرگڑھ، لیہ، ڈیرہ غازیخان ، لائل پور (فیصل آباد) تے جھنگ دے علاقیاں نال تعلق رکھن آلے وَڈ وَڈیریاں نیں انگریز ’’شاہِ معظم تے ملکہ معظمہ‘‘ دے ناں سلور جوبلی دے موقعے تے ہِک سپاسنامہ تہنیت پیش کیتا۔ لیہ دی میونسپل کارپوریشن دے صدر شیخ اللہ بخش نیں ایہدے وِچ وَدھ چَڑھ کے حصہ لیا۔ ایس سپاسنامے وِچ شاہِ معظم تے اوہدی زنانی لئی لمی عمراں دی دعاواں منگیاں گئیاں سن تے شاہِ معظم نوں تریخ دا ’’شریف دل‘‘ شہنشاہ قرار دِتا گیا سی۔ اپنی وفاداری دا قسماں چُک چُک کے پک کرائیا گیا سی۔ میونسپل کارپوریشن لیہ تے کروڑ دے وَڈیاں نیں اڈیاں چُک چُک کے ایس ’’عظیم‘‘ کم لئی حصہ لیاسی۔ ایہہ اوسے مراعات یافتہ طبقے دے لوک سن جنہاں ہر موقعے تے عوام دے لہو نال اپنے ہتھ رنگے تے انگریزاں دیاں جُتیاں چَٹیاں۔ اینہاں غداریاں تے لُچے کماں دے عوض اینہاں نوں جاگیراں لبھیاں تے اُچے عہدے نصیب ہوئے۔
1909ء وچ جدوں تھل سمیت پورا ہندوستان طاعون (Black Death)دی لپیٹ وچ سی، تحصیل لیہ نوں ضلع میانوالی نالوں اَنج کرکے ضلع مظفرگڑھ نال بطور تحصیل رَلا دِتا گیا۔ ضلع مظفر گڑھ نال لیہ دی ایہہ وابستگی تہتر )۷۳) وَرے تائیں چلی۔ (پاکستان بنن مگروں 1982ء وچ ایہہ وابستگی لیہ دے ضلع بنن دے کارن ٹُٹ گئی)۔طاعون نیں لیہ دے علاقے وچ وی اپنے خونی پنجے ڈائے سن پَر ایتھے اوس طراں دی قیامت نئیں آئی جیس طراں ہندوستان دے وسطی علاقیاں وِچ آئی سی۔
1912ء وچ پنجاب حکومت نیں تھل دے لمے چوڑے علاقے نوں کارآمد بناون لئی ہِک منصوبہ پیش کیتا جنہوں’’ ایکٹ1912ء ‘‘ دا ناں دِتا گیا۔ حکومت نیں مظفرگڑھ، لیہ، بھکر، میانوالی تے خوشاب دے غیر آباد علاقیاں نوں آباد کرن دا پروگرام تشکیل دِتا۔ایس ایکٹ دی رُو نال ایتھے دے زمینداراں اپنی تِن چوتھائی زمین حکومت نوں دینی سی تے اوہدے عوض حکومت نیں ایتھے نہراں دا نظام رائج کرن دے نال نال علاقے دی آباد کاری لئی ہر ممکنہ امداد دینی سی۔ ایہہ ایکٹ کئی رَپھڑاں دے کارن التوا دا شکار ہوگیا تے تھلوچیاں دے لیکھ سُتے دے سُتے رہ گئے۔
1919ء وچ ہِک پاسے تاں عدم تعاون تحریک چلدی پئی سی تے دوجے پاسے پنجاب بھر دے بعض علماء کرام، مشائخ تے سجادہ نشیناں نیں اپنے دستخطاں نال ہِک دعانامہ بطور ایڈریس ’’سر مائیکل اوڈوائر‘‘ دے چَرناں وِچ پیش کیتا۔ اینہاں نامور لوکاں نیں دعانامے وچ ناں صرف مذکورہ گورنر بلکہ اوہدی زنانی تائیں دیاں خوشامداں کیتاں تے رَج پُج کے رطب اللسانی دے جوہر وِکھائے۔سرمائیکل اوڈوائر اوہ بندہ سی جیہدے حکم تے جنرل ڈائر نیں جلیانوالہ باغ وچ معصوم تے بے گناہ لوکاں تے گولیاں وَرسیاں سن تے قتل عام کیتا سی۔ ایس خوشامد دی پنڈ، دعانامہ بطور ایڈریس وچ مشائخ کرام نیں انگریز بادشاہواں نوں ہندوستان دے مسلماناں لئی باعثِ رحمت قرار دِتا تے اونہاں نوں عالمگیر جنگ دی فتح تے مبارکباد دتی۔ انگریزاں نوں عالمی امن تے آشتی دا علمبردار تے موہری آکھیا نالے گلاں گلاں نال ثابت کیتا۔ حریت پسنداں دے خلاف انگریز سرکار دی اپنی، مریداں تے معتقداں سمیت حمایت تے تعاون دا پک کرائیا۔ جنگِ آزادی دی بھرویں مذمت کیتی گئی تے آزادی دے متوالیاں نوں مجنوں، جاہل تے جنگلی آکھدیاں ہوئیاں اپنی وفاداریاں دا یقین دِوایاگیا۔ترکی نوں اوہدے بھیڑے حال تے چھڈن تے انگریزاں دے موقف دی بھرپور تائید کیتی گئی۔ ایس دوڑ وچ جتھے پنجاب دے علماء کرام تے مشائخ جاگیراں دے لالچ وِچ اپنے ضمیر دا سودا کردے ہوئے نظر آئوندے سن تے رعایا دے ناحق لہو نوں نالیاں گلیاں وِچ وَگاون لئی انگریزاں دے پِٹھو بنے ہوئے سن اوتھے لیہ دے علاقے وِچ وی ایہو جئے نامراداں تے غداراں دا کوئی گھاٹا نئیں سی۔
1919ء وچ جدوں انگریز ’’انڈیا ایکٹ‘‘ دے نفاذ دے ذریعے ہندوستان دی سیاسی بے چینی دور کرنا چاہندا سی، اودوں اِی 13اپریل نوں ’’جلیانوالہ باغ‘‘ دا خونی واقعہ پیش آگیا۔ امرتسر دے لوکی 4وجے شام نوں اپنے موہری رہنما’’ڈاکٹر سیف اللہ کچلو ‘‘ تے ’’ڈاکٹر ستیہ پال‘‘ دی گرفتاری دے احتجاج کرن لئی جلیانوالہ باغ وِچ اکٹھے ہوئے۔ ایہہ باغ چاروں پاسوں مکاناں نال لُکیا ہوئیا سی ۔ صرف ہِک پاسوں آون جان دا راہ ہے سی۔ کجھ دیہاڑے پہلاں انگریزاں جسلے جلوساں تے ہڑتالاں تے پابندی لائی سی۔ ایس لئی جنرل ڈائر (General Dyre) ایس جلسے نوں منتشر کرن لئی ڈیڈھ سو (۱۵۰) سپاہیاں نال اَپڑیا۔ اوہ سرمائیکل اوڈوائر کولوں گولی دا حکم لے آیا سی۔ تائیوں آئوندیاں نال اِی اونہیں گولی چلاون دا حکم دے دِتا۔ داہ مِنٹاں وِچ 1400فائر کیتے گئے جنہاں نال 400بندے تھاں تے ہلاک ہوئے تے خبرے کِنے زخمی ہوئے۔ ایس قتلِ عام دے فوری بعد شہر وِچ کرفیو نافذ کر دِتا گیا۔ ایس واقعے دے کارن پورے برصغیر وِچ غم و غصے دی لہر دوڑ گئی۔
(ایتھے ایہہ دَسنا ضروری سمجھدا ہاں کہ ایہوجنرل ایڈوائر جدوںریٹائر ہوکے اپنے وطن واپس انگلستان اپڑیا تے ہک ’’اودھم سنگھ‘‘ ناں دے بندے نیں اوہدا توڑ سِداں پِچھا کیتا۔ ایڈوائر لندن وِچ ہِک تقریب نال خطاب کردا پئیا سی جے ایس سکھ جوان اودھم سنگھ نیں اونہوں گولیاں نال بُھن چھڈیا۔ آپ پھڑیا گیا۔ انگریز پولیس نیں جدوں اوہدے کولوں ناں پُچھیا تے اونہیں اپنا ناں ’’رام محمد سنگھ‘‘ دَسیا۔ مردیاں دم تائیں اوہ ایسے ناں تے ڈٹیا رہیا۔ اوہ سمجھدا سی کہ اونہیں تِنا قوماں ہندو، مسلمان تے سکھاں دا حق ایڈوائر نوں قتل کرکے ادا کردِتا اے۔ جلیانوالہ باغ وچ ایہہ تِنے قوماں دے بندے قتل ہوئے سن)۔
1919ء وچ ای پورے ہندوستان وچ عدم تعاون تحریک چلائی گئی۔ ایس تحریک دے بانی مولانا محمد علی جوہر سن۔ ایس تحریک دا اصل محرک اوہ شرطاں صفتاں سن جیہڑیاں ترکی تے برطانیہ دے مابین طے ہوون آلے معاہدے دیاں سن۔ اینہاں شرطاں نیں مسلماناں دے جذبات نوں بھیڑی طراں ٹھیس اَپڑائی سی۔ لیہ دے وسیب وِچ ایس تحریک نیں کوئی خاص مقبولیت حاصل نئیں کیتی سی کیوں جے ایتھے دے وَڈیرے ایس دے خلاف سن تے رعایا دی چلدی نئیں سی۔
1935ء دے انڈیا ایکٹ دے تحت انگریز سرکار نیں برصغیر وچ وفاقی طرزِ حکومت دی نیہہ رکھی تے صوبیاں دے نال نال آزاد ریاستاں نوں وی اپنی تحویل وِچ لے لیا۔ مرکزی تے صوبائی جھگڑیاں تے متنازعہ مسئلیاں بارے وفاقی عدالت قائم کیتی۔
1937ء وچ تھل (ضلع مظفرگڑھ) دے نواب مشتاق احمد گرمانی پنجاب لیجلیٹو اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔بعد وِچ اوہ پنجاب دے وزیرِ تعلیم ، صوبائی پارلیمانی سیکرٹری تے اقتصادی انکوائری بورڈ دے ممبر بنے ۔ایس علاقے دے ایہہ پہلے وسنیک سن جیہڑے اینے اُچے عہدیاں تائیں اَپڑے سن۔ ایہہ اپنی کوششاں دے باوجود ایس علاقے دے باسیاں لئی کوئی ایہو جیہا کم ناں کر سگے جیہڑے اونہاں لئی ترقی دا باعث بندا۔
یکم ستمبر 1939ء نوں جنگِ عظیم دوم چھڑ گئی تے دو ترے وَریاں دے وِچ وِچ اکاٹھ (۶۱) دے قریب ملک ایہدی خونریزی دی لپیٹ وِچ آگئے۔ برطانیہ دیاں فوجاں پیش پیش سن تے پاک و ہند دے لکھاں فوجی جواناں نیں برطانیہ دے تاج دی سربلندی دی خاطر ایس جنگ وِچ حصہ لیا۔ ایہہ جنگ اگست 1945ء نوں ناگاساکی تے ہیروشیما دی ایٹمی قربانی دے کارن جاپان دے ہتھیار سُٹن تے مُکی۔ ایس جنگ وچ تھل دے گھبرو تے شینہہ جوان پھڑے گئے تے اونہاں نوں جنگی محاذاں تے ٹوریا گیا۔ اونہاں وِچوں اکثر تے مارے گئے تے رہے سہے جواناں دی واپسی دا سلسلہ پاکستان بنن توں مگروں وِی کئی وَرے جاری رہیا۔
23مارچ 1940ء نوں لہور دے وچ ’’قراردادِپاکستان‘‘ منعقد ہوئی۔ ایہہ اوس ہندو راج دی جوابی کارروائی سی جیہڑا 1937ء دے ہندو اکثریتی علاقیاں وِچوں منتخب ہوون آلے نمائندیاں دے مظالم دے کارن قائم ہوئیا سی۔ ایس قرارداد وِچ مسلماناں نیں ہِک دستوری خاکے دا تصور پیش کیتا سی۔ ایسے قرارداد دی رُو نال پاکستان دا قیام مسلم لیگ دا منشور بن گیا۔
لیہ وِچوں فیض اللہ خان بھٹی، سید نذرحسین شاہ بخاری( حضرت عنایت شاہ بخاریؒ دے گدی نشین)، سردار فضل احمد خان سیہڑ تے باہو شاہ ہوراں نیں مسلم لیگ لئی اپنیاں راتاں دے دِن ہک کردِتے۔ انہاں اپنی پوری کوششاں نال تھل دے علاقے وِچ تھلوچیاں تائیں قائداعظم محمد علی جناح دا سنیہا اَپڑایا تے بڑے مدلل انداز نال آزادی دے سپنے لوکاں دیاں پلکاں تے سجائے۔
(سید نذر حسین شاہ بخاری لیہ دے بہوں مشہور تے نڈر مقرر سن۔اونہاں دے پیو دا ناں سید محمد شاہ بخاری سی۔ اوہ 1908ء وچ لیہ شہر وِچ پیدا ہوئے۔ حضرت عنایت شاہ بخاریؒ دی اولاد وِچوں سن تے دربار دے گدی نشین وی ہے سن۔ اونہاں دی سیاسی زندگی دا آغاز قیامِ پاکستان توں پہلاں مسلماناں تے ہندوئواں، سکھاں تے انگریزاں دی بالادستی دے پاروں ہوئیا۔ مسلماناں دی ایسراں وِگڑی ہوئی حالت اونہاں نوں چین نال نئیں بہن دیندی سی۔ تحریکِ پاکستان دے سرگرم رکن سن۔ بے خوفے، جگرے آلے تے شعلہ بیان مقرر سن۔ اونہاں دیاں بھڑکیلیاں تقریراں دے کارن بہوں سارے لوکی مسلم لیگ وِچ شامل ہوئے۔ اپنے دور وِچ غریب مسلماناں دے حقوق دے تحفظ لئی کئی واری انگریزراج دے پٹھوئواں نال بِھڑے تے بہوں ثابت قدم رئے۔ اونہاں دی حیاتی وِچ اونہاں دے بہوں سارے مقدمے بنے تے سیاسی صعوبتاں دے پہاڑ اونہاں دے ڈھٹھے پر اوہ اپنے حریتی موقف توں ذرہ جیہا وی ناں ہٹے۔ اونہاں نوں کشمیر جیل وِچ قید کیتا گیا تے ایس قید دے دوران اونہاں دے پُتر دا انتقال ہوگیا۔ جدوں پاکستان بنن توں مگروں او نہاں نوں رہائی لبھی تے لوکاں نیں اونہاں نوں پرچانا چاہیا تے اونہاں نیں اَگوں ایہہ وَلدا دِتا’’میرے داہ پُتر وی فوت ہوجاندے تے کوئی رَنج نئیں ، پاکستان تاں بن گیا اے ناں! ایہدے بنن تھی کوئی تھوڑی خوشی تاں نئیں ۔‘‘ ایوبی دور وِچ فاطمہ جناح دے حامی سن تے پاکستان وچ اونہاں دیاں کامیاب سیٹاں وچوں ہک سیٹ اونہاں دی وی سے سی۔ اوہ ممبر لجسلیٹو منتخب ہوئے سی۔اونہاں دے دوروِچ دربار حضرت عنایت شاہ بخاریؒ تے منڈی شتران دا قیام عمل وِچ آئیا سی۔ ایہہ منڈی وَدھدیاں وَدھدیاں پاکستان دی سبھ توں وَڈی اُوٹھاں دی منڈی بن گئی۔)
(ایسراں اِی پخیر باہوشاہ وِی تحریکِ پاکستان دے سرگرم رکن سن۔ اوہ 1895ء نوں کروڑ وِچ جمے تے وَڈے ہوئے۔ ابتدائی تعلیم وی ایتھوں اِی حاصل کیتی۔ اونہاں دے پیو دا ناں پیر غلام حیدر شاہ قریشی سی۔ ذیلدار دے عہدے تے فائز رئے۔ بعد وِچ اپنی سیاسی زندگی وچ کئی نمایاں کم کیتے تے میونسپل کمیٹی کروڑ دے پریذیڈنٹ بنے ۔11اکتوبر 1958ء نوں کروڑ وِچ فانی دنیا توں مُکھ موڑ گئے تے دربار لعل عیسن دے قبرستان وچ دفن ہوئے۔ )
سید نذر حسین شاہ تے فیض اللہ خان بھٹی نیں اپنے گھراں نوں مسلم لیگ دا دفتر بنا لیا۔ مسلم لیگ دیاں مخالف قوتاں اونہاں دے پایہ استقلال نوں رَتی بھر نقصان وی پہنچا سگیا۔
1945-46ء وچ ملک گیر انتخابات دا قیام عمل وِچ آیا تے ضلع مظفر گڑھ دے شمالی حلقے (کوٹ ادو تے لیہ دے علاقے تے مشتمل حلقہ) وِچ یونینسٹ پارٹی دی طرفوں ’’ملک قادر بخش جکھڑ‘‘ (لیہ) تے مسلم لیگ دے پاسوں ’’سردار غلام جیلانی گُرمانی‘‘(کوٹ ادو) مقابلے دے امیدوار سن۔ مقابلہ بہوں زور دا سی۔ مسلم لیگ دے امیدوار غلام جیلانی گُرمانی دی حمایت وِچ سید نذر حسین شاہ بخاری، فیض اللہ خان بھٹی، محمد رضا جسکانی، سردار فضل احمد خان سیہڑ، غلام حسین چینو شاہ، باہو شاہ تے دوجے بہوں سارے فعال کارکن سن جنہاں زبردست انتخابی مہم دا آغاز کیتا۔ جلسے جلوساں وِچ سید نذرحسین شاہ بخاری اپنی تقریراں دا جادو جگائوندے سن جدوں کہ عبدالسمیع (المعروف نسیم لیہ) اپنے اشعار تے ترنم دے سحر وِچ لوکاں نوں مسلم لیگ دی حمایت کرن دا آکھدے سن۔ غلام جیلانی گُرمانی اینہاں ووٹاں وِچ جِت گئے تے پنجاب دی لجسلیٹو اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ پنجاب وِچ مسلم لیگ دی اکثریت دے باوجود سرگودھا دے ملک خضرحیات ٹوانہ نیں یونینسٹ پارٹی، کانگریس تے اکالی دل دے ممبراں دی حمایت وِچ اپنی سرکولیشن وزارت قائم کیتی۔
(ملک قادر بخش جکھڑ 1901ء نوں لیہ وچ جمے تے اونہاں دے پیو دا ناں ملک اللہ یار جھکڑ سی۔ ملک قادر بخش نیں لاء کالج سے ایل ایل بی دا امتحان پاس کرکے عملی زندگی دا مُڈھ لایا۔ مظفر گڑھ دیاں عدالتاں نال منسلک رئے تے فوجداری مقدمیاں دی پیروی وِچ پنجاب دی سطح دے شہرت حاصل کیتی۔ 1945-46ء وچ اوہ کوٹ ادو تے لیہ دے علاقے وچ یونینسٹ پارٹی دی طرفوں کھڑے ہوئے پر ہار گئے۔ اوہ بعد وِچ حکومتی ایوان وِچ وزیرِ زراعت دے عہدے تے فائز رئے۔ 1959ء دے ایوبی دور وِچ اوہ ممبر لجسلیٹو اسمبلی (M.L.A)منتخب ہوئے۔ 1965ء وچ اوہ ایوب خان دے نال سی۔ اونہاں ایم سی ہائی سکول لیہ دی عمارت وِچ ایوب خان دے خطاب دا بندوبست کیتاسی۔ ایوب خان توں بعد اوہ پاکستان پیپلز پارٹی وچ شامل ہوگئے۔ 1977ء دے انتخابات وچ اوہ پی پی پی دے ٹکٹ تے حلقہ NA138توں ایم این اے منتخب ہوئے۔ مردے دم تائیں پی پی پی دے سرگرم رکن رئے۔1977ء وچ اونہاں دا انتقال ہوئیا۔)
ایہہ حکومت مسلم لیگ دی اکثریت نوں قبول نئیں سی جیہدی وجہ توں چھیتی اِی عوامی احتجاج ساہمنے آگیا۔ جلسے جلوس، ہڑتالاں ،ریلیاں تے توڑ پھوڑ دے واقعات منظرِ عام تے آون لگ پئے۔ تحصیل لیہ وِچ ایس احتجاجی تحریک نوں سید نذر حسین شاہ بخاری دے اوہدے سنگتیاں چُکیا تے فیر عوام تے مسلم لیگ دے کارکن وَدھ چَڑھ کے حصہ لین لگ پئے۔ ایس تحریک دا لیہ وِچ مُڈھ لاون دے جرم وِچ انگریز سرکاں نیں سید نذر حسین شاہ نوں گرفتار کرکے کشمیر دی جیل وِچ سُٹ دِتا۔ اوہ جیل وِچ اِی سن جے اونہاں دا پُتر مر گیا۔ اونہاں نوں سرکار نیں پیرول تے رہا کرن دا حکم جاری کیتا تے اونہاں نیں ایہہ آکھدیاں ہوئیاں انکار کر چھڈیا کہ آزادی لئی ایہو جئے کئی پُتراں دی قربانی دینی پیندی اے تے میں ایس قربانی لئی ہر ویلے تیار رہندا آں۔ہِک سال بعد جدوں اوہ رِہا ہوکے لیہ آئے تے عوام دا ہک ٹھاٹھاں ماردا ہوئیا سمندر اونہاں دے اسقبال لئی موجود سی۔
2مارچ 1947ء نوں خضر حیات ٹوانہ دی وزارت نیں دم دے چھڈیا تے پنجاب وِچ گورنر راج قائم ہوگیا۔
14اگست 1947ء (۲۷ رمضان المبارک ۱۳۶۶ھ) نوں سوہنا پاکستان وجود وِچ آئیا۔1946ء دی منتخب اسمبلی برقرار رئی۔ ہندوستانی مسلماناں دی واحد نمائندہ جماعت دے صدر محمد علی جناح (قائد اعظم) ایس ملک دے پہلے گورنر جنرل تے آئین ساز اسمبلی دے پہلے صدر منتخب ہوئے۔ مسلم لیگ دے جنر ل سیکرٹری نوابزادہ لیاقت علی خان نیں مرکز وچ وزارت بنائی۔
لیہ دے لوکاں نیں آزادی دی نعمت دے حصول تے بہوں وڈا جشن منایا۔ جاہ جاہ تے ، گلی گلی وِچ، محلے محلے وِچ تے ہر پاسے مٹھائیاں وَنڈیاں گئیاں۔ جلسے جلوساں نال ڈھول باجے تے شہنائیاں وَجاکے اپنی خوشی دا اظہار کیتا گیا تے پورے علاقے دے وسنیک ہک دوجے دے گھر جاکے مبارکباداں دیندے لیندے رئے۔ تعلیم یافتہ تے پڑھے سلجھے ہوئے لوکاں نوں آزاد وطن دے حصول دی خوشی سی تے اَن پڑھ تے مزدور پسماندہ طبقے نوں ہندوئواں دے قرضیاں تے انگریزاں دے ظلماں توں نجات دی خوشی سی۔
لیہ دا ریگستانی علاقہ مرکز توں بہود دور ہوون دے پاروں بہوں پسماندہ سی۔ ایتھے خبراں وی اودوں اَپڑدیاں سن جدوں اونہاں دی کوئی اہمیت نئیں رہندی سی۔ ایتھے دے مسلمان وسنیکاں نیں ہندوئواں تے سکھاں نوں خیر خیریت نال ہندوستان وَل ٹوریا۔ خبرے کنیاں نسلاں توں ایہہ لوک رَل مِل کے ایتھے وَسدے پئے سن تے ایس کارن آپو وِچ پیار محبت بن گیا سی۔ جدوں اوہ ٹُرے تاں مسلماناں نیں اونہاں نوں تحفیاں نال لد دِتا۔ اخلاق دا تقاضا وی ایہو اِی سی کہ اونہاں نوں روندیاں اکھاں نال وِداع کیتا جاوے۔ اِنج اِی ہوئیا پَر جدوں بارڈر پار توں مسلمان مہاجراں دے قتل عام تے لُٹ مار دیاں خبراں ایتھے اپڑیاں تے تھلوچی وِی مشتعل ہوگئے۔ ایہہ دوجی گل اے جے اودوں تائیں ایتھوں سارے ہندو تے سکھ ٹُر گئے سن۔ صرف ’’شینہہ والا‘‘ دی سکھ آبادی مسلماناں دے ہتھے چڑھی۔ ایتھے قتل و غارت ہوئی تے ایہہ فساد ہِک بھلیکھے دا نتیجہ سی۔ علاقے دے چند وَڈے مسلمان زمیندار شینہہ والے دے سکھاں نوں ایہہ آکھن لئی گئے سن کہ جِنی چھیتی ہوسگے اوہ ایتھوں کوچ کر جاون کیوں جے مسلماناں دے جوان بالکے مشتعل ہوئے پِھردے نیں۔ اوہ سکھاں دا نقصان کر سگدے نیں ۔جدوں ایہہ زمیندار شینہہ والے اَپڑے تے سکھاں دے کُجھ جواناں نیں جیہڑے وستی دا پہرہ دیندے پئے سن، ہَوکا دے چھڈیا کہ مسلمان سکھنی چُکن لئی اَپڑگئے نیں۔ ایہہ سن کے سکھاں دے گھبرو سوٹے کہاڑے لے کے زمینداراں دے دَوالے ہوگئے۔ ایتھے لڑائی ہوگئے۔ پِچھوں مسلماناں دے جوان وِی اَپڑ گئے جنہاں سکھاں دی اِٹ نال اِٹ وجا دِتی ۔ آکھیا جاندا اے جے شینہہ والا دا ہک سکھ وی زندہ نئیں رئیا سی۔ اونہاں دے گھراں نوں اَگ لا دِتی گئی تے سَمان ساڑ کے سواہ کر چھڈیا گیا۔
پاکستان بنن توں مگروں نوی نروئی حکومت دا تھل دے علاقے وَل دھیان ناں ہوسگیا۔ اوس ویلے حکومت کول ساہ لین دی مہلت وی نئیں سی۔ مہاجراں دا رَولا وَکھ تکلیف دہ سی۔
11ستمبر 1948ء نوں قائداعظم دا انتقال ہوگیا۔ اونہاں دے مرن دے صرف ترے دیہاڑیاں مگروں خواجہ ناظم الدین گورنر جنرل دے عہدے تے فائز ہوئے۔ مولوی تمیز الدین آئین ساز اسمبلی دے صدر منتخب ہوئے۔
12مارچ 1949ء نوں ’’قراردادِ مقاصد ‘‘ پیش ہوئی جیہدی رُو نال مملکت پاکستان دے مقاصد دا تعین کیتا گیا۔ انہاں مقاصد نوں ساہمنے رکھدیاں ہوئیاں پاکستان دے دستور دی بنیاد رکھن دا اعلان کیتا گیا۔ ایس قرارداد وِچ اسلامی اصول ، صحت مند جمہورت، عدل و انصاف تے مساوی حقوق دی بالادستی نوں منشور بنایا گیا۔ شخصی آزادی ایس قرارداد دا اہم جزو سی۔ (اسلام دے نعریاں نوں استعمال کرن دا سلسلہ شروع تاں ہوگیا پَر عملی صورت ناں اودوں سی تے ناں اِی ہن دِسدی اے)۔
1949ء دے وَرے وچ تھل نوں آباد کرن دے پروگرام دے تحت ٹی ڈی اے (تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی) دا قیام عمل وِچ لایا گیا۔ ایس ادارے دے قیام دی بنیاد ی وجہ مہاجراں نوں ایس علاقے وِچ آباد کرنا مقصود سی۔ ایس اعلان دے نال اِی علاقے وِچ بے چینی تے رَلیا مِلیا تاثر کِھنڈ گیا۔ لوکاں نوں ایس پروگرام دیاں بنیادی شقاں تے تفصیلات نئیں لبھیاں سن ایس لئی بہوں ساریاں افواہواں گردش کردیا رئیاں۔ایہہ صورتِ حال کئی مہینیاں تائیں جاری رئی۔
اپریل 1951ء نوں تھل دی آبادکاری دے سلسلے وچ ٹی ڈی اے نیں حصول اراضی لئی پہلا نوٹیفیکیشن جاری کیتا۔ ایسے سال اِی پاکستانی جمہوری قتل دی پہلی واردات ہوئی۔ 16اکتوبر 1951ء نوں راولپنڈی وِچ منعقد ہوون آلے ہِک جلسے وِچ ’’اکبر شاہ‘‘ ناں دے بندے نیں نواب زادہ لیاقت علی خان نوں دِن دیہاڑے گولے مار کے ہلاک کر چھڈیا۔ لیاقت علیخان دے مرن دی وجہ نال خواجہ ناظم الدین اونہاں دی جاہ تے وزیرِاعظم بنے جدوں کہ ملک غلام محمد گورنر جنرل دے عہدے تے براجمان ہوئے۔
1952ء وچ علاقہ لیہ دی اکلوتی انڈسٹری ’’لیہ شوگر ملز‘‘ دی تعمیر دا کم شروع ہوئیا۔ علاقے دی بے روزگاری تے کماد دی فصل دی بہتات نوں ویکھدیاں ہوئیاں حکومت نیں ایس ملز دے قیام دا فیصلہ کیتا سی۔ تعمیرات دے ماہراں نیں ایہدی تعمیر تے ترے (۳) سال صرف ہوون دا اندازہ لائیا سی۔
1953ء دے وِچ لہور وں اُٹھن آلی ’’ختمِ نبوت تحریک‘‘ دے کارن ملک وِچ پہلا مارشل لاء نافذ ہوئیا جیہڑا دو مہینے تائیں رہیا۔ خواجہ ناظم الدین نوں برطرف کر دِتا گیا تے ’’محمد علی بوگرہ‘‘ نیں اپنی وزارت بنائی۔ دوجی اسمبلی وچ وِی زمینداراں تے جاگیرداراں دی اکثریت شامل سی ۔ مغربی پاکستان دیاں چالی (۴۰) سیٹاں وِچوں اٹھائی (۲۸) تے جاگیردار نامزد ہوئے جدوں کہ ایس اسمبلی وِچ ترے وکیل، پنج اَفسر تے چار کاروباری بندے براجمان ہوئے۔ انہاں دونواں اسمبلیاں دے دوران مشرقی پاکستان تے مغربی پاکستان وِچ صوبائی انتخابات ہوچکے سن۔ مغربی پاکستان وِچ مسلم لیگ دا غلبہ رہیا۔
مارچ 1954ء وچ صوبائی انتخابات رائے دہندگان دی فہرست بالغ رائے دہی دے اصول تے منعقد کیتے گئے۔ یونائیٹڈ فرنٹ (جگتو فرنٹ) نیں نورالامین دے مقابلے وِچ 238نشستاں وِچوں 223نشستاں حاصل کیتیاں تے مسلم لیگ نوں صرف داہ (۱۰) سیٹاں لبھیاں۔
24اکتوبر 1954ء نوں گورنر جنرل نیں ملک وِچ ہنگامی حالات دا اعلان کردیاں ہوئیاں آئین ساز اسمبلی توڑ دِتی۔ ایسے وَرے وِچ پنجاب دی حکومت نیں تھل نوں آباد کرن دے سلسلے وِچ ہِک پریس نوٹ دا اجراء کیتا جیہدی رُو نال انہاں لوکاں کولوں ایم اے ایف (مارجنل ایڈجسٹمنٹ فارمولاMarginal Adjustment Formula دے تحت اراضی حاصل کی جاوے گی جنہاں دیاں زمیناں تھل کینال نال آبپاش ہوون گیاں۔ ایس فارمولے دے بنیادی نکات ایہہ سن۔
(الف) پندرہ قلعیاں تو ں گھٹ رقبے دے مالکاں کولوں بھوئیں نئیں لئی جاوے گی۔
(ب) سولہاں توں ہِک سو قلعہ رقبہ دے مالکاں کولوں اَدھی زمین لے لئی جاوے گی۔
(ج) سو قلعے توں زیادہ اراضی دے مالکاں کولوں تِن چوتھائی زمین لئی جاوے گی۔
(د) رقبہ ملکیت ادنیٰ تے مزروعہ ربیع 1951ء ایس فارمولے توں مستثنیٰ ہووے گا۔
ایس فارمولے دے تحت علاقہ ہائے تھل دیاں زمیناں دے کاغذ تیار کرن دا کم شروع کر دِتا گیا۔
ٹی ڈی اے دی نگرانی وِچ بہوں ساریاں نہراں کڈھیاں گئیاں۔ تھل کینال نیں 9,300کیوسک پانی دے نال پورے علاقے نوں سیراب کیتا۔ ایس نہری نظام نال تھل دا وسیع بنجر علاقہ زیرِ کاشت آگیا۔ ضلع لیہ دا 6لکھ قلعے رقبہ ایس پانی توں مستفید ہوئیا (ایس نالوں کِتے زیادہ رقبہ ہالے تائیں نہری پانی دی سہولت توں محروم اے)۔
مارچ 1955ء نوں لیہ اکلی انڈسٹری لیہ شوگر ملز تعمیر دے آخری مراحل وِچ اپڑی۔31 مارچ 1955ء نوں بیگم وقارالنساء نون نیں ایہدا باقاعدہ افتتاح کیتا۔ جون 1955ء دی مرکزی اسمبلی وِچ جداگانہ یاں مخلوط دا کِتھے وی ذکر نئیں لبھدا سی۔ حالانکہ مسلم لیگ نیں 1906ء توں ای جداگانہ انتخابات دی رَٹ لائی ہوئی سی۔ ایس اسمبلی وچ 72ارکان مختلف انتخابی اداریاں دے راہیں منتخب ہوئے۔ انہاں وچوں 8نامزد سن۔ مغربی پاکستان دیاں 28نشستاں فیر جاگیرداراں تے وَڈے زمینداراں دے ہتھ لگیاں۔ انہاں نشستاں تے میاں ممتاز احمد دولتانہ، فیروز خان نون، مشتاق حسین گُرمانی، کرنل عابد حسین تے سکندر مرزا جئے وَڈے زمیندار براجمان سن۔ 6اگست 1955ء نوں محمد علی بوگرہ نیں استعفیٰ دے چھڈیا تے ’’چوہدری محمد علی‘‘وزیر اعظم بنے۔ ملک غلام محمد نیں گورنر جنرل دے عہدے توں استعفیٰ دِتا تے اوہدی جاہ تے ’’میجر جنرل سکندر مرزا‘‘ نیں ایہہ عہدہ سانبھیا۔ ایسے سال وِچ ای مغربی پاکستان دے چاراں صوبیاں نوں مِلا کے ایہدا وَن یونٹ قائم کیتا گیا تے اینہوں مغربی پاکستان دا ناں دِتا گیا۔
1955ء دے وَرے وِچ تھل دی آباد کاری دے سلسلے وِچ مارجنل ایڈجسٹمنٹ فارمولے دے تحت لوکاں دی زمیناں دے کاغذات مکمل ہوئے تاں ایس فارمولے نوں مڈھوں کینسل کرکے سلیب سسٹم فارمولا (Slab System Formula)متعارف کروائیا گیا۔ ایہہ فارمولا پہلاں دے فارمولے نالوں ترمیم شدہ نکات تے مشتمل سی۔ ایس ایکٹ دے پاروں زمینداراں تے سرکاری اہلکاراں وچ بہوں ساری الجھناں تے بھلیکھے پَے گئے۔ سرکاری اہلکار ایہہ آکھدے سن کہ ایم اے ایف دے تحت زمیناں دے تیار ہوون آلے کاغذات کینسل ہوگئے نیں تے ہن سارے کاغذ سلیب سسٹم فارمولے دے تحت تیار کیتے جاون گے۔ جدوں کہ زمینداراں دا ایہہ موقف سی کہ ایس فارمولے دا اطلاق 1955ء توں بعد ہوندا اے۔ ایس توں پہلاں دی زمیناں دے کاغذ ایم اے ایف دے تحت اِی بنن گے۔
سلیب سسٹم فارمولے دے تحت جِتھے مہاجراں تے دوجے ضلعیاں دے لوکاں نیں رقبے حاصل کیتے تے اپنی روٹی روزی دا سَمان کیتا اوتھے موقع پرست تے فراڈی ملک دشمن عناصر نوں وِی موقع لبھ گیا تے اونہاں زمیناں دا کاروبار شروع کر دِتا۔ رقبیاں دی جعلی الاٹمنٹ ، ایڈجسٹمنٹ تے جعلی کلیماں دے راہوں اوہ راتورات لکھاں پتی بن گئے تے خبرے کِنے حقدار ہتھاں وچ زمیناں دے اصلی کاغذ چُک کے کچہریاں تے دفتراں دے چکر لائوندے لائوندے ایس سنسار توں اوڈھر ہوگئے۔ (ادھی صدی لنگھن دے باوجود ہالیں تائیں ایہہ کاروبار برابر جاری اے تے کوئی روکن پُچھن آلا نئیں اے ۔) اثر و رسوخ آلے بندیاں دیاں اینہاں کارستانیاں دے باوجود تھل وِچ ٹی ڈی اے نیں زندگی دی چہل پہل کر دِتی۔ بے آب و گیاں ٹِبے پَدھرے کیتے گئے، نہراں تے سڑکاں بنائیاں گئیاں تے آبادکاراں نوں ترغیب دے کے ایس علاقے وَل متوجہ کیتا گیا۔ ایدھے نال نال ٹی ڈی اے نیں آبادکاراں دا ہرطراں خیال رکھیا۔ اسی ایہہ آکھ سگدے آں جے لیہ دے علاقے نوں ترقی دی نہج تے ٹورن لئی ٹی ڈی اے دے کردار نوں کدیں وِی فراموش نئیں کیتا جاسگدا۔ محکمہ زراعت نیں کساناں دی بہوں امداد کیتی تے رقبیاں نوں پدھرا کرن لئی نکیاں نکیاں قسطاں تے مشینری دی سہولت فراہم کیتی۔
اسمبلی نیں 29فروری 1956ء نوں پہلے آئین دے مسودے دی منظوری دِتی جیہدی بناء تے مارچ وِچ پاکستان دا پہلا آئین نافذ کیتا گیا تے پاکستان نوں اسلامی جمہوریہ قرار دِتا گیا۔ 23مارچ نوں سکندر مرزا نیں صدارت دے عہدے دیاں ذمہ داریاں قبول کیتیاں۔
ستمبر 1956ء وِچ ’’حسین شہید سہروردی‘‘ نیں چوہدری محمد علی دی جاہ تے وزیر اعظم دی کرسی سانبھی۔ انہاں توں مگروں اکتوبر 1957ء وِچ ’’آئی آئی چندریگر (ابراہیم اسماعیل چندریگر) ‘‘ وزیراعظم بنے۔ اوہ صرف اڈھائی تِن مہینے اقتدار تے رہیے تے دسمبر 1957ء وِچ ’’فیروز خان نون‘‘ پاکستان دے وزیر اعظم بنے۔ پورا ملک کرپشن ، بدعنوانیاں ، لاقانونیت تے اقرباء پروری دی لپیٹ وِچ آئیا ہوئیا سی۔ پاکستان دے دوجے علاقیاں دی طراں لیہ دی عوام وی ایس ناپائیدار جمہوریت دے ہتھوں بری طراں اَکی ہوئی سی۔ روز کھاون پین دے سودے مہنگے ہو ہو کے نایاب ہوندے گئے تے غربت نیں پوری طراں علاقے نوں اپنی لپیٹ وِچ لیا ہوئیا سی۔
7اکتوبر 1958ء نوں صدر مملکت سکندر مرزا نیں ملک دی سیاسی بے چینی تے ہنگامی حالت نوں ویکھدیاں ہوئیاں مارشل لاء نافذ کر دِتا تے ’’محمد ایوب خان‘‘ نوں اقتدار سونپ دِتا۔
(ایوب خان 1907ء نوں ہزارہ وِچ پیدا ہوئے سن۔1928ء وِچ انڈین آرمی وِچ شامل ہوئے تے جنگِ عظیم دوم وِچ برما دے محاذ تے ہک بٹالین دی کمان کردے رئے۔ 1954ء وِچ افواجِ پاکستان دے کمانڈر انچیف مقرر ہوئے تے 1954ء وِچ وزیرِ دفاع دے عہدے تے فائز ہوئے سن۔)
عوام وِچ غیر مستحکم جمہوریت دے پاروں پیدا ہوون آلی بے چینی مارشل لاء دی وجہ توں ختم ہوگئی۔ محمد ایوب خان دے مارشل لاء نیں جِتھے ذخیرہ اندوزاں کولوں جنساں باہر کڈھائیاں اوتھے قانون بنا کے روز مرہ دیاں چیزاں دے پکے ریٹ مقرر کیتے۔ ایس کم وِچ ایوب خان نیں کسے نوں وِی رعایت نئیں دِتی تے مجرماں نوں سزاواں دِتیاں تاکہ دوجے عبرت پھڑن تے وسیب دی تباہی کرن آلیاں نال شریک ناں ہوون۔ اونہیں زرعی اصلاحات دی خاطر لینڈ ریفامزکمشن (Land Refarms Commission) قائم کیتا جیس نیں زرعی اصلاحات نافذ کیتیاں۔ ضلع لیہ وِچ ایس کمشن دے توسط نال 11,813قلعے رقبہ حکومت دی تحویل وِچ لیا گیا۔ ایس دے علاوہ وی اونہاں نیں بہوں سارے نِکے نِکے قانون پاس کیتے جنہاں نال عام آدمی نوں بہوں سارا تحفظ لبھیا۔
27اکتوبر 1958ء نوں سکندر مرزا نوں مستعفی ہوکے لندن جانا پئیا جتھے اوہ بعد وِچ فوت ہوگیا۔ اونہاں نوں ایران وِچ دفن کیتا گیا۔
1959ء وِچ صدر مملکت جنرل محمد ایوب خان نیں پاکستان وِچ بنیادی جمہوریت دا نظام (Basic Democratic System) رائج کردِتا۔ ایس نظام دے تحت مواضعات وِچ یونین کونسلاں، قصبیاں وِچ ٹائون کمیٹیاں تے یونین کمیٹیاں قائم کیتیاں گئیاں۔لیہ دے وِچ بی ڈی سسٹم دے تحت 19یونین کونسلاں بنائیاں گئیاں۔ عام ووٹراں نیں کونسلر تے کمیٹیاں دے ممبراں دا چُنائو کرنا سی۔ اینہاں منتخب ممبراں نیں بعد وِچ لجسلیٹو اسمبلی لئی ممبر چُننے سن۔ لیہ دے علاقے توں سید نذر حسین شاہ بخاری تے ملک قادر بخش جکھڑ ممبر لجسلیٹو اسمبلی (M.L.A.)منتخب ہوئے۔
فروری 1960ء وِچ بنیادی جمہوریت دے 80ہزار منتخب ارکان نیں ایوب خان تے اعتماد دا اظہار کرکے اونہاں نوں صدرِمملکت دے عہدے تے فائز کیتا۔ محمد ایوب خان نیں دارالحکومت کراچی توں اسلام آباد منتقل کرن دے احکامات صادر کر دِتے۔
یکم مارچ 1962ء نوں ملک وِچ نواں آئین نافذکیتا گیا تے اوہدے تِن چار مہینے مگروں ایوب خان نیں ملک توں مارشل لاء چُکن دا اعلان کر دِتا۔ ایسے سال ملک دے وِچ عام انتخابات منعقد ہوئے۔
1964ء وِچ ضلع لیہ دیاں یونین کونسلاں دی تعدا د 19توں وَدھا کے 24کر دِتی گئی۔
2جنوری 1965ء بنیادی جمہوریتی نظام دے ذریعے صدارتی انتخابات کرائے گئے جنہاں وچ محمد ایوب خان کنونشنل مسلم لیگ دے پلیٹ فارم توں صدارت لئی الیکشن وِچ حصہ لے رئے سن۔ اونہاں دے مقابلے وِچ کونسل مسلم لیگ، نیشنل عوامی پارتی، جماعتِ اسلامی، عوامی لیگ تے نظامِ اسلام پارٹی دی متفقہ امیدوار مِس فاطمہ جناح سن۔ لیہ توں سید نذرحسین شاہ بخاری، سردار محمد بہرام خان سیہڑ، سردار لعل خان مگسی تے اونہاں دے کئی سنگتی بیلی مِس فاطمہ جناح دی حمایت وِچ زبردست انتخابی مہم چلا رئے سن جدوں کہ ملک قادر بخش جکھڑ تے سرکاری عملہ ایوب خان دی حمایت وِچ سرگرداں سی۔ اپنی انتخابی مہم دے سلسلے وِچ جنرل ایوب خان لیہ آئے تے اونہاں نیں ایم سی ہائی سکول لیہ دی عمارت وچ عوام نال خطاب کیتا۔ اونہاں دی آمد تے جلسے دا انتظام ملک قادر بخش جکھڑ دی نگرانی تے تعاون نال ہوئیا سی۔ لیہ توں فاطمہ جناح دو ووٹاں توں ہاری سی۔ مجموعی طور تے جنرل محمد ایوب خان جِت گئے سن تے صدرِ مملکت دے عہدے تے فائز ہوئے۔
لیہ دا علاقہ رُلدا کُھلدا ملک دے نال ٹُریا ہوئیا سی۔ ایہدی ترقی وَل کسے دی خاص تک نئیں پوندی سی ایس لئی ایتھے دی عوام دے حال اوہو دے اوہی رئے۔ لوکاں دیاں بنیادی ضرورتاں وی اونہاں لئی معمہ بندیاں گئیاں تے ڈِھڈ تے بُھک دے چکراں وِچوں حیاتی بھر ناں نکل سگے۔تھوڑا جیہا جمود اوس ویلے ٹُٹیا جدوں ازلی وَیری ہندوستان نیں پاکستان تے حملہ کر دِتا۔
1965ء دے وَرے وِچ کشمیر دے حریت پسند مجاہداں نیں اپنی آزادی لئی جدوجہد تیز کردیاں ہوئیاں جنگ چھیڑ لئی۔ ہندوستان نیں موضع اعوان شریف (گجرات) تے بِن دَسے پائے اندھا دھند بمباری کرکے بین الاقوامی اصولاں دی سخت خلاف ورزی کیتی۔ ایہدے جواب وِچ پاکستان دیاں فوجاں نیں کشمیر دے وِچ چھمب تے جوڑیاں تے قبضہ کر لیا۔ غیر متوقع طور تے ہندوستان نیں 6ستمبر 1965ء نوں رات دے ہنیرے وِچ اعلانِ جنگ کیتے بناں لہور تے حملہ کر دِتا۔ پاکستانی فوجاں نیں بڑی دلیری تے شجاعت دا مظاہرہ کیتا تے اپنے نالوں کئی گُنا زیادہ طاقتور فوجاں دا ڈَٹ کے مقابلہ کیتا تے اونہاں دیاں کھاکھاں چیر کے رکھ دِتیاں۔ ہندوستان ایس پسپائی تے مشتعل ہوکے سیالکوٹ تے حملہ آور ہوئیا تے کئی میل تائیں پاکستانی علاقے وِچ وَڑ آئیا پَر پاکستانی فوج دے گھبرو شینہہ جواناں نیں اونہاں دا مونہہ موڑ دِتا تے اونہاں نوں بھجن تے مجبور کر دِتا۔ اقوامِ متحدہ دی مداخلت دے پاروں 23ستمبر 1965ء نوں جنگ بندی دا اعلان ہوگیا۔ روسی وزیر اعظم ’’مسٹر کوسی جن‘‘ دی مساعی وِچ صدر پاکستان محمد ایوب خان تے بھارت دے وزیر اعظم ’’شاستری‘‘ دے مابین مفاہمت لئی بات چیت شروع ہوئی جیہڑی کئی دیہاڑیاں تائیں جاری رئی۔ اخیر دونواں لیڈراں نیں 10جنوری 1966ء نو ں مشترکہ اعلان تے دستخط کرن لئی رضامندی ظاہر کیتی۔ ایسے رات ای ہندوستانی وزیر اعظم شاستری راہی ملکِ عدم وَل روانہ ہوگئے۔
ایہہ معاہدہ ’’اعلانِ تاشقند‘‘ دے ناں نال تریخ دا حصہ بنیا۔ ایس معاہدے دی رُو نال ایہہ قرار پایا کہ دونویں ملک اپنے متنازعہ امور کشمیر سمیت بات چیت تے مذاکرات دے راہیں حل کرن گے۔ ایس جنگ وِچ جِتھے لیہ نال تعلق رکھن آلے فوجی جواناں نیں جنگ دے پِڑ وِچ اپنی طاقت دا لوہا منوایا اوتھے لیہ دی عوام نیں وی جوش و خروش وِکھاون وِچ کوئی کسر باقی نئیں چھڈی۔ چار چفیرے ملی نغمے تے جنگی ترانے چینجراں تے گونج رئے سن۔ اُچی آواز وِچ چلن آلے ایہہ ملی نغمے ایمان دے سیک نوں ودھائوندے پئے سن۔ مسیتاں وِچ فتح لئی دعاواں منگیاں جا رئیا ں سن تے زنانیاں گھراں وِچ مصلیاں تے جائے نمازاں تے بہہ کے کِنی کِنی دیر تائیں اپنے ملک دی سلامتی لئی رب کولوں دعاواں منگدیاں رہندیاں سن۔
1967ء وِچ عالمی بنک نیں دریائے سندھ تے بنن آلے ’’تربیلا ڈیم‘‘ دی منظوری دِتی تے ایس توں اگلے وَرے وِچ اِی ’’تربیلا ترقیاتی فنڈ‘‘ قائم کیتا گیا جیہدے وِچ کئیاں مُلکاں کولوں قرضے لئے گئے۔ ایہہ ڈیم چار وَریاں دے وِچ تعمیر ہوگیا پَر ایس نیں 1977ء توں کم کرنا شروع کیتا سی۔ مٹی نال بنن آلا ایہہ دنیا دا سبھ توں وَڈا ڈیم سی۔ ایہہ سال پاکستان دی تریخ وِچ ایس لئی وی اہمیت رکھدا اے جے ایس سال یعنی دسمبر 1967ء وِچ میر ذوالفقار علی بھٹو نیں پاکستان پیپلز پارٹی دی بنیاد رکھی۔ لیہ دے لوکاں تائیں ایس پارٹی دا منشور کُجھ چِر پِچھوں اَپڑیا سی۔
26مارچ 1969ء نوں ملک گیر ایجی ٹیشن دے پاروں صدر ایوب خان نیں استعفیٰ دے چھڈیا تے اقتدار جنرل یحییٰ خان دے حوالے کر دِتا۔ یحییٰ خان نیں 1962ء دا آئین ختم کرکے ملک دے وِچ مارشل لاء دے نفاذ دا اعلان کر دِتا۔ 30جون 1970ء نوں ون یونٹ دا خاتمہ کرکے مغربی پاکستان دے چارے صوبے بحال کر دِتے گئے۔
7دسمبر 1970ء نوں قومی اسمبلی دے انتخابات ہوئے تے اینہاں توں داہ دیہاڑے بعدصوبائی اسمبلی دے ممبراں دے چنائو لئی انتخابات ہوئے۔ اینہاں ووٹاں وِچ انتخابی مہم دے سلسلے وِچ میر ذوالفقار علی بھٹو لیہ آئے تے ایتھے دے لوکاں نیں بانہواں کھول کے اونہاں نوں آئو جی آکھیا۔ اونہاں اپنی پارٹی دے منشور بارے لوکاں نوں آگاہ کیتا۔ ایتھے دے وسنیکاں نوں اونہاں دی گلاں توں ایہہ گویڑ لگا سی کہ ایہہ بندہ اونہاں دے مسئلیاں نوں حل کرے گا۔ ایس لئی ایتھے پاکستان پیپلز پارٹی دی پکی نیہہ بَجھ گئی۔
حلقہ NA-139دی نشست لئی ایتھے دی بزرگ ہستی حضرت پیر’’ عبداللہ جوتہ‘‘ (المعروف پیر بارو شریف) ووٹاں وِچ کھلوتے۔ اونہاں دے مقابلے وِچ ’’مہر منظور حسین سمرا‘‘ کھڑے سن جنہاں نوں کامیابی نصیب ہوئی تے پیر بارو شریف ہار گئے۔ صوبائی اسمبلی دے حلقہ PP-199توں جمعیت علمائے پاکستان دی طرفوں ’’پیر محمد سید شاہ ‘‘(پیر چھتر شریف) تے حلقہ PP-198 توں’’ پیر سید مہتاب شاہ ‘‘نیں سیٹاں کڈھیاں تے کامیاب ہوئے۔ بعد وِچ ایہہ دونویں سیٹاں پاکستان پیپلز پارٹی دے حصے وِچ آگئیاں کیوں جے پیر سید مہتاب شاہ تے پیر سید محمد شاہ نیں جمعیت علمائے پاکستان نوں چھڈ کے پاکستان پیپلز پارٹی جوائن کر لئی سی۔
’’مجیب الرحمن‘‘دی عوامی لیگ نیں مشرقی پاکستان وِچ تے میر ذوالفقار علی بھٹو دی پاکستان پیپلز پارٹی نیں مغربی پاکستان وِچ بھاری اکثریت حاصل کیتی۔ نیشنل اسمبلی وِچ عوامی لیگ نیں 300وِچوں 151سیٹاں جِتیاں جدوں کہ پاکستان پیپلز پارٹی دے حصے وِچ صرف 81 نشستاں آئیاں۔مشرقی پاکستان دی صوبائی اسمبلی وِچ شیخ مجیب الرحمن دی جماعت نیں زیادہ سیٹاں لئیاں۔ مجیب الرحمن نیں اعلان کیتا کہ ایس دی طرفوق مارچ 1969ء وِچ پیش کیتے گئے چھ نکات دی بنیاد تے نواں آئین وضع کیتا جاوے گا۔ پاکستان پیپلز پارٹی نیں انہاں نکات نوں اُکا رَد کر دِتا۔ ایس گل تے یکم مارچ 1971ء نوں ڈھاکہ دے وِچ مکمل ہڑتال کیتی گئی ۔ احتجاج جدوں شدت اختیار کر گیا تے جلسے جلوس دی تعداد حدوں وَدھ گئی تے شیخ مجیب الرحمن تے اوہدے نیڑے دے سنگتیاں نوں گرفتار کر لیا گیا جیہدے پاروں شر پسند عناصر نیں اَگ تے لہو دا بَزار بھَکا دِتا۔ اینہاں لوکاں دی سرکوبی لئی پاک آرمی حرکت وِچ آگئی۔ دہشت گرد ہندوستان وَل نٹھ گئے ۔ اونہاں فیر ایہو اِی وطیرہ نَپ لیا کہ ہندوستان بھج جاندے سن تے اوتھوں اسلحہ تے عسکری تربیت لے کے فیر آ کے دہشت گردی کردے سن۔
ازلی ویری ہندوستان نیں جیہڑا ایس اوکھے ویلے دہشت گرداں دی پشت پناہی کردا پئیا سی، نیں 23نومبر 1971ء نوں مشرقی پاکستان تے شدید حملہ کردِتا۔ دسمبر دے مڈھلے دیہاڑیاں وِچ ای مغربی پاکستان دی سرحد تے وی جنگ چھڑ گئی۔ مشرقی پاکستان وِچ پاک آرمی نیں بھرپور مقابلہ کیتا پَر سیاسی محاذاں تے شکست کھاون دے پاروں جنرل نیازی نوں ہتھیار سُٹنے پئے۔ 95ہزار دے لگ بھگ فوجی جوان جنگی قیدی بن کے ہندوستان اَپڑا دِتے گئے۔ اِنہاں فوجیاں دے وِچ تھل دے علاقے نال تعلق رکھن آلے جوان وی ہے سن۔ 17دسمبر 1971ء نوں ایہہ یکطرفہ جنگ بند کردِتی گئی۔
20دسمبر 1971ء نوں جنرل یحییٰ خان نیں استعفیٰ دے چھڈیا۔ بعد ازاں انہاں نوں عوامی غیض و غضب توں بچاون لئی نظر بند کر دِتا گیا۔ ایہہ نظر بندی سزا دے ناں تے تحفظ دا کم دیندی رئی۔(یحیٰی خان نوں بعد وچ جولائی 1977ء وِچ رہا کر دِتا گیا)۔ ذوالفقار علی بھٹو نیں صدر مملکت تے چیف مارشل لاء ایڈمنسٹریٹر دے عہدے سانبھ لئے۔ ملکی سطح تے ساریاں وَڈیاں صنعتاں ، پرائیویٹ سکول و کالجز، سارے نجی بینک تے انشورنس کمپنیاں نوں قومی تحویل وِچ لے لیا گیا۔ پاکستان دولخت ہوگیا۔
8جنوری 1972ء نوں شیخ مجیب الرحمن نوں رہا کر دِتا گیا۔ اپریل وِچ قومی اسمبلی دے اجلاس وِچ مارشل لاء دے خاتمے دا اعلان کیتا گیا۔ جولائی وِچ پاکستان تے بھارت دے درمیان ’’شملہ معاہدہ‘‘ طے پایا جیہدے تحت دونواں ملکاں دیاں فوجاں بین الاقوامی سرحداں تے واپس آگئیاں۔
14اگست 1973ء نوں ملک دے وِچ نواں آئین نافذ ہوئیا جیہدے تحت مُلک وِچ پارلیمانی نظام بحال کردِتا گیا۔ چوہدی فضل الٰہی صدرِمملکت دے عہدے تے فائز ہوئے جدوں کہ ذوالفقار علی بھٹو نیں وزیراعظم دے عہدے دا حلف چُکیا۔ ایسے وَرے پاکستان وِچ یومِ مزدور ’’یکم مئی‘‘ سرکاری طور تے منائون دا حکم جاری کیتا گیا۔ لیہ دے علاقے وچ میر ذوالفقار علی بھٹو دے جمہوری نعریاں دی عملی شکل نظر ناں آسگی۔ اوہ آپ تے بہوں قابل تے عالمی شہرت یافتہ سیاستدان سن تے اونہاں نیں عوام دی فلاح و بہبود لئی بہوں چنگے منصوبے بنائے سن پَر لیہ دے مفاد پرست ٹولے نیں ڈپوواں، منشیات دے ٹھیکیاں تے غریبا ں لئی آئون آلیاں چیزاں دی وَنڈ ورت دی آڑ وِچ اپنی تجوریاں تے گلے بھرے تے عوام نوں ہِک ویلے دی روٹی لئی لمیاں قطاراں وِچ کھڑا کر دِتا۔ ذوالفقار علی بھٹو جاگیر داراں دے خلاف عوام وِچ جیس جوش و خروش نوں پید ا کر چُکے سن اوہدا تقاضا ایہواِی سی کہ عوام دے مسئلے ہر صورت وِچ حل کیتے جاندے تے اینہاںچند فیصد جاگیرداراں کولوں عوام نوں بچایا جاندا پَر ایہہ ناں ہوسگیا۔
28اگست 1973ء نوں ’’معاہد ہ دہلی‘‘ طے پایا جیہدے نتیجے وِچ جنگی قیدیاں دی رہائی دا سلسلہ شروع ہوئیا جیہڑا تقریباً ہِک سال تائیں جاری رئیا۔ ذوالفقار علی بھٹو دی ذاتی دلچسپی دے کارن ’’پیپلز پبلیکیشنز لمیٹڈ‘‘ (پیپلز پارٹی دے اخبار دی پرنٹنگ لئی قائم ہوئیا)، ’’زیڈ اے بھٹو ٹرسٹ‘‘ (مورخہ 6نومبر 1973ء نوں قائم ہوئیا) تے ’’پیپلز فائونڈیشن ٹرسٹ‘‘ (مورخہ 14 اگست 1974ء نوں قائم ہوئیا) وغیرہ جئے فقید المثال ادارے قائم کیتے گئے جنہاں دی چیئر پرسن ’’نصرت بھٹو‘‘ سی۔ اینہاں اداریاں لئی ابوظہبی دے حکمراناں کولوں کروڑاں روپے وصول کیتے گئے۔
22فروری 1974ء نوں میر ذوالفقار علی بھٹو دیاں کوششاں نال اسلامی سربراہی کانفرنس دا انعقاد لہور وِچ ہوئیا تے ایس کانفرنس دے پہلے دیہاڑے اِی پاکستان نیں بنگلہ دیش دی حیثیت نوں تسلیم کر لیا۔ ذوالفقار علی بھٹو نیں سارے بینک، انشورنس کمپنیاں ، سکولز و کالجز، نجی صنعتیں تے کئی اہم ادارے سرکاری تحویل وِچ لے لئے۔ پہلی توں لے کے دسویں جماعت تائیں تعلیم مفت قرار دِتی۔ طالب علماں لئی ’’سٹوڈنٹ کارڈ‘‘ دی سہولت شروع کیتی جیہڑی لیہ دے وِچ کئی جھگڑیاں دا باعث بنی۔ کِنے پڑھوکیاں لئی فائدہ مند ثابت ہوئی۔7ستمبر 1974ء نوں قومی اسمبلی نیں قادیانیاں نوں غیر مسلم قرار دِتا۔ اینہاں کماں دے علاوہ وِی میر صاحب نیں بہوں سارے عوامی کم کیتے جِنہاں دے کارن لیہ دے وسنیکاں وِچ اَج وی بہوں سارے پڑھے لکھے تے باشعور بندے اونہاں نوں اپنی پسندیدہ شخصیت قرار دیندے نیں۔ایس علاقے وِچ ملک قادر بخش جکھڑ پاکستان پیپلزپارٹی دے بہوں فعال وَرکر سن۔ اونہاں سی سیاسی ساکھ اونہاں نوں بہوں اُتے لے گئی سی۔ کروڑ وِچ سردار بہرام خان سیہڑذوالفقار علی بھٹو دے جیالے سنگتی سن۔(1938ء نوں کروڑ لعل عیسن وِچ پیدا ہوئے۔ اونہاں دے والد سردار بشیر احمد سیہڑ کروڑ دے تگڑے زمیندار سن۔ ابتدائی تعلیم توں مگروں ایمرسن کالج تے ایف سی کالج لاہور زیرِتعلیم رئے۔ گریجویشن توں بعد لاء دی تعلیم حاصل کیتی۔ 1962ء وِچ سیاست وِچ وارد ہوئے۔ مس فاطمہ جناح دے پرجوش حامی سن۔ 1970ء وچ جدوں ذوالفقار بھٹو لیہ آئے تے بہرام خان اونہاں کولوں متاثر ہوکے پاکستان پیپلز پارٹی دے رُکن بن گئے۔77ء وِچ ایم این اے منتخب ہوئے۔ 1988ء دے غیر جماعتی انتخابات وِچ صاحبزادہ فیض الحسن کولوں نیشنل اسمبلی دا الیکشن ہرے۔ ممبر ضلع کونسل رئے۔ کُجھ عرصہ جسٹس دے عہدے تے فائز رئے۔10جولائی 1995ء نوںسرکار وَلوں لندن وِچ دل دے آپریشن دے دوران اپنے خالقِ حقیقی نوں جاملے۔)
7مارچ 1977ء نوں قومی اسمبلی دے انتخابات ہوئے جنہاں دے وِچ پاکستان پیپلز پارٹی نیں واضح اکثریت حاصل کیتی۔ لیہ دے حلقہ NA-138توں ملک قادر بخش جکھڑ کامیاب ہوئے جدوں کہ حلقہ NA-139وِچوں پاکستان پیپلز پارٹی دے نامزد امیدوار سردار محمد بہرام خان سیہڑجِت گئے۔ سردار بہرام دے مقابلے وِچ چوہدری رحمت علی علوی(قومی اتحاد) تے سید ریاض حسین شاہ (آزاد امیدوار) سن جنہاں نوں شکست دا ساہمنا کر نا پے گیا۔ ایسراں اِی صوبائی اسمبلی دے حلقہ PP-198توں پاکستان پیپلز پارٹی دے امیدوار مہر محمد سلیمان تھند جِت گئے۔ حلقہ PP-199توں شیخ منظور حسین کامیاب ہوئے ۔ اونہاں دا تعلق وِی پاکستان پیپلز پارٹی نال سی۔اونہاں دے مقابلے تے ملک غلام حید ر تھند (آزاد امیدوار) تے صاحبزادہ فضل احمد (قومی اتحاد) سن جنہاں نوں شکست دا مزہ چُکنا پے گیا۔
(چوہدری رحمت علی علوی بھارت دے ضلع امرتسر وِچ درمیانے طبقے دے ہِک گھر جمے سن۔ اوہ تحریک پاکستان دے سرگرم کارکن سن۔میٹرک کرن توں بعد رائل انڈین آرمی وِچ سٹور انچار بھرتی ہوئے۔ نال پڑھائی وی جاری رکھی۔ گریجویشن کرکے نوکری چھڈ دِتی تے تعلیم و تدریس نال وابستہ ہوئے۔ سول نافرمانی تحریک دے سلسلے وِچ جیل اَپڑے۔ پاکستان بنن تے ہجرت کرکے لیہ آباد ہوئے۔ کراچیوں لاء کیتا تے مظفرگڑھ عدالتاں وِچ پریکٹس کرن لگ پئے۔ 1973ء وِچ پنجاب بار دے ممبر بنے۔ مسلم لیگ دے سرگرم رکن رئے۔ مسلم لیگ پنجاب دے صدر بنے۔ 1986ء وِچ مستعفی ہوئے۔ 1995ء نوں فوت ہوئے تے فتح پور دے نیڑے ہِک پنڈ ’’وکیل والا‘‘ وِچ دفن ہوئے۔)
مجموعی طور تے پاکستان پیپلز پارٹی دے بوہتے نامزد امیدوار کامیاب ہوئے۔ایس الیکشن وِچ انتخابی مہم لئی کارکناں نوں پارٹی دی خدمات دے صلے وِچ ملکی سطح تے نلکے، بھیڈاں، سائیکل تے موٹر سائیکلاں وَنڈیاں گئیاں۔ضلع مظفرگڑھ (بشمول تحصیل لیہ) 27موٹر سائیکلاں تے 3سائیکلاں کارکناں وِچ وَنڈیاں گئیاں۔ 9سیاسی پارٹیاں دے اکٹھ ’’قومی اتحاد‘‘ نیں زبردست دھاندلی دا الزام لائوندیاں ہوئیاں اینہاں ووٹاں نوں تسلیم ناں کیتا تے 10مارچ 1977ء نوں ہوون آلے صوبائی اسمبلی دے ووٹاں وِچ حصہ لین توں انکار کردیاں ہوئیاں بائیکاٹ کرن دا اعلان کر دِتا۔ حکومت دے خلاف ملک گیر ہڑتالاں تے جلسے جلوساں دا لماں سلسلہ شروع ہوگیا۔ لیہ دے وِچ 14مارچ 1977ء نوں میاں محمد بشیر دی قیادت وِچ بہوں وَڈا جلوس کڈھیا گیا۔ لیہ شہر دے ریلوے پھاٹک تے اپڑ کے جلوس کڈھن آلیاں نیں ’’تحریک نفاذِ مصطفی ﷺ زندہ باد‘‘ تے ’’بھٹو جی ہُن پُھٹو جی‘‘ دے نعرے لائے جیہدے تے پولیس نیں ڈنڈے سوٹے چلانے شروع کردِتے۔ لاٹھی چارج دے نال نال آنسو گیس وی سُٹی گئی۔ پولیس دے ایس رویے نوں ویکھ کے عوام تَپ گئی تے لوکاں نیں چنگا بھلا پتھرائو کیتا۔ ایس جلوس دے بعد لیہ دے سارے قصبیاں ، پنڈاں تے شہراں وِچ جلوس کڈھے گئے۔ چوہدری رحمت علی علوی، چوہدری اصغر علی گوجر، ملک فضل الٰہی، ڈاکٹر رحمت اللہ، میاں محمد بشیر، عبدالمجید ایڈووکیٹ تے اونہاں دے سنگتیاں ساتھیاں نیں بھرپور مظاہرے کیتے۔ بہوں سارے کارکن پھڑے گئے تے اونہاں نوں حوالاتاں وِچ ڈَک دِتا گیا پَر عوام دے غیض وغضب وِچ کوئی گھاٹا ناں پیا سگوں کم وَدھدا گیا۔ ملکی سطح تے ہڑتالاں، ریلیاں ، جلسے تے جلوساں دا ایہہ سلسلہ ایس حد تائیں وَدھ گیا کہ پاک فوج نوں مداخلت کرنی پئی۔
5جولائی 1977ء (4تے 5جولائی دی وِچلی رات) نوں بری فوجاں دے چیف آف آرمی اسٹاف ’’جنرل محمد ضیاء الحق‘‘ نیں ملک نوں خانہ جنگی توں بچائون لئی تے غدر دے رَولے وِچوں کڈھن لئی مارشل لاء نافذ کر دِتا۔ ذوالفقار علی بھٹو نوں گرفتار کر لیا گیا۔ اونہاں تے نواب احمد خان دے قتل دا مقدمہ درج سی ۔ ایہہ قتل 10تے 11نومبر 1974ء نوں ہوئیا سی۔
18مارچ 1978ء نوں لاہور ہائی کورٹ فل بنچ نیں ذوالفقار علی بھٹو تے اونہاں دے ساتھیاں لئی موت سی سزا سنائی۔ بھٹو وَلوں سپریم کورٹ وِچ اپیل دائر کیتی گئی۔ سپریم کورٹ نیں ہائی کورٹ دے فیصلے نوں برقرار رکھدیاں ہوئیاں معافی دی اپیل مسترد کردِتی۔ 4اپریل 1979ء نوں بھٹو نوں راولپنڈی جیل وِچ تختہِ دار تے چڑھا دِتا گیا۔ لیہ دے وسیب وِچ اونہاں دی پھانسی تے کوئی خاص ردِ عمل ویکھن وِچ نئیں آیا سی کیوں جے ایہہ پھانسی دا عمل آہستگی نال اپنے انجام نوں اپڑایا گیا سی۔ پیپلز پارٹی دے جیالیاں نے پہلاں تاں ایہہ دعوے کیتے سن کہ ایہہ سبھ ٹوپی ڈراما اے۔ بھلا بھٹو نوں وِی کوئی پھانسی تے چاڑھ سگدا اے۔ چار چفیرے بہوں ساریاں افواہواں بھوندیاں رئیاں پَر جو ہونی سے ہوگئی سی تے اوہدے تے اخیر یقین کرنا پیندا سی۔ جماعت اسلامی دے کارکناں لیہ شہر وِچ بھٹو دی موت تے بہوں وَڈا جشن منایا۔ پیپلز پارٹی دے جیالیاں نوں جدوں ایس جشن دی سونہہ ہوئی تے اونہاں وَٹے شَٹے مار کے ایس جشن نوں سبوتاژ کر دِتا۔ 15 ستمبر 1978ء نوں جنرل محمد ضیاء الحق نیں صدر مملکت دے عہدے دا حلف چُکیا۔
10فروری 1979ء نوں صدر مملکت جنرل محمد ضیاء الحق نیں عید میلاد النبی ﷺ دے سوہنے موقعے تے اسلامی نظام دے نفاذ دا اعلان کرکے پاکستانیاں دا ہِک دیرینہ مطالبہ پورا کیتا۔ زکوٰۃ تے عشر دا آرڈیننس جاری کیتا، شریعت بنچاں دا قیام عمل وِچ لیاندا گیا تے ہور وی کئی ترامیم کرکے ملکی قوانین نوں اسلامی سانچے وِچ ڈھالن دی کوشش کیتی گئی۔ زکوٰۃ دی تقسیم دا کم سارے ملک وِچ 32,000زکوٰۃ کمیٹیاں بنا کے اونہاں دے سپرد کر دِتا گیا۔ایسے وَرہے وِچ لَمے چِر پِچھوں بلدیاتی انتخابات کرائے گئے ۔ا ینہاں انتخابات وِچ لیہ دی شرکت تحصیل دے طور تے ضلع مظفر گڑھ نال سی تے ایتھے 24یونین کونسلاں نیں اپنے نمائندے چُنے۔
ستمبر 1979ء وچ ’’حفیظ اللہ امین‘‘ دے برسرِاقتدار آون نال افغانستان دے لاقانونیت دا کالا دور شروع ہوگیا۔ افغان بہوں تعداد وِچ مہاجر ہوکے پاکستان اَپڑن لگ پئے۔ (مہاجراں دے آون دا ایہہ سلسلہ ہالے تائیں کِسے ناں کِسے صورت وِچ جاری اے)۔ ہجرت دے ایس سلسلے وِچ بلوچستان تے صوبہ سرحد دے راہیں بہوں سارے افغانی پٹھان لیہ دے علاقے وِچ آکے آباد ہون لگ پئے۔ لیہ دے وسنیکاں نیں دوجے علاقے دے لوکاں دی طراں اِنہاں نوں سِر اکھاں تے رکھیا تے اینہاں نوں پیر جمائون لئی اپنی پوری امداد تے تعاون دِتا۔
1980ء وِچ وفاقی شرعی عدالت قائم کیتی گئی تے جنرل محمد ضیاء الحق نیں اسلامی نمائندے دی حیثیت نال اقوام متحدہ دے 35ویں اجلاس وِچ شرکت کیتی۔ اقوام متحدہ دی تریخ دا ایہہ پہلا موقع سی کہ کِسے صدر دی تقریر دے پہلاں قرآن پاک دی تلاوت کیتی گئی سی۔ایسے وَرے وِچ دیت تے قصاص دا مسودہ پیش کیتا گیا ۔
1981ء وچ سودی نظام دا خاتمہ کیتا گیا تے بینکاں وِچ نفع تے نقصان دی بنیاد تے اکائونٹ کھولے جان لگے۔ قومی اسمبلی دی جاہ تے 260رکناں تے مشتمل مجلسِ شورٰی قائم کیتی گئی جیہڑے پارلیمنٹ دے فرائض سرانجام دیندی سی۔
یکم جولائی 1982ء نوں ملک دے باسیاں دے پرانے مطالبے نوں مندیاں ہوئیاں پنجاب دے گورنر ’’غلام جیلانی خان‘‘ نیں لیہ نوں ضلعی ہیڈکوارٹرز دا درجہ دے دِتا۔ لیہ دے نال نال ہور وِی کئی پنجاب دیاں تحصیلاں نوں ایہہ درجہ دِتا گیا۔ وفاقی وزیر ’’راجہ ظفر الحق‘‘ نیں ڈی سی آفس تے پاکستان دا جھنڈا لہرا کے ایس نویں ضلعے دا افتتاح کیتا۔ایہدے نال اِی لیہ دی ترقی دا ہِک نواں دور شروع ہوئیا۔ مظفر گڑھ دی ضلع کونسل وِچ تحصیل لیہ دے جیہڑے نمائندے منتخب ہوچکے سن اونہاں نوں لیہ دی نویں ضلع کونسل سانبھ دِتی گئی۔ ایہہ کُل تیراں (۱۳) رُکن سن۔
۱۔غلام فرید خان میرانی (چیئرمین) ۲۔چوہدری جلال الدین کھکھ (وائس چیئر مین)
۲۔سردار محمد جہانگیر سیہڑ (ممبر) ۴۔سردار اقبال خان مگسی (ممبر)
۵۔چوہدری نور احمد (ممبر) ۶۔سردار سجاد حسین تنگوانی (ممبر)
۷۔ملک امیر قلم اعوان (ممبر) ۸۔چوہدر ی محمد علی (ممبر)
۹۔ مہر محمد بخش میلوانہ (ممبر) ۱۰۔ ملک عطاء حسین سامٹیہ (ممبر)
۱۱۔ملک لعل محمد سامٹیہ (ممبر) آنول مسیح (اقلیتی ممبر)
۱۳۔ مسماۃ ریاض بی بی (خاتون ممبر)
لیہ دے وسنیکاں لئی جنرل محمد ضیاء الحق دا دور ِحکومت بہوں چنگا سی۔علاقے وِچ امن رئیا۔ اونہاں دی ملک گیر تعمیری کوششاں نیں عوام دے دِل وِچ اپنا منفرد مقام بنالیا۔ ترقیاتی کم وی اپنی رفتار نال جاری رئے۔ انڈسٹریز دے معاملے وِچ لیہ مُڈ ھ قدیم توں اِی سرد مہری تے مترئے پن دا شکار لگا آئوندا سی۔ جنرل ضیاء الحق جیہے تعمیری انسان نیں وِی ایس علاقے دی بیروزگاری وَل تک نئیں پائی تے کوئی مضبوط لائحہ عمل تیار نئیں کیتا جیہدی وجہ توں ایس علاقے دی بنیادی ضرورتاں اوداں دیاں اوداں اِی رئیاں۔ ایتھے دے لوکاں لئی اوس سمے ایہہ اِی گل بہوں وَڈی سی کہ روزمرہ استعمال دیاں چیزاں دی قیمتاں وِچ استحکام سی۔
جنرل ضیاء الحق دی حکومت نیں 1983ء وِچ بلدیاتی انتخابات منعقد کروائے ۔ ضلع لیہ دی پہلی کونسل مَسیں ہِک سال چل سگی تے فیر نویں کونسل بن گئی ۔ ایہہ لیہ دا پہلا ضلع کونسل دا الیکشن سی تے ایہدے وِچ ضلعے دیاں سیٹاں 13توں وَدھا کے 18کر دِتیاں گئیاں۔
۱۔چوہدری محمد حنیف (چیئرمین) ۲۔غلام فرید خان میرانی (وائس چیئرمین)
۳۔سردار محمد جہانگیر سیہڑ (ممبر) ۴۔ملک غلام حیدر تھند (ممبر)
۵۔ ملک غلام محمد سواگ (ممبر) ۶۔ملک فضل حسین جکھڑ (ممبر)
۷۔ ملک منظور حسین جوتہ (ممبر) ۸۔سید فیض الہٰی شاہ (ممبر)
۹۔چوہدری محمد انور گھمن (ممبر) ۱۰۔ مہر اللہ ڈِوایا تھند (ممبر)
۱۱۔چوہدری محمد حنیف (ممبر) ۱۲۔ مہر ذوالفقار علی کلاسرہ (ممبر)
۱۳۔ چوہدری محمود علی (ممبر) ۱۴۔ مہر باغ علی میلوآنہ (کسان ممبر)
۱۵۔ احمد بخش (ممبر) ۱۶۔یعقوب انجم (اقلیتی ممبر)
۱۷۔خاتون ممبر ۱۸۔ خاتون ممبر
جنرل محمد ضیاء الحق نیں غیر جماعتی بنیاداں تے فروری 1985ء نوں انتخابات منعقد کرائون دا اعلان کیتا تے سیاسی سرگرمیاں یکلخت تیز ہوگئیاں ۔ اکثر بندیاں دا ایہہ خیال سی کہ ایہہ الیکشن نئیں ہوون گے ۔ جنرل ضیاء نیں صرف لوکاں دے مطالبے نوں ویکھدیاں ہوئیاں لارا لَپا لائیا اے۔ ایتھے ایہہ آکھنا ضروری خیال کردا آں کہ ووٹاں دا مطالبہ کدیں وی عوام وَلوں نئیں ہوئیا۔ جدوں وِی ایہہ مطالبہ کیتا گیا صرف وَڈے جاگیرداراں تے سیاستداناں نیں اِی کیتا اے۔ عوام دی گل کدوں صدارتی ایواناں تے حکمراناں تائیں اَپڑی اے۔ وسیب دے عام واسی تے ووٹاں دے شروع توں اِی خلاف رئے نیں کیوں جے اونہاں نوں اینہاں ووٹاں وِچ بنن آلے نمائندیاں کولوں کدیں وِی فیض نئیں ڈِھیا۔ بہرحال جنرل ضیاء الحق دے اعلان نال مایوسی دا شکار لوکی فیر اکھاں وِچ سوہنے دیس دے خبرے کِنے سپنے سجا کے انتخابات دیاں مستیاں وِچ گم ہوگئے۔ نیشنل اسمبلی دے حلقہ NA-130(لیہ۱) وِچ غلام فرید خان میرانی تے ملک نیاز احمد جکھڑ دے مابین زبردست مقابلہ ہوئیا۔ غلام فرید خان میرانی تِن ہزار (لگ بھگ) ووٹاں توں جِت گئے۔ نیشنل اسمبلی دے لیہ دے دوجے حلقے NA-131وِچ سردار محمد جہانگیر خان سیہڑ تے ملک احمد علی اولکھ دے وِچ مقابلہ ہوئیا تے ملک احمد علی اولکھ نوں اَٹھ ہزار (لگ بھگ) ووٹاں توں شکست دا مونہہ ویکھنا پئیا۔
(سردار محمد جہانگیر خان سیہڑ، سردار بشیر احمد سیہڑ دے پُتر تے سردار بہرام خان دے بھِرا سن۔ کروڑ لعل عیسن وِچ پیدا ہوئے۔ابتدائی تعلیم وی ایتھوں اِی حاصل کیتی۔لیہ دے ضلع بنن توں پہلاں اوہ ممبر ضلع کونسل مظفرگڑھ سن۔ کُجھ چِر اوہ چیئرمین ضلع کونسل دے عہدے تے وِی فائز رئے۔ 1983ء وِچ فیر ممبر منتخب ہوئے۔ 1985ء وِچ ایم این اے بنے۔1988ء وِچ صاحبزادہ فیض الحسن کولوں ہرے۔ 1993ء وِچ پی پی پی دے ٹکٹ تے فیر ایم این اے بنے۔ 1997ء وِچ بیمار ہوئے تے سرکاری خرچے تے امریکہ علاج لئی گئے پَر واپسی تے اللہ نوں پیارے ہوگئے۔ اوہ پی پی پی دے پکے ٹھکے رُکن سن تے علاقے دے خیرخواہ گِنے جاندے سن۔)
1985ء دے ووٹاں دے نتیجے وِچ ’’محمد خان جونیجو‘‘ وزیرِ اعظم دے عہدے تے فائزہوئے۔ صوبائی اسمبلی دی ممبری لئی لیہ دے حلقہ PP-198 وِچ سلطان خضر حیات، سردار لعل حسین خان مگسی تے چوہدری اصغر علی گوجر وِچ چنگا جیہا مقابلہ ہوئیا۔ چوہدری اصغر علی گوجر نیں سیٹ کڈھ لئی۔ حلقہ نمبر PP-199وِچوں ملک غلام حیدر تھند نیں سید اختر حسین شاہ نوں ہرا کے کامیابی حاصل کیتی جدوں کہ تحصیل کروڑ دے حلقہ PP-200توں چوہدری محمد افضل گوجر نیں سیٹ کڈھی۔ اونہاں دے مقابلے وِچ سید محمد شاہ سن جیہڑے ہار گئے۔ پنجاب دی منتخب صوبائی اسمبلی نیں ’’میاں محمد نواز شریف ‘‘ نوں وزیرِ اعلی چنیا۔
محمد خان جونیجو نیں ملکی ترقی لئی اپنا پنج نکاتی پروگرام شروع کرایا۔ ایس پروگرام دے تحت ضلع لیہ وِچ وی کم کیتا گیا۔ اقراء سکول، سڑکاں تے ہسپتال تعمیر کرائے گئے تے کئیاں پنڈاں تے وَستیاں نوں بجلی دِتی گئی۔ لوکاں نیں بنیادی سہولتاں میسر آئیاں۔
1987ء دے بلدیاتی انتخابات وِچ ضلع کونسل دیاں سیٹاں 18توں وَدھا کے 32کر دِتیاں گئیاں۔ ایس کونسل دے چیئر مین دا فیصلہ 21جنوری 1988نوں ہویا۔ کونسل دے ممبراں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
۱۔صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (چیئر مین) ۲۔سید خورشید شاہ بخاری (وائس چیئر مین)
۳۔مہر اللہ ڈیوایا تھند (ممبر) ۴۔ملک اللہ بخش سامٹیہ (ممبر)
۵۔ملک سجاد حسین جکھڑ (ممبر) ۶۔چوہدری محمد انور گھمن (ممبر)
۷۔چوہدری محمد سرور گجر (ممبر) ۸۔سید فیض الہی شاہ (ممبر)
۹۔ ملک غلام فرید تھند (ممبر) ۱۰۔ ملک امیر قلم اعوان (ممبر)
۱۱۔مہر حبیب اللہ گرواں (ممبر) ۱۲۔سید فیض الحسن شاہ (ممبر)
۱۳۔ سید فضل حسین شاہ (ممبر) ۱۴۔ سردار عبدالکریم خان گرمانی (ممبر)
۱۵۔ سید علی شاہ کاظمی (ممبر) ۱۶۔ مہر محمد یار سمراء (ممبر)
۱۷۔ ملک غلام اکبر سامٹیہ (ممبر) ۱۸۔ سید سعادت علیشاہ گیلانی (ممبر)
۱۹۔چوہدری محمد انور گوجر (ممبر) ۲۰۔چوہدری محمد اشرف (ممبر)
۲۱۔میاں اصغر علی (ممبر) ۲۲۔چوہدر ی اعجاز احمد سندھو (ممبر)
۲۳۔ سردار حسنین خان تنگوانی (ممبر) ۲۴۔ منظور احمد خان میرانی (ممبر)
۲۵۔چوہدری نور احمد (ممبر) ۲۶۔سردار لعل حسین خان مگسی (ممبر)
۲۷۔ سردار شمشیر علی سیہڑ (ممبر) ۲۸۔چوہدری محمد انور گوجر (کسان ممبر)
۲۹۔ یعقوب انجم (اقلیتی ممبر) ۳۰۔ مسماۃ خورشید بی بی (خاتون ممبر)
۳۱۔مسماۃ خورشید بیگم (خاتون ممبر) ۳۲۔مسماۃ رحمت بی بی (خاتون ممبر)
29جولائی 1988ء نوں صدرِ مملکت جنرل محمد ضیاء الحق نیں اَٹھویں ترمیم دا فائدہ چُکدیاں ہوئیاں اسمبلیاں توڑ دِتیاں تے ترے (۳) مہینیاں دے وِچ وِچ الیکشن کرائون دا اعلان کیتا۔ اوہ وعدے تے پکا سی پَر اوہدا اپنا وعدہ سِر تے آگیا۔ 17اگست 1988ء نوں بہاولپور وِچ فوج دے بہوں سارے وڈیریاں دے نال ہوائی حادثے دا شکار ہوگیا۔ اوہدے مَرن تے عوام دا ہِک لما ٹھہرائو ہِک لمحے وِچ کِھنڈ پُنڈ گیا۔ سینٹ دے چیئرمین ’’غلام اسحاق خان‘‘ نگران صدر دے عہدے تے فائز ہوئے۔ محترمہ بے نظیر بھٹو لمی مدتاں پِچھوں پاکستان آئی۔ اوہ بہوں چِر ملکوں باہر رئی سی۔ جنرل ضیاء الحق مرحوم دے اعلان دے مطابق صدرِ مملکت غلام اسحاق خان نیں 16 نومبر 1988ء نوں الیکشن دا انعقاد کیتا۔ ایہہ انتخابات سیاسی جماعتی بنیاداں تے ہوئے سن۔
پاکستان پیپلز پارٹی دے جیالیاں نوں تقریباً باراں (۱۲) وَریاں مگروں قیادت لبھی سی ایس لئی اونہاں نیں وَدھ چڑھ کے انتخابات وِچ حصہ لیا۔ پی پی پی دے مقابلے وِچ دوجیاں جماعتاں نیں ہِک اکٹھ بنالیا جیہدا ناں اونہاں نیں ’’اسلامی جمہوری اتحاد‘‘ رکھیا۔ ضلع لیہ دے وِچ قومی اسمبلی دے ووٹاں وِچ حصہ لین آلے امیدواراں دی تفصیل تھلے دِتی جاندی اے۔
حلقہ NA-139(لیہ ۱) وِچ کُل ووٹ 2,15,200درج سن جنہاں وِچوں صرف 45.90%ووٹ کاسٹ کیتے گئے۔
۱۔ ملک نیاز احمد جکھڑ (پاکستان پیپلز پارٹی) 43,056(کامیاب)
۲۔سید خورشید احمد بخاری(پاکستان عوامی اتحاد) 34,980 ووٹ
۳۔غلام فرید خان میرانی (اسلامی جمہوری اتحاد) 13,376 ووٹ
۴۔پیر فیض الہٰی شاہ (آزاد امیدوار) 4,204 ووٹ
۵۔ذوالفقار خان نیازی (آزاد امیدوار) 1,309 ووٹ
۶۔قاری کفایت اللہ (آزاد امیدوار) 233 ووٹ
۷۔ڈاکٹر مظہر علیخان ملک (آزاد امیدوار) 183 ووٹ
حلقہ NA-140(لیہ ۲) وِچ درج شدہ ووٹاں دی تعداد 1,99,335سی تے اینہاں وِچوں 45.11%ووٹ پئے۔
۱۔صاحبزادہ فیض الحسن سواگ(اسلامی جمہوری اتحاد) 31,413 (کامیاب)
۲۔ سردار محمد بہرام خان سیہڑ(پی پی پی) 27,934 ووٹ
۳۔چوہدری نور احمد (آزاد امیدوار) 23,208 ووٹ
۴۔ افتخار حسین نقوی (تحریکِ جعفریہ) 5,992 ووٹ
۵۔محمد جہانگیر خان (PMAI) 211 ووٹ
(ملک نیاز احمد جکھڑ ستمبر 1947ء نوں ملک حید ر بخش جکھڑ دے گھر پیدا ہوئے۔ مظفر گڑھ توں گریجویشن کرن توں بعد لہوروں ایل ایل بی کیتا۔ 1970-88ء لیہ کچہریاں وِچ پریکٹس کیتی۔ ملک قادر بخش جھکڑ دے بھَتریجے سن۔ پہلا الیکشن 1985ء وِچ لڑیا تے غلام فرید میرانی کولوں ہارے۔ پی پی پی نال دِلی لگائو رکھدے سن۔ 1988ء وچ ایم این اے بنے۔ 1990ء وِچ سید خورشید شاہ بخاری کولوں ہرے۔ محترمہ بینظیر بھٹو دی میزبانی دا اعزاز وی اونہاں کول رئیا۔ 1993ء وِچ فیر ایم این اے بنے۔ 2001ء وِچ ضلعی ناظم دا الیکشن ہارے تے فیر 2002ء وِچ ایم این اے منتخب ہوئے۔ سادہ تے ملنسار بندے نیں۔ لیہ لئی ٹی وی بوسٹر دی تنصیب اونہاں دی ذاتی کوششاں دا نتیجہ اے۔ ہِک ٹیکسٹائل ملز وی منظور کرائی جیہڑی بن ناں سگی۔)
(صاحبزادہ فیض الحسن (سواگ جٹ)خواجہ غلام محمد سواگ دے پُتر نیں تے 1954ء وِچ جمے۔ پیر خواجہ غلام حسن (المعروف پیر سواگ شریف) دے سجادہ نشین نیں۔فاضل علوم اسلامیہ دے سند یافتہ نیں۔ 1980ء توں سیاست وِچ پاکستان مسلم لیگ دے جھنڈے تلے اپنی کوششاں وِچ لگے ہوئے نیں۔ 1983ء وِچ یونین کونسل گرے والا دے چیئر مین بنے۔ 1988ء وچ اوہ چیئر مین ضلع کونسل لیہ منتخب ہوئے۔ 1988ء وِچ اوہ ایم این اے بنے۔ 1990ء وِچ ایم این اے دا الیکشن جِت کے اوہ وفاقی پارلیمانی سیکرٹری برائے ایجوکیشن دے عہدے تے فائز ہوئے۔ 1993ء وِچ ہرگئے۔ 1997ء وِچ فیر جِت کے نواز شریف دے ووٹاں وِچ اضافے دا باعث بنے۔ آل پاکستان شوٹنگ بال فیڈریشن دے صدر، وفاقی پارلیمانی سیکرٹری برائے کامرس، ریلوے سٹینڈنگ کمیٹی تے ٹورازم ڈویلپمنٹ کمیٹی دے ممبر بنے۔ 2002ء وِچ ایم این اے دا الیکشن ہارگئے۔)
صوبائی اسمبلی پنجاب وِچ اَپڑن آلے ضلع لیہ دے امیدواراں دی تفصیل کُجھ اینویں اے۔حلقہ PP-215(لیہ ۱)وِچ کل ووٹراں دی تعداد 1,54,012سی جینہاں وِچوں صرف 44.04%لوکاں نیں اپنے ووٹ پائے۔
۱۔چوہدری اصغر علی گوجر(اسلامی جمہوری اتحاد) 26,438 (کامیاب)
۲۔ مہر اللہ ڈیوایا تھند (آزاد امیدوار) 14,940 ووٹ
۳۔سردار لعل حسین خان مگسی (پی پی پی) 11,786 ووٹ
۴۔چوہدری جلال الدین کھکھ (آزاد امیدوار) 9,407 ووٹ
۵۔مہر منظور الٰہی کلاسرہ (پی اے آئی) 2,647 ووٹ
۶۔ خدابخش خان (آزاد امیدوار) 1,910 ووٹ
حلقہ PP-216(لیہ ۲) وِچ کُل 1,24,389بندے ووٹ پائون دا حق رکھدے سن پَر اینہاں وِچوں صرف 43.65%بندیاں نیں ووٹ پائون دی زحمت کیتی۔
۱۔ملک غلام حید ر تھند (آزاد امیدوار) 19,688 (کامیاب)
۲۔مہر فضل حسین سمراء (اسلامی جمہوری اتحاد) 18,872 ووٹ
۳۔ مولا داد خان ( پی پی پی) 12,703 ووٹ
۴۔نجم الحسن (آزاد امیدوار) 1,038 ووٹ
۵۔ شیخ نذر حسین (پی اے آئی) 712 ووٹ
۶۔عبدالرزاق راہی (آزاد امیدوار) 385 ووٹ
۷۔محمد اصغر (آزاد امیدوار) 226 ووٹ
۸۔ امیرعبداللہ خان نیازی (آزاد امیدوار) 88 ووٹ
حلقہ PP-217(لیہ ۳) وِچ کل ووٹرز دی تعداد 1,36,134سی جدوں کہ ٹرن آئوٹ صرف 45.27%رئیا۔
۱۔ ملک احمد علی اولکھ (آزاد امیدوار) 26,372 (کامیاب)
۲۔سید غلام حسن شاہ (پی پی پی) 13,701 ووٹ
۳۔چوہدری محمد افضل گوجر (اسلامی جمہوری اتحاد) 13,315 ووٹ
۴۔عبدالمجید (آزاد امیدوار) 4,479 ووٹ
۵۔چوہدری عبدالعزیز (آزاد امیدوار) 2,033 ووٹ
۶۔ملک محمد سلیم بودلہ (پی اے آئی) 701 ووٹ
۷۔احمد بخش سندیلہ (آزاد امیدوار) 153 ووٹ
(چوہدری اصغر علی گوجر جماعتِ اسلامی دے پرُجوش رکن نیں۔ اونہاں دا خاندان ہندوستان دے دے شہر ہوشیار پوروں مہاجر ہوکے گجرات وِچ مقیمی ہوئیا جتھوں 1952ء وِچ تھل دی آبادکاری دے سلسلے وِچ ایتھے آئیا۔ اونہاں دے پیو دا ناں چوہدری سلامت علی سی۔ چوہدری اصغر علی نیں 1977ء توں سیاسی زندگی دا باقاعدہ مڈھ بنھیا۔ حکومتاں دے خلاف جماعتِ اسلامی دے ٹیشن توں ہوون آلی ہر تحریک وِچ وَدھ چڑھ کے حصہ لیا۔ 1985ء توں لے ہر ہُن تائیں ہر الیکشن وِچ ایم پی اے منتخب ہوون دا اعزاز اونہاں کول اے۔صرف 1997ء دے انتخابات وِچ اونہاں حصہ نئیں لیا سی کیوں جے جماعتِ اسلامی نیں اینہاں ووٹاں دا ملکی سطح تے بائیکاٹ کیتا سی۔ 2002ء دے الیکشن وِچ اونہاں دو سیٹاں لئی کاغذات جمع کرائے سن تے دونواں حلقیاں وِچوں جِت گئے۔متوسط طبقے دا فرد ہوون دے ناطے اونہاں دی سیاست جاگیردارانہ نئیں اے۔ )
اینہاں اسمبلیاں نیں محترمہ بے نظیر بھٹو نوں وزیرِ اعظم تے میاں نواز شریف نوں وزیرِ اعلیٰ دے عہدے تے فائز کیتا۔ لیہ دے وسیب وِچ پیپلز ورکس پروگرام دے تحت عوام نوں سلائی مشیناں، کھاد تے سائیکلاں دِتیاں گئیاں۔ ٹی وی بوسٹر منظور کیتا گیا تے فیر بعد وِچ جمن شاہ دے قصبے دے نیڑے ایہدی تعمیر و تنصیب دا کم شروع کردِتا گیا۔ ہِک ٹیکسٹائل ملز لئی کوششاں کیتیاں گئیاں پر ایہہ کوششاں کامیاب ناں ہوئیاں۔
1989ء وِچ پاکستان عوامی تحریک دی نیہہ رکھی گئی تے پروفیسر ڈاکٹر محمد طاہر القادری (چیئر مین پاکستان عوامی تحریک) لیہ آئے۔ ایتھے اونہاں نیں عظمتِ مصطفیﷺ کانفرنس وِچ عوام نوں خطاب کیتا۔ حاجی محمد منشاء تے حاجی محمد رفیق شاکر ایس کانفرنس وِچ اَگے اَگے سن۔
12مارچ 1990ء نوں ضلع کونسل دے زیرِ اہتمام سہ روزہ ’’جشنِ لیہ‘‘ منایا گیا۔ اَخیرلے دیہاڑے 14مارچ 1990ء نوں ایس جشن دی اختتامی تقریب وِچ وزیرِ اعلیٰ میاں محمد نواز شریف وی شریک سن۔ اونہاں دی آمد تے صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (ایم این اے)، ملک احمد علی اولکھ (ایم پی اے)، چوہدری اصغر علی گوجر (ایم پی اے) تے ملک غلام حیدرتھند (ایم پی اے) نیں علاقے دی زبوں حالی بارے اونہاں نوں دَسیا تے سپاسنامے پیش کیتے۔ علاقے دے مسئلیاں بارے وی گل کیتی۔ وزیرِ اعلیٰ نیں دریائے سندھ دے کٹائو دا شکار ہوون آلے زمینداراں نوں تھل دی بھوئیں دیون دے پیکیج دا اعلان کیتا۔ اونہاں نیں لیہ تونسہ پل، سوئی گیس دی فراہمی تے انڈسٹریز دے قیام دے علاوہ ہور وِی کئی وعدے کیتے۔ (اَج تائیں ایہہ وعدے شرمندہِ تعبیر نئیں ہوسگے۔ )
مرکز وِچ بے نظیر حکومت دے خلاف تحریک عدم اعتماد پیش کیتی گئی جیس وِچ محترمہ بے نظیر بھٹو دی حکومت 12ووٹاں دے فرق توں بچ گئی۔ایس موقعے تے عوامی نمائندیاں دی خرید و فروخت دا عجیب منظر ویکھن وِچ آئیا۔ 25مئی 1990ء نوں متحدہ اپوزیشن دا پارلیمانی اجلاس اسلام آباد وِچ منعقد ہوئیا جیہدے وِچ لیہ دے نمائندیاں نیں وِی حصہ لیا۔ ایس موقعے تے اسلامی جمہوری اتحاد دے قائدین نیں ملکی تے غیر ملکی میڈیا دے ساہمنے بے نظیر حکومت، بے نظیر بھٹو، اونہاںدے جَنے آصف زرداری تے پیپلز پارٹی دے جیالے کارکناں دی ارباں کھرباں روپیے دیاں بے ضابطگیاں تے بدعنوانیاں دے الزام عائد کیتے تے دستاویزی ثبوت پیش کردے ہوئیاں بے نظیر نوں اقتدار توں لہاون دا مطالبہ کیتا۔
صدرِ پاکستان نیں 6اگست 1990ء نوں اینہاں لفظاں دے نال اسمبلیاں توڑن دا اعلان کر دِتا۔ ’’وزیر اعظم دے خلاف تحریک عدم اعتماد دے ویلے تحریک دے خلاف حمایت حاصل کر ن لئی مہم وِچ ایہو جئے غیر اخلاقی تے غیر قانونی حربے استعمال کیتے گئے سن کہ ساڈی قومی اسمبلی بھری دنیا وِچ مذاق دا نشانہ بن گئی۔‘‘ اِسے موقعے تے صدرِ مملکت نیں بے نظیر حکومت تے سیاسی وفاداریاں دی خریدو فروخت، قومی وسائل دی لُٹ مار تے بدعنوانی دے الزام عائد کیتے۔
(ملک احمد علی اولکھ 1950ء نوں جھنگ وِچ جمے۔ ڈیرہ اسماعیل خان توں بی۔ایس سی کرن توں بعد ایم ایس سی کرن دا ارادہ کیتا پَر پارٹ ون کرن توں بعد تعلیم نوں خیر باد کہہ دِتا۔ 1974ء وِچ سیاست وِچ داخل ہوئے تے انجمن کاشتکاران پنجاب دے ممبر بنے۔ میونسپل کمیٹی کروڑ دے بلدیاتی ووٹاں وِچ حصہ لیا تے کونسلر بنن توں بعد چیئر مین دے عہدے تے فائز ہوئے۔ 1987ء وِچ فیر اوہ کروڑ دے چیئر مین بنے۔ سماجی کماں وِچ بہوں دلچسپی رکھدے نیں۔ 1988ء وچ صوبائی انتخابات وِچ حصہ لیا تے ایم پی اے بنے۔ 1990ء وِچ اسلامی جمہوری اتحاد دے ٹکٹ تے ایم پی اے منتخب ہوئے۔ 1993ء وِچ پاکستان مسلم لیگ (ن) دے ٹکٹ تے صوبائی اسمبلی دی سیٹ ہر گئے۔ 1997ء وِچ نواز شریف دے پاسوں فیر الیکشن لڑیا تے تیجی واری ایم پی اے بنے۔ 2002ء وِچ نواز شریف دے ٹکٹ تے ایم پی اے بنن توں رہ گئے۔مختلف سمیاں وِچ اوہ انجمن کاشتکاران پنجاب دے صدر، ایوانِ زراعت پنجاب دے جوائنٹ سیکرٹری، فیڈریشن آف چیمبر آف ایگریکلچرل دے ایگزیکٹو ممبر، ڈسٹرکٹ احتساب بورڈ لیہ دے چیئر مین تے ڈسٹرکٹ ڈویلپمنٹ بورڈ دے چیئر مین رئے۔ ادب نال گہری دلچسپی رکھدے نیں تے چنگے بھلے لکھاری نیں۔ کساناں دے معاشی مسئلیاں بارے اونہاں بہوں سارے کالم لکھے۔ جدی پشتی جاگیر دار نئیں تے اجارہ داری دی سیاست نوں نئیں مندے۔)
صدرِ پاکستان غلام اسحاق خان نیں ترے (۳) مہینیاں دے وِچ انتخابات منعقد کرائون دا اعلان کیتا۔ 24اکتوبر 1990ء نوں قومی اسمبلی دے جماعتی بنیاداں تے ہوون آلے انتخابات وِچ لیہ دے نمائندیاں دی تفصیل تَھلے دِتی جاندی اے۔
حلقہ NA-139(لیہ) وِچ 2,16,217ووٹ درج سن تے ووٹ کاسٹنگ ریٹ 50.60%سی۔
۱۔ سید خورشید احمد شاہ بخاری(اسلامی جمہوری اتحاد) 59,848 (کامیاب)
۲۔ ملک نیا ز احمد جکھڑ(پاکستان ڈیموکریٹک الائنس) 43,180 ووٹ
۳۔مولانا عبدالصمد آزاد (جمعیت علمائے اسلام) 1,651 ووٹ
۴۔ عبدالرزاق راہی (آزاد امیدوار) 2,688 ووٹ
۵۔ملک غلام مصطفی کھر (آزاد امیدوار) 543 ووٹ
۶۔ملک غلام محمد فخر رسول کھر (آزاد امیدوار) 331 ووٹ
حلقہ NA-140(لیہ ۲) وچ کُل 1,99,399ووٹاں دا اندراج کیتا گیا سی پَر 49.87%ووٹراں نیں ووٹ پائے۔
۱۔صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (اسلامی جمہوری اتحاد) 52,446 (کامیاب)
۲۔ سردار محمد جہانگیر سیہڑ (پاکستان ڈیموکریٹک الائنس) 44,694 ووٹ
27اکتوبر 1990ء وِچ پنجاب اسمبلی دے ہوون آلے انتخابات وِچ ضلع لیہ دے نمائندیاں دی تفصیل درج اے۔ حلقہ PP-215(لیہ ۱) وِچ کل 1,54,497ووٹ درج سن جنہاں وِچوں 49.26%لوکاں نیں ووٹ پایا۔
۱۔چوہدری اصغر علی گوجر (اسلامی جمہوری اتحاد) 36,858 (کامیاب)
۲۔ مہر اللہ ڈیوایا تھند (آزاد امیدوار) 35,267 ووٹ
۳۔عبدالمجید (جمعیت علمائے اسلام (ف) 2,047 ووٹ
۴۔کرم دین (آزاد امیدوار) 365 ووٹ
۵۔ناصر عباس الیاس (آزاد امیدوار) 345 ووٹ
۶۔عابد حسین (آزاد امیدوار) 104 ووٹ
۷۔سید اقبال شاہ بخاری (آزاد امیدوار) 88 ووٹ
۸۔ منظور حسین میرانی (آزاد امیدوار) 80 ووٹ
حلقہ PP-216(لیہ ۲) دے کُل ووٹ 1,24,934درج سن تے ٹرن آئوٹ 49.82%سی۔
۱۔ ملک غلام حیدر تھند (اسلامی جمہوری اتحاد) 35,333 (کامیاب)
۲۔مہر فضل حسین سمراء (پاکستان ڈیموکریٹک الائنس) 21,739 ووٹ
۳۔ سردار سجاد حسین خان (جمعیت علمائے اسلام) 4,176 ووٹ
۴۔حاجی محمد اصغر (آزاد امیدوار) 501 ووٹ
(ملک غلام حیدر تھند ، ملک غلام رسول دے پُتر نیں۔ ملک غلام رسول ممبر ڈسٹرکٹ بورڈ تے یونین کونسل دے چیئر مین رئے سن۔ غلام حیدر 1952ء نوں لیہ وِچ جمے۔ لہوروں گریجویشن کرن دے بعد ایل ایل بی کیتا۔ 1970ء وِچ سیاسی حیاتی وِچ قدم رکھیا۔ 1977ء وِچ صوبائی الیکشن ہرے۔ 1983ء وِچ ممبر ضلع کونسل بنے۔ 1985ء وِچ ایم پی اے منتخب ہوئے۔1988ء وِچ آزاد امیدوار دی حیثیت نال صوبائی الیکشن جِتے۔ 1990ء وِچ اسلامی جمہوری اتحاد دے راہیں الیکشن جِتن توں مگروں 1993ء وِچ نواز شریف گروپ دی طرفوں دو سیٹاں لئی کھڑے ہوئے پَر دونویں سیٹاں ہتھوں نکل گئیاں۔1997ء وِچ ایم این اے بنے۔ 2002ء وِچ پاکستان مسلم لیگ (ق) دے ٹکٹ تے ملک نیازاحمد جکھڑ کولوں قومی الیکشن ہار گئے۔مختلف سمیاں وِچ چیئر مین پبلک اکائونٹس کمیٹی پنجاب، صوبائی پارلیمانی سیکرٹری برائے ریلوے تے وفاقی وزیر ریلوے دے عہدیاں تے فائز رئے۔)
ایسراں اِی حلقہ PP-217(لیہ ۳) دے کل 1,36,141ووٹاں دا اندراج ہوئیا سی پَر ووٹ کاسٹنگ ریٹ صرف 49.32%ہوئیا۔
۱۔ ملک احمد علی اولکھ (اسلامی جمہوری اتحاد) 28,367 (کامیاب)
۲۔ چوہدری نور احمد (پاکستان ڈیمو کریٹک الائنس) 16,084 ووٹ
۳۔چوہدری محمد افضل گوجر (آزاد امیدوار) 11,559 ووٹ
۴۔سید غلام حسین شاہ پیر چھتر (آزاد امیدوار) 10,681 ووٹ
اینہاں اسمبلیاں نیں میاں محمد نواز شریف نوں وزیراعلی دے عہدے تے فائز کیتا جدوں کہ پنجاب دے وزیر اعلیٰ غلام حیدر وائیں بنے۔ اونہاں دے عہد وِچ پہلاں طراں ساڈے علاقے دے نمائندے کوئی وَڈا فلاحی منصوبہ علاقے لئی پاس کرائون وِچ ناکام رئے تے اپنے پیر پکے کرن دے چکراں وِچ مصروف رئے۔
لیہ دے وسیب نال ہِک زیادتی ایسراں وِی ہوندی رئی کہ جدوں وِی کوئی وزیر، کوئی گونر یاں صدر وزیر اعظم لیہ دے دورے تے آئوندا سی تے انتظامی سیٹاں تے بیٹھے ہوئے چند لوکاں دا ایہو اِی وطیرہ ہوندا سی کہ اونہاں اَگے دو سوال رکھ دینیں۔ پہلا تاں ایہہ ہوندا سی کہ لیہ نوں تونسہ نال رلائون لئی دریائے سندھ تے وَڈا پُل بنوایا جاوے۔ دوجا ایہہ سوال ہوندا سی کہ لیہ دے علاقے نوں سوئی گیس دِتی جاوے۔ کوئی وَڈا بندہ ایہہ دونواں منصوبیاں نوں ہتھ پائون توں گھبرائوندا سی۔ کیوں جے لیہ تونسہ پُل دے بنن نال علاقے لئی کوئی فائدہ نئیں ہوندا سی۔ ایتھے دے دانشور ایہہ آکھدے سن کہ تونسہ دے علاقے وِچ کیہڑے سرکاری تندور لگے ہوئے نیں جتھوں غریباں نوں مفت روٹی لبھے گی۔ اوہ علاقہ لیہ توں کِتے زیادہ پسماندہ اے۔ اوتھے دی بیروزگاری پورے ملک وِچ مشہور اے۔ ہِک خاص طبقے توں جنہاں دی تعداد انگلاں دی گنی جاسگدی اے، توں علاوہ کسے نوں وِی ایس پل دا فائدہ نئیں ۔ ایسراں سوئی گیس دا منصوبہ وی ناقابلِ عمل سی۔ ہِک پسماندہ ضلعے لئی حکومت اینا پیسہ کِتھوں لیائوندی۔ دانشوراں تے سیانیاں دا ایہہ مطالبہ سی کہ ایس علاقے وِچ صنعتاں لائیاں جان۔ ایہہ کم حکومت کرسگدی سی پَر علاقے دے وَڈے وڈیرے ایس پاسے آئوندے اِی نئیں سن۔ ایہہ گل دل نوں لگدی اے کہ لیہ تونسہ پُل دے خرچ ہوون آلی رقم نال خبرے کِنیاں ملِاں لائیاں جاسگدیاں نیں جنہاں نال بے روزگاری دا خاتمہ کیتا جا سگدا اے۔
1991ء دے بلدیاتی انتخابات دا مرحلہ آگیا۔ اینہاں الیکشناں وِچ چوہدری محمد افضل بلامقابلہ چیئر مین بنے سن۔ ممبراں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
۱۔چوہدری محمد افضل گوجر (چیئر مین) ۲۔ملک غلام محمد سواگ (ممبر)
۳۔ چوہدری محمد انور گھمن (ممبر) ۴۔سید محمداقبال شاہ بخاری (ممبر)
۵۔سردار محمد بہرام خان سیہڑ (ممبر) ۶۔ملک فضل حسین جکھڑ (ممبر)
۷۔مہر اعجاز احمد اچلانہ (ممبر) ۸۔سیدفضل حسین شاہ (ممبر)
۹۔ سردار لعل حسین خان مگسی (ممبر) ۱۰۔ مہر اللہ ڈیوایا تھند (ممبر)
۱۱۔چوہدری رشید احمد گوجر (ممبر) ۱۲۔ ملک افتخار احمد جکھڑ (ممبر)
۱۳۔چوہدری نور احمد (ممبر) ۱۴۔ سردار سجاد حسین تنگوانی (ممبر)
۱۷۔ مہر مقبول حسین تھند (ممبر) ۱۸۔مہر غلام فرید تھند (ممبر)
۱۹۔ ملک امیر قلم اعوان (ممبر) ۲۰۔ ملک غلام اکبر سامٹیہ (ممبر)
۲۱۔چوہدری محمد اشرف (ممبر) ۲۲۔منظور احمد خان لشاری (ممبر)
۲۳۔چوہدری محمد انور گوجر (ممبر) ۲۴۔ مہر اصغر علی میلوآنہ (ممبر)
۲۵۔سید سعادت علیشاہ گیلانی (ممبر) ۲۶۔مہر برخوردار تھند (ممبر)
۲۷۔ چوہدری عبدالعزیز گجر (ممبر) ۲۸۔صاحبزادہ نور الحسن سواگ (ممبر)
اینہاں دے علاوہ کسان ممبر، اقلیت ممبر تے خاتون ممبر وِی منتخب ہوئیاں سن۔
صدرِ مملکت غلام اسحاق خان نیں 18اپریل 1993ء نوں قومی اسمبلی توڑن دا اعلان کر دِتا جیہدے پاروں اسمبلیاں دے وِچ محاذ آرائی تے کھینچاتانی نیں مڈھ بنھ لیا۔ میاں نواز شریف نیں عدالتِ عالیہ وَل رجوع کیتاجنہیں اسمبلیاں دی تحلیل نوں غیر آئینی قرار دِتا تے اسمبلیاں نوں بحال کر دِتا۔ ایس کشمکش نال ملکی سطح تے بہوں ساری بے چینی نیں جنم لیا تے ضلع لیہ دے وسینکاں وِچ وی ایس نام نہاد جمہوری عمل دے لَتھ چاڑھ دے پاروں بیزاری تے نفرت پیدا ہوگئی ۔ 15مارچ 1993ء نوں فوج دے اعلیٰ عہدیداراں دی موجودگی وِچ میاں نواز شریف نیں عوام تے اپنے ووٹراں نوں دَسے پائے بغیر استعفیٰ دے چھڈیا۔ صدرِ مملکت غلام اسحاق خان نوں وِی اقتدار دی کرسی توں ہتھ دھونے پئے۔ایسے وَرہے وِچ اِی بلدیاتی ادارے توڑن دا اعلان کر دِتا گیا سی۔
سینٹ دے چیئر مین وسیم سجاد نیںصدرِ مملکت دے عہدے دا منصب سانبھیا تے انتخابات دے انعقاد دیاں کوششاں تیز کر دِتیاں۔ ایہہ انتخابات وی جماعتی بنیاداں تے کرائون دا فیصلہ کیتا گیا۔ پاکستان پیپلز پارٹی دی طرفوں لیہ وِچ ملک نیاز احمد جکھڑ، سردار محمد جہانگیر خان سیہڑ، اللہ نواز خان، مہر فضل حسین سمرا تے ملک اللہ بخش سامٹیہ نوں ٹکٹ جاری کیتے گئے۔ اپنی انتخابی مہم دے سلسلے وِچ محترمہ بینظیر بھٹو اپنے دِتے ہوئے پروگرام دے برعکس کوٹلہ حاجی شاہ دی بجائے 13ستمبر 1993ء نوں لیہ شہر دے وِچ ویر اسٹیڈیم آئی۔ ایس موقعے تے پاکستان پیپلز پارٹی دے ضلعی راہنما ملک نیا زاحمد جکھڑ ، سردار جہانگیر خان سیہڑ، ملک غلام مصطفی کھر، جہانگیر بدر تے ممتاز رسول خان دے علاوہ پی پی پی دے ضلعی کارکن بھاری تعداد وِچ موجود سن تے اونہاں نیں اپنی لیڈر نوں وسیب دے مسئلیاں بارے تقریراں کیتیاں تے اونہاں نوں آگاہ کیتا۔
محترمہ بینظیر بھٹو نیں لیہ وِچ انڈسٹریز دے قیام لئی، ٹی وی بوسٹر دی تنصیب دے افتتاح بارے، دریائے سندھ تے لیہ تے تونسہ نوں ملائون آلے پل دی تعمیر لئی، نہری پانی دی قلت تے قابو پائون لئی تے سوئی گیس دی فراہمی بارے بہوں سارے دعوے کیتے۔ (ایہہ اوہ دعوے تے وعدے سن جیہڑے ہر سیاسی راہنما نیں لیہ دے علاقے توں ووٹاں دے حصول لئی عوام نال کیتے پر جدوں اوہ ایوان وِچ اپڑے تے اونہاں نوں ایہہ یاد نئیں رئے یاں خبرے کیہڑیاں مشکلاں نیں اونہاں دے پیراں وِچ بیڑیاں پا چھڈیاں سن کہ ایہہ شرمندہ تعبیر خواب ثابت ہوئے)۔ پاکستان پیپلز پارٹی نوں انتخابی نشان’’ تیر‘‘ لبھیا۔
ضلع لیہ وِچ پاکستان اسلامک فرنٹ وَلوں سردار منظور خان لشاری تے چوہدری اصغر علی گوجر نوں نامزد کیتا گیا۔ اینہاں دی انتخابی مہم نوں کامیاب کرن لئی قاضی حسین احمد 19ستمبر 1993ء نوں ضلع لیہ وِچ آئے۔ اونہاں پہاڑ پور، کوٹ سلطان، لیہ، چوک اعظم، فتح پور تے کروڑ لعل عیسن وِچ جلسیاں نوں خطاب کیتا تے کم و بیش اُپر لکھے ہوئے دعوے کیتے۔
مسلم لیگ (نواز شریف گروپ) دے پاسوں ضلع لیہ وِچ ملک غلام حیدر تھند، صاحبزادہ فیض الحسن سواگ، مہر اللہ ڈیوایا تھند تے ملک احمد علی اولکھ نوں انتخابی ٹکٹاں دتیاں گئیاں۔ اونہاں دی انتخابی مہم نوں توڑ چڑھائون لئی میاں نواز شریف 23ستمبر 1993ء نوں محترمہ بینظیر بھٹو دی آمد توں داہ دیہاڑے بعد ویراسٹیڈیم لیہ آئے۔ اونہاں نیں وی عوام نوںکم و بیش اوہ سپنے اِی وِکھائے جیہڑے محترمہ بینظیر تے قاضی حسین احمد نیں وِکھائے سن۔ لیہ دے بعد 29ستمبر 1993ء نوں میاں نواز شریف فتح پور آئے جتھے انتخابی مہم دے سلسلے وِچ جلسے نال خطاب کیتا جنہوں عوام دی وَڈی تعداد نیں سنیا۔ مسلم لیگ (ن) نوں انتخابی نشان ’’شیر ‘‘ لبھیا۔
6اکتوبر 1993ء وِچ ہوون آلے قومی انتخابات وِچ لیہ دے نمائندیاں دی کامیابی تے ناکامی دی تفصیل اینویں اے۔
حلقہ NA-139(لیہ ۱) وِچ کُل 2,25,873ووٹ درج کیتے گئے سن جنہاں وِچوں 51.57%لوکاں نیں ووٹ پائون دا مرحلہ سر کیتا۔
۱۔ملک نیاز احمد جکھڑ(پاکستان پیپلزپارٹی) 64,650 (کامیاب)
۲۔ ملک غلام حیدرتھند (مسلم لیگ (ن) 49,356 ووٹ
۳۔عبدالرزاق راہی (آزاد امیدوار) 906 ووٹ
۴۔ لیاقت علی خان (آزاد امیدوار) 455 ووٹ
۵۔میاں مقصود علی (آزاد امیدوار) 348 ووٹ
حلقہ NA-140(لیہ ۲) دے درج شدہ کل ووٹراں 2,14,700وِچوں صرف 48.71%لوکاں نیں ووٹ پائے۔
۱۔ سردار محمد جہانگیر خان سیہڑ (پاکستان پیپلز پارٹی) 51,162 (کامیاب)
۲۔ صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (مسلم لیگ (ن) 46,480 ووٹ
۳۔ سردار منظور خان لشاری (پاکستان اسلامک فرنٹ) 6,296 ووٹ
9اکتوبر 1993ء نوں منعقد ہوون آلے پنجاب اسمبلی دے انتخابات وِچ لیہ دے نمائندیاں دی پوزیشن ایہہ سی۔
حلقہ PP-215(لیہ ۱) وِچ کل درج شدہ ووٹ 1,66,702سی جدوں کہ ٹرن آئوٹ صرف 48.93%ہوئیا۔
۱۔ چوہدری اصغر علی گوجر (پاکستان اسلامک فرنٹ) 29,632 (کامیاب)
۲۔ مہر اللہ ڈیوایا تھند (مسلم لیگ (ن) 29,230 ووٹ
۳۔اللہ نواز خان (پاکستان پیپلز پارٹی) 12,221 ووٹ
۴۔سید محمد اقبال شاہ بخاری (آزاد امیدوار) 9,198 ووٹ
۵۔ عبدالرشید نیازی (آزاد امیدوار) 856 ووٹ
حلقہ PP-216(لیہ ۲) دے وسیب وِچ کل 1,29,487ووٹر موجود سن جنہاں وِچوں 51.30%ووٹراں نیں حقِ رائے دہی وَرتیا۔
۱۔ مہر فضل حسین سمراء (پاکستان پیپلز پارٹی) 39,682 (کامیاب)
۲۔ملک غلام حید ر تھند (مسلم لیگ (ن) 25,588 ووٹ
۳۔ سبط الحسن انجم صحرائی (آزاد امیدوار) 461 ووٹ
۴۔چوہدری عبدالکریم گوجر (آئی جے ایم) 395 ووٹ
(ایس حلقے وچ سبط الحسن جیہڑے انجم صحرائی دے ناں نال ادبی تے صحافتی حلقیاں وِچ جانے پہچانے جاندے سن اونہاں وِی سیاست دے لق و دق صحراء وِچ سفر دا مُڈھ بنھیا پَر اوہ ناکام راہی ثابت ہوئے۔ملک احمد علی اولکھ توں بعد اوہ دوجے بندے سن جنہاں دا لکھن لکھان نال تعلق سی تے سیاست وِچ وارد ہوئے سن۔ ایس توں بعد اونہاں سیاست توں توبہ کر لئی۔)
حلقہ PP-217(لیہ ۳) وچ 1,44,384ووٹ رجسٹرڈ سن۔ ایس حلقے دا ٹرن آئوٹ اینہاں ووٹاں وِچ 51.71%ہوئیا۔
۱۔ ملک اللہ بخش سامٹیہ (پاکستان پیپلز پارٹی) 21,619 (کامیاب)
۲۔ ملک احمد علی اولکھ (مسلم لیگ (ن) 21,204 ووٹ
۳۔چوہدری نور احمد (آزاد امیدوار) 14,694 ووٹ
۴۔شیخ محمد امین گڈو (سپاہِ صحابہ) 7,910 ووٹ
۵۔چوہدری رشید احمد گوجر (آئی جے ایم) 5,263 ووٹ
۶۔شمشاد علی (آزاد امیدوار) 548 ووٹ
(مہر فضل حسین سمراء سادہ جئے بندے نیں۔ علاقے دی معروف سیاسی شخصیت نیں۔ 1988ء وِچ اسلامی جمہوری اتحاد دے ٹکٹ تے پنجاب اسمبلی لئی الیکشن لڑے تے ہار گئے۔ 1990ء وِچ اونہاں پارٹی بدل لئی تے پاکستان ڈیموکریٹک الائنس دے ٹکٹ تے لڑے پَر فیر ہار گئے۔ 1993ء وِچ پی پی پی دے ٹکٹ تے اونہاں نوں کامیابی دا مونہہ ویکھنا پئیا۔ 1997ء وِچ اوہ فیر ہار گئے۔ فیر اونہاں نیں پارٹی بدل لئی تے سردار شہاب الدین خان سیہڑ دی سنگت وِچ پاکستان مسلم لیگ (ق) اختیار کرلئی تے ضلعی نائب ناظم منتخب ہوئے۔ 2002ء دے انتخابات وِچ ایہہ سیاسی جماعت وی اونہاں نوں جِتاون وِچ کامیاب ناں ہوسگی پَر ضمنی انتخابات وِچ اونہاں نوں سیٹ لبھ گئی)۔
1993ء دیاں منتخب اسمبلیاں نیں محترمہ بینظیر بھٹو نوں وزیر اعظم دے عہدے تے فائز کیتا۔ ایہہ اسمبلی وِی اپنی مدت پوری ناں کرسگی تے بدعنوانی تے کرپشن دے غیر معمولی الزام اپنے متھے تے سجا کے ایوان وِچوں رخصت ہوگئی۔ ایہہ اسمبلی سردار فاروق احمد خان لغاری (صدرِ مملکت) نیں کئی وجوہات دی بناں تے توڑن دا اعلان کیتا سی۔ سردار فاروق احمد خان لغاری نیں 1997ء وِچ قومی تے صوبائی انتخابات کرائون دا ارادہ کیتا۔
اینہاں ووٹاں وِچ کرکٹ دے حوالے نال شہرت رکھن آلے عمران خان نیں اپنی سیاسی جماعت بنائون دا اعلان کیتا تے اپنی جماعت دا ناں ’’پاکستان تحریک انصاف ‘‘ رکھیا۔ نوجوان نسل دے بارے آکھیا جاندا سی کہ اوہ عمران خان دے نال اے پَر اونہاں وِچوں اکثر منڈیاں بالیاں دے ووٹ اِی کوئی نئیں سن بنے ہوئے جیہدی وجہ توں عمران خان نوں کامیابی حاصل ناں ہوسگی۔ لیہ وِچ ظفر اقبال مغل، سید فیض الحسن شاہ، سید غلام عباس زیدی تے چوہدری شوکت علی گوجر پاکستان تحریک انصاف دے نامزد امیدوار سن۔اینہاں ووٹاں دا جماعتِ اسلامی نیں پوری طراں بائیکاٹ کیتا سی جیہدی وجہ توں چوہدری اصغر علی گوجر نیں الیکشن وِچ حصہ نئیں لیا سی۔1997ء دے وَرے نیں جنہاں نمائندیاں دے سِر تے جمہوری بادشاہی دا تاج رکھیا اوہ ایہہ سن۔
حلقہ NA-139(لیہ ۱) وِچ کل ووٹر 2,32,801سن جنہاں وِچوں 45.33% لوکاں نیں ووٹ پائون دی زحمت کیتی۔
۱۔ملک غلام حیدر تھند (پاکستان مسلم لیگ (ن) 63,098 (کامیاب)
۲۔ ملک نیاز احمد جکھڑ (پاکستان پیپلز پارٹی) 37933 ووٹ
۳۔ظفر اقبال مغل (پاکستان تحریک انصاف) 2,303 ووٹ
حلقہ NA-140(لیہ ۲) دے 2,22,991درج شدہ ووٹاں وِچوں 43.98%ووٹ کاسٹ کیتے گئے۔
۱۔صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (پاکستان مسلم لیگ(ن) 50,710 (کامیاب)
۲۔سردار محمد جہانگیر خان سیہڑ (پاکستان پیپلز پارٹی) 28,444 ووٹ
۳۔سید محمد حسین شاہ (آزاد امیدوار) 13,557 ووٹ
۴۔ سید فیض الحسن شاہ (پاکستان تحریک انصاف) 1,672 ووٹ
۵۔منظور حسین (آزادامیدوار) 998 ووٹ
۶۔ چوہدری غلام فاروق(آزاد امیدوار) 174 ووٹ
۷۔ملک مشتاق احمد سامٹیہ (آزاد امیدوار) 124 ووٹ
پنجاب صوبائی اسمبلی وِچ لیہ دے نمائندیاں دی پوزیشن ایہہ سی۔ حلقہ PP-215 (لیہ۱)دے درج شدہ کُل 1,72,273ووٹاں وِچوں 42.47%ووٹ کاسٹ ہوئے۔
۱۔ مہر اللہ ڈیوایا تھند (پاکستان مسلم لیگ (ن) 46,356 (کامیاب)
۲۔مہر اعجاز احمد اچلانہ (پاکستان پیپلز پارٹی) 23,239 ووٹ
۳۔نیاز احمد (آزاد امیدوار) 1,408 ووٹ
۴۔ سید غلام عباس زیدی (پاکستان تحریک انصاف) 866 ووٹ
حلقہ PP-216(لیہ ۲) وِچ 1,33,912ووٹ درج سن ۔ الیکشن وِچ ایس حلقے دا ٹرن آئوٹ 46.55%سی۔
۱۔ ملک غلام محمد سواگ (پاکستان مسلم لیگ (ن) 17,240 ووٹ
۲۔مہر فضل حسین سمراء (پاکستان پیپلز پارٹی ) 15,207 ووٹ
۳۔سید سعادت علی گیلانی (آزاد امیدوار) 6,680 ووٹ
۴۔غلام فرید خان میرانی (آزاد امیدوار) 6,676 ووٹ
۵۔ سردار سیف اللہ خان (آزاد امیدوار) 5,955 ووٹ
۶۔سید اکبر حسین شاہ (آزاد امیدوار) 4,361 ووٹ
۷۔لیاقت علیخان کھتران (آزاد امیدوار) 3,417 ووٹ
۸۔ڈاکٹر سید غلام رضا رضوی (آزاد امیدوار) 189 ووٹ
۹۔ سیدفضل حسین شاہ (آزاد امیدوار) 146 ووٹ
حلقہ PP-217(لیہ ۳) دے 1,49,607ووٹاں دا ٹرن آئوٹ صرف 45.43%رئیا سی۔
۱۔ملک احمد علی اولکھ (پاکستا ن مسلم لیگ (ن) 34,976 (کامیاب)
۲۔ ملک اللہ بخش سامٹیہ (آزاد امیدوار) 19,323 ووٹ
۳۔ چوہدری محمد افضل گوجر(پاکستان پیپلز پارٹی) 9,889 ووٹ
۴۔چوہدری شوکت علی گجر (پاکستان تحریک انصاف) 999 ووٹ
۵۔منظور حسین خان (آزاد امیدوار) 500 ووٹ
۶۔ملک حفیظ اللہ سامٹیہ (آزاد امیدوار) 395 ووٹ
۷۔ عبدالمجید الیاس (آزاد امیدوار) 363 ووٹ
اینہاں ووٹاں دے نتیجے وِچ میاں نواز شریف نوں عوام نیں بھاری مینڈیٹ دے نال حکومت بنائون دا موقع دِتا۔ ملکی جمہوری تریخ دے وِچ ایہو جیہا مضبوط مینڈیٹ کسے وی سیاسی لیڈر نوں ایس توں پہلاں نئیں لبھیا سی۔ اونہاں دی ایس حد تائیں عوامی دل پذیری نوں اونہاں دے مخالف سیاسی لیڈراں نیں دھاندلی قرار دِتا پَر بیانات توں علاوہ کوئی موثر تحریک سامنے لائون وِچ اوہ کامیاب ناں ہوسگے۔ میاں نواز شریف دے دورِ حکومت وِچ صدرِ مملکت سردار فاروق احمد خان لغاری نوں صدارت دے عہدے توں اَنج ہوونا پئیا ے محمد رفیق تارڑ اسلامی جمہوریہ پاکستان دے صدر منتخب ہوئے۔
بھاری مینڈیٹ تے کمزور اپوزیشن دے باوجود میاں نواز شریف دی حکومت لیہ دے وسیب لئی کوئی خاطر خواہ کم ناں کر سگی تے کوئی توجہ ناں دِتی۔ عوام دی طرفوں لمی مدت توں کیتے جان آلے مطالبے جنہاں تے وعدیاں دیاں خبرے کِنیاں سیاسی عمارتاں استوار کیتیاں گئیاں سن، تشنہ تکمیل رئے۔ دوجے علاقیاں وانگوں لیہ دے ضلعے وِچ معمول دے ترقیاتی کم تاں کروائے گئے جنہاں نال عوام نوں گھٹ تے حکومتی تھماں نوں زیادہ فائدہ ہوندا اے، پَرکوئی غیر معمولی تے امتیازی سلوک ویکھن نوں ناں لبھیاں جیس کرکے عوام ہِک وار فیر جمہوری عمل توں نکو نک ہوگئی۔ میاں نواز شریف دے بِھرا میاں شہباز شریف جنہاں نوں اعلیٰ درجے دا منتظم قرار دِتا جاندا سی ، لیہ دے علاقے لئی کوئی نمایاں کم ناں کر سگے۔ بے روزگاری تے مسئلیاں دی تعداد وِچ پہلاں نالوں وِی زیادہ اضافہ ہوئیا۔
1998ء وِچ بلدیاتی اداریاں لئی انتخابات منعقد ہوئے جنہاں وِچ عوام نیں ہِک واری فیر پرانے مُکھاں نوں اِی اَگے لیاندا تے پرانے حالیں ساہ لیا۔
11مئی 1998ء نوں پرانے وَیری ہندوستان نیں ’’اگنی میزائل‘‘ دے تِن دھماکے کرکے بین الاقوامی سکوت وِچ ارتعاش پیدا کر دِتا۔ بعد وِچ اونہیں فیر ایٹمی دھماکے کرکے اپنی جگہ گیری دا اعلان کیتا۔ 28مئی 1998ء نوں میاں نواز شریف دی حکومت ہندوستان وَلوں کیتے جان آلے ایٹمی دھماکیاں دے جواب وِچ ’’غوری میزائل‘‘ دے پنج (۵) ایٹمی دھماکے کرا کے ملک نوں ایٹمی طاقت دے طور تے ظاہر کردِتا جیس تے امریکہ تے اوہدے پِٹھو ملک چیِک پئے تے اونہاں وَلوں شدید ردِ عمل ویکھن وِچ آیا۔ ایس موقعے تے اونہاں دی اسلام دشمنی کھل کے ساہمنے آگئی۔ اونہاں نیں پاکستان تے یک طرفہ طور تے اقتصادی پابندیاں عائد کر دِتیاں۔ اسلامی ملکاں نیں پاکستان دی حکومت نوں مبارکباداں پیش کیتیاں۔ ایس موقعے تے لیہ دے شہراں، فتح پور تے چوک اعظم وِچ ریلیاں تے جلوس کڈھے گئے جنہاں وِچ نواز شریف نوں دلیری دے ایس قدم تے کھل کھلا کے آشیر باد دِتی گئی۔
12اکتوبر 1999ء نوں ’’جنرل پرویز مشرف‘‘ نیں میاں نوازشریف نوں معزول کرکے گرفتار کر الیا تے بھاری مینڈیٹ آلی حکومت دا مڈھوں اِی تختہ دھڑن کر دِتا۔ میاں نواز شریف تے بہوں سارے الزامات عائد کیتے گئے سن جنہاں وِچ کرپشن تے بدعنوانی دے بہوںسارے ریفرنس شامل سن۔ اوہدی حکومت دے خاتمے تے ضلع لیہ دے وِچ کوئی خاص ردِ عمل ویکھن وِچ نئیں آیا۔ عوامی حلقیاں دا ایہہ خیال سی کہ میاں نواز شریف تے جِنے کیس بنا دِتے گئے نیں ، اینیاں کیساں دے پاروں اونہوں سزائے موت دِتی جاوے گی تے تریخ نوں ہِک واری فیر دہرائوندیاں ہوئیاں ذوالفقار علی بھٹو دی یاد تازہ کیتی جاوے گی۔جنرل پرویز مشرف نیں اپنے لئے ہِک نویں عہدے دا چنائو کیتا تے ملک دے ’’چیف ایگزیکٹو‘‘ سدوائے۔اَج دے دیہاڑے اِی جنرل پرویز مشرف نیں اسمبلیاں دے نال اِی بلدیاتی ادارے جیہڑے 1998ء وِچ بنے سن، توڑن دا اعلان کر دِتا۔

اکینہویں صدی عیسوی
مختلف نوعیت دے کیساں وِچ میاں نواز شریف دے علاوہ ہور وِی کئی سیاسی لیڈراں نوں قید تے نظر بند کیتا گیا تے اونہاں نوں خبرے کِنیاں صعوبتاں توں لنگھنا پیا۔ جنرل پرویز مشرف نیں میاں نواز شریف نوں اوہدے خاندان سمیت ملک بدر کرکے عوام نوں ہِک واری حیران تے پریشان کر دِتا۔ نواز شریف تے بنے ہوئے سارے کیساں نوں ختم کر دِتا۔ عوام وِچ ایس موقعے تے عجیب طراں دا رَلا مِلا تاثر ویکھن وِچ آیا۔ میاں نواز شریف اپنے خاندان سمیت پاکستان توں نکل کے سعودی عرب منتقل ہوگئے۔
31دسمبر 2000ء نوں نویں نظام دے تحت جنرل پرویز مشرف نیں بلدیاتی انتخابات منعقد کروائے ۔ضلع لیہ دیاں یونین کونسلاں دی تعداد وَدھا کے 44کر دِتی گئی تے ضلع کونسل دے ممبراں لئی چنائو اونہاں بندیاں دا کیتا گیا جیہڑے اپنی یونین کونسل دے ناظم منتخب ہوئے سن۔ اینہاں دے نال کُجھ ہور ممبر وِی رلائے گئے سن جنہاں دی تفصیل تھلے دتی گئی اے۔
ا۔افتخار بابر خان کھتران ممبر ناظم یونین کونسل لیہ سٹی (ا)
۲۔ شیخ مشرف الہی ممبر ناظم یونین کونسل لیہ سٹی (۲)
۳۔ ساجد اخلاق خان ممبر ناظم یونین کونسل لیہ سٹی (۳)
۴۔ ناصر محمود میرانی ممبر ناظم یونین کونسل لوہانچ نشیب
۵۔سید ناصر حسین شاہ ممبر ناظم یونین کونسل کوٹلہ حاجی شاہ
۶۔چوہدری اشفاق احمد ممبر ناظم یونین کونسل منڈی ٹائون
۷۔سید سعادت علی شاہ ممبر ناظم یونین کونسل لیہ تھل جنڈی
۸۔ مہر مقبول حسین تھند ممبر ناظم یونین کونسل ٹیل انڈس
۹۔غلام عباس خان ممبر ناظم یونین کونسل بستی شادو خان
۱۰۔سید علی شاہ ممبر ناظم یونین کونسل شاہ پور
۱۱۔رائے صفدر عباس بھٹی ممبر ناظم یونین کونسل سہو والا
۱۲۔ سردار محیی الدین سیہڑ ممبر ناظم یونین کونسل بصیرہ
۱۳۔ سردار فیروزعلیخان سواگ ممبر ناظم یونین کونسل گرے والا
۱۴۔ سردار سجاد احمد خان سیہر ممبر ناظم یونین کونسل کروڑ تھل جنڈی
۱۵۔ ڈاکٹر عالمگیر پرویز بودلہ ممبر ناظم یونین کونسل کروڑ سٹی
۱۶۔سردار افتخار علی سیہڑ ممبر ناظم یونین کونسل واڑہ سیہڑاں
۱۷۔ ملک محمد طارق سامٹیہ ممبر ناظم یونین کونسل سامٹیہ
۱۸۔چوہدر ی محمد سرور گوجر ممبر ناظم یونین کونسل چک نمبر 90/ML
۱۹۔ چوہدری پرویز علی ممبر ناظم یونین کونسل چک نمبر 98/ML
۲۰۔ چوہدری عین الحق ممبر ناظم یونین کونسل شوکت آباد
۲۱۔ پیر سید عارف شاہ ممبر ناظم یونین کونسل فتح پور رورل
۲۲۔چوہدری محمد رمضان ممبر ناظم یونین کونسل فتح پور سٹی
۲۳۔چوہدری رشید احمد گوجر ممبر ناظم یونین کونسل نوشہرہ تھل کلاں
۲۴۔ملک مشتاق احمد سامٹیہ ممبر ناظم یونین کونسل اولکھ تھل کلاں
۲۵۔ ملک عبدالمجید بودلہ ممبر ناظم یونین کونسل جمال چھپری
۲۶۔ سردار مظہر عباس خان مگسی ممبر ناظم یونین کونسل نواں کوٹ
۲۷۔ سردار ناصر عباس خان مگسی ممبر ناظم یونین کونسل خیرے والا
۲۸۔ مہر غلام محمد سمراء ممبر ناظم یونین کونسل چوبارہ
۲۹۔ محمد اعظم بھٹی ممبر ناظم یونین کونسل شیر گڑھ
۳۰۔ شیخ قمر الدین ممبر ناظم یونین کونسل رفیق آباد
۳۱۔چوہدری محمد جاوید اختر ممبر ناظم یونین کونسل چوک اعظم رورل
۳۲۔ بائو محمد جاوید اظہر ممبر ناظم یونین کونسل چوک اعظم سٹی
۳۳۔مہر محمد رشید ناصر سمراء ممبر ناظم یونین کونسل لیہ تھل کلاں
۳۴۔مہر حبیب اللہ گرواں ممبر ناظم یونین کونسل مرہان
۳۵۔ امیر اکبر کھرل ممبر ناظم یونین کونسل چک نمبر 172/TDA
۳۶۔ سید غلام تقی شاہ ممبر ناظم یونین کونسل پہاڑ پور
۳۷۔ سردار محمد حسنین خان تنگوانی ممبر ناظم یونین کونسل بیٹ وساوا شمالی
۳۸۔عبدالرشید خان گُرمانی ممبر ناظم یونین کونسل بکھری احمد خان
۳۹۔دُرِ یزدانی ممبر ناظم یونین کونسل کوٹ سلطان
۴۰۔میاں محمد شفیع ممبر ناظم یونین کونسل چک نمبر 164/TDA
۴۱۔چوہدری محمد انور گوجر ممبر ناظم یونین کونسل لدھانہ
۴۲۔سید افتخار حسین شاہ ممبر ناظم یونین کونسل جمن شاہ
۴۳۔مہر احمد علی واندھڑ ممبر ناظم یونین کونسل سرشتہ تھل
۴۴۔ملک نور نبی جکھڑ ممبر ناظم یونین کونسل جکھڑ
۴۵۔مہر محمدیونس تھند کسان/مزدور ممبر لیہ
۴۶۔ مہر عابد حسین کسان / مزدور ممبر لیہ
۴۷۔ بشیر مسیح اقلیت ممبر چک نمبر 270/TDA
۴۸۔ سلیم شہزاد اقلیت ممبر چک نمبر 270/TDA
۴۹۔ ارشاد بیگم خاتون ممبر لیہ
۵۰۔ ذکیہ انور خاتون ممبر لیہ
۵۱۔ غزالہ ناہید خاتون ممبر لیہ
۵۲۔ فہمیدہ خاتون خاتون ممبر لیہ
۵۳۔ شہنازالفت پراچہ خاتون ممبر لیہ
۵۴۔منزہ کومل خاتون ممبر لیہ
۵۵۔میمونہ بتول قاضی خاتون ممبر لیہ
۵۶۔شمیم اختر میرانی خاتون ممبر لیہ
۵۷۔بلقیس اختر خاتون ممبر فتح پور
۵۸۔ نور و مائی خاتون ممبر چک نمبر 116/TDA
۵۹۔ رضیہ بیگم خاتون ممبر کروڑ
۶۰۔شہنازاختر خاتون ممبر چک نمبر 116/TDA
۶۱۔امیراں بیگم خاتون ممبر چوبارہ
۶۲۔زہرہ مائی خاتون ممبر نواں کوٹ
اینہاں انتخابات وِچ حصہ لین دی ہِک بنیاد ی شرط ایہہ سی کہ میٹرک تعلیم دا ہوونا ضروری کیتا گیا سی جیہدے پاروں کئی پرانے سیاسی بندے ایس وِچ حصہ لین توں رہ گئے سن تے اونہاں نیں اپنے پُتراں تے بھتریاں نوں اَگانہہ کیتا۔
جنرل پرویز مشرف تھوڑے چِر وِچ اِی عوام دی حمایت لین وِچ کامیاب ہوگئے۔ اونہاں نوں ملک دی صورت حال دی نزاکت وَل اپنی پوری توجہ دین دا موقع ایس لئی وِی ناں لبھ سگیا جے اونہاں دے اقتدار دے آغاز دے وِچ ای 11ستمبر 2001ء نوں ’’ورلڈ ٹریڈ سنٹر امریکہ‘‘ وِچ دہشت گردی دی خطرناک واردات دے نتیجے وِچ چھڑن آلی یکطرفہ جنگ دا مسئلہ کھڑا ہوگیا۔ امریکی اقتدار نیں اپنی طاقت دے نشے وِچ اقوام متحدہ دے تعاون نال طالبان دی افغانی حکومت تے اپنی ساری قوت دے نال تے اتحادی پِٹھو مُلکاں دیاں فوجاں دے نال حملہ کر دِتا۔ پاکستان دی حکومت ایس ویلے ایہو جئے دوراہے تے کھڑی سی کہ اونہوں ہِک پاسا رکھنا پیندا سی۔ یا طالبان دی کھل کے امداد کردی یاں فیر چڑھدے سورج نوں سلام آکھدی۔
پاکستانی حکومت نوں مجبوراً امریکی طاقت اَگے گوڈے ٹیکنے پئے۔ ملا عمر تے اسامہ اقوام اسلامیہ دے ہیرو بن کے ساہمنے آئے۔ اونہاں اپنے موقف وِچ کوئی جھلارا نئیں آئون دِتا تے اخیر دم تائیں جنگ وِچ شریک رئے۔ ایہہ دے باوجود کہ طاقت دا عدم توازن پوری دنیا نوں انگلیاں مونہہ وِچ پائون تے مجبور کر ریا سی، ملا عمر تے اسامہ بن لادن کِسے خوف تے دبائو توں بغیر ایہہ کمزور جنگ اپنے مضبوط ارادیاں نال لڑدے پئے سن۔ پاکستان نیں امریکی فوجاں دا کُھل کھلا کے ساتھ دِتا۔
ایس جنگ وِچ عوام دا جذباتی لگائو ملا عمر تے اسامہ دے نال سی۔ اوہ انہاں نوں اسلام دے ہیرو قرار دیندے سن پَر حکومت عوام دی ایس جذباتی سوچ تے مطالبے نوں مَنن توں قاصر سی۔ عوام نیں جاہ جاہ تے جلوس، ہڑتالاں تے جلسے منعقد کیتے تے حکومت نوں اپیلاں کیتیاں کہ امریکہ اسلام دا سب توں وَڈا تے موذی دشمن اے تے اونہیں اَج تائیں کِسے وی موقعے تے اسلام نوں نقصان اَپڑائون وِچ کوئی کسر نئیں چھڈی تے ناں اِی کدیں پاکستان نال وَفا کیتی اے ایس لئی امریکہ نال تعاون دی بجائے طالبان دی حکومت دی امداد کیتی جاوے ۔ عوام طالبان دی اسلامی حکومت نوں دِلوں تسلیم کردے سن۔
لیہ وِچ وی مختلف طبقاتِ فکر دے لوکاں نیں اکثر مقامات تے اپنے خیالات دا اظہار کیتا تے حکومت نال ایہو اِی مطالبہ کیتا۔ دوجے علاقیاں دے برعکس ایتھے بندیاں دی پکڑ دھکڑ تے ناں ہوئی تے ناں ای کِتھے عوام تے تشدد بارے سُنیا گیا پَر حکومت نیں وِی اپنے کن بند کر لئے سن۔ جدوں امریکہ دے خلاف مطالبے پورے ناں ہوئے تے عوام نیں اپنا مطالبہ پیش کیتا کہ طالبان دی جے کر امداد نئیں کیتی جاسگدی تے فیر کم از کم امریکہ دی امداد ناں کیتی جاوے تے طالبان دی مخالفت ناں کیتی جاوے۔ ایہہ ساری تحریکاں اوس ویلے ٹھنڈیاں پے گئیاں جدوں طالبان دی حکومت مُک گئی تے اونہاں اپنے زیرِ تسلط علاقیاں نوں شمالی اتحاد تے امریکہ دیاں فوجاں دے حوالے کرکے پسپائی اختیار کر گئے۔ امریکہ نیں ایس جنگ وِچ معاونت دے صلے وِچ پاکستان نوں قرضیاں دی فراہمی تے اقتصادی تعاون دے لارے لَپے لائے۔ دوجے اتحادی ملکاں نیں وِی کُجھ ایس قسم دے وعدے کیتے پَر سوائے گلاں باتاں توں کوئی عملی شکل ساہمنے ناں آ سگی۔ ایٹمی دھماکیاں دے نتیجے وِچ لگن آلیاں پابندیاں وِچوں کجھ پابندیاں تو ں جان چُھٹ گئی۔
ایس جنگ دے دوران اِی جنرل پرویز مشرف نیں عوام نوں جِتھے ایس جذباتی کیفیت توں کڈھن دی بھرپور کوشش کیتی اوتھے اوہ ملکی ترقی توں وی غافل نئیں رئے سن۔ تھوڑے بجٹ دے باوجود ملک دے کونے کونے وِچ تعمیری کماں دا سلسلہ جاری ہوگیا۔ ضلع لیہ وِچ جنرل پرویز مشرف دی حکومت وِچ سڑکاں، سکول، بجلی دی تنصیب تے ٹیلی فون دی سہولتاں دی فراہمی دے نال نال ہور وی کئی تشنہ امور تے بہوں تیزی نال کم ہوئیا۔ پاک آرمی دے تعینات افسراں دی نگرانی وِچ بہوں تھوڑے چِر وِچ ریکارڈ کم کیتے گئے۔ عوامی نمائندیاں دے لمے عرصے نالوں اینہاں افسراں دا تھوڑا عرصہ عوام لئی کِتے فائدہ مند ثابت ہوئیا۔ عوام دِلی طور تے افغان جنگ دے نتیجے وِچ پیش آئون آلے جذباتی بحران وِچوں نکل کے جنرل پرویز مشرف دی حمایت وِچ ہوگئے تے عوامی حلقیاں وِچوں کِسے نیں وِی جمہوری حکومت دا مطالبہ نئیں کیتا۔
پہلے جیسراں آکھیا جا چُکیا اے کہ جمہوریت نوں ایتھے دی عوام اُکا پسند نئیں کردی کیوں جے عوامی نمائندے اپنا اُلو سِدھا کردے نیں تے حکومتی مشنری نوں اپنے فائدے لئی چلائون لئی اوہ اِنج اَنّی پائوندے نیں کہ قانون مذاق بن کے رہ جاندا اے تے دوجے لوکاں نوں وی غیر قانونی طریقیاں دا وَل آجاندا اے۔ پَر عوام دی آواز اُتے تائیں نئیں جا سگدی۔ ملک دی آبادی دے کل پنج ست فیصد جاگیردار ، سیاستدان تے وَڈے تاجر اپنے گُرگیاں دے نال حکومت تائیں جمہوریت دی بحالی لئی اپنے مطالبے گھلدے رہندے نیں تے وَڈ وَڈیرے وِی ایہو چاہندیاں ہوئیاں اونہاں دی آواز نوں خلقِ خدا دی ضرور ت سمجھدیاں ہوئیاں فیر الیکشن تے کھرباں ارباں روپیے اجاڑدیندے نیں۔ انتخابات لئی خرچ ہوون آلی رقم ای جے کر صحیح طریقے نال ملک تے صرف کیتی جاوے تے کوئی وجہ نئیں جے ملک ترقی یافتہ ملکاں وِچ شامل ناں ہووے۔
31دسمبر 2000ء دے انتخابات وِچ عوام نیں براہِ راست اپنی اپنی یونین کونسل دے کونسلر ، وائس چیئر مین (نائب ناظم) تے چیئر مین (ناظم ) منتخب کیتے سن۔ انہاں منتخب نمائنداں نیں تحصیل دی سطح تے تحصیل ناظم تے تحصیل نائب ناظماں دا چنائو کیتا تے ضلعے دی سطح تے ضلعی ناظم تے نائب ناظم چنے۔ ایسراں ناظم سردار شہاب الدین خان سیہڑ ، ملک نیاز احمد جکھڑ نوں کُجھ ووٹاں توں ہرا کے ضلعی ناظم دے عہدے تے فائز ہوئے جدوں کہ اونہاں دے نال مہر فضل سمراء نائب ناظم منتخب ہوئے۔ (ضلع کونسل دے ممبراں دی تفصیل پہلاں دِتی جاچُکی اے۔)
تحصیل کونسل لیہ دی اسمبلی دے ناظم ملک منظور حسین جوتہ بنے تے اونہاں دے نال عابد انوار علوی نائب ناظم بنے۔ ایس تحصیل کونسل دے دوجے ممبر ایہہ سن۔ محمد سلیم، عبدالستار خان، مہر سمیع اللہ سمراء، سردار عبدالعزیز خان، عالم شیر، محمد امین سمراء، سید غلام حیدر شاہ، مہر محمد اقبال ، غلام حسین، ملک محمد حیات ڈلو، سردار اظہر خان کھتران، چوہدری لیاقت علی، ملک طارق رشید ڈبڈا، ظفر اقبال، ڈاکٹر شاہد منصور علی، میاں عبدالستار، منظور حسین شاہ، محمدحنیف ہاتف، اللہ دتہ چھینہ، رانا وسیم حیات سکھیرا، اقبال احمد خان، بشیر حسین، رضیہ بی بی، رفعت پروین، رخسانہ کوثر، فرزانہ رانی، کوثر سلطانہ، رضیہ بانو، طلعت نسرین، شکیلہ بانو، عاشق حسین، یعقوب مسیح تے ڈاکٹر عبدالغفور جام۔
تحصیل کونسل کروڑ دے ناظم سید فیاض حسین شاہ منتخب ہوئے جدوں کہ اونہاں دے نال نائب ناظم محمد افضل چوہدری نیں ۔ تحصیل کونسل دے دوجے ممبر ایہہ نیں۔زاہد امین چوہدری، راجہ فیاض احمد سکھیرا، مظہر عباس سواگ، سلطان محمود خان، چوہدری شوکت علی ، فرمان علی بسراء، ابرار احمد اسڑ، سید اختر عباس شاہ، محمدمحمود خان، چوہدری لیاقت علی، حاجی محمدعزیز جگ، محمد حنیف، عابد حسین ساہی، روبینہ یاسمین، غزالہ جبیں، جمیلہ یاسمین، ممتاز بانو، ثریا بیگم، خالد محمود، یوسف بھٹی تے ظفر عباس۔
تحصیل چوبارہ دی کونسل دے ناظم سردارقیصر عباس خان مگسی منتخب ہوئے تے اونہاں دے نال چوہدری محمد اکرم اسراء نائب ناظم بنے نیں۔ تحصیل اسمبلی دے دوجے ارکان ایہہ نیں۔ حفیظ اللہ ، چوہدری خالد محمود، محمد حسین ڈلو، محمد اقبال ضیاء، محمد اسلم جاوید، محمد اسلم، خالدہ پروین، غلام فاطمہ، الطاف حسین، الیاس مسیح، حکیم بشیر احمد بھٹی تے مہر محمد اسلم۔
بہوں چِر تائیں تاں اینہاں منتخب نمائنداں نوں اپنے اختیارات تے وسائل دا اِی پتہ نئیں لگ سگیا تے جدوں پتہ لگیا تے اینہاں وی اوہو کُجھ ای کیتا جو پہلے دے منتخب نمائندے کردے آئے سن۔ 30اپریل 2002ء نوں ملک دے چیف ایگزیکٹو نیں عوام کولوں اپنی صدارت لئی براہِ راست ووٹ لئے۔ اینہوں پاکستان دے ’’تیجے ریفرنڈم‘‘ دا ناں دِتا گیا۔ بلدیاتی انتخابات دے نتیجے وِچ اَگے آئون آلے نمائندیاں نیں وَدھ چڑھ کے ایس ریفرنڈم وِچ حصہ لیا، ذاتی توجہ دے کے عوام کولوں ووٹ پوائے تے جنر ل پرویز مشرف دی کھلم کھلا تائید کیتی۔ چونکہ جنرل صاحب دے ساہمنے کوئی امیدوار نئیں سی ایس لئی عوامی حلقیاں نیں جنرل پرویز مشرف دی صدارت لئی کوئی مزاحمت ناں کیتی تے اونہاں نوں اسلامی جمہوری پاکستان دا صدر نامزد کیتا۔
ایس ریفرنڈم وِچ ضلعی ناظم سردار شہاب الدین سیہڑ تے اونہاں دے حمایتی ناظماں تے کونسلراں نیں اپنا بھرپور کردار ادا کیتا۔ملک دے روائتی سیاستداناں تے جاگیرداراں نیں حسبِ معمول جنرل پرویز مشرف دے ایس ریفرنڈم نوں ڈھونگ تے دھاندلی قرار دِتا۔ اونہاں کوششاں کیتیاں کہ عوام نوں سڑکاں تے کڈھیا جاوے تے احتجاج کیتا جاوے پَر پنجاہ پچونجا (۵۵۔۵۰) وَریاں توں ہکِو طریقے نال کھیڈن والیاں دی مداریاں توں عوام اَکی ہوئی سی ایس لئی کوئی وِی گھروں باہر ناں نکلیا۔لیہ دے وِچ لوکی اپنے ڈِھڈ دی جنگ لڑدے لڑدے بدحال ہوچُکے سن تے مظاہریاں تے جلسے جلوساں لئی کتھے رُلدے۔
فیر جنرل پرویز مشرف نیں ’’عوامی مطالبے‘‘ نوں مندیاں ہوئیاں ہِک واری فیر جمہوریت دی کوشش کر ویکھی۔ اونہاں نیں 2002ء دے وِچ قومی تے صوبائی اسمبلی دے انتخابات دا اعلان کر چھڈیا۔ اینہاں ووٹاں لئی ضلع لیہ دے پنجاب اسمبلی لئی حلقیاں وِچ اضافہ کرکے لیہ نوں پنج سیٹاں دے دِتیاں۔
اینہاں انتخابات وچ ووٹر دی عمر گھٹ کرکے اٹھاراں سال کر دِتی گئی۔ ایدے نال نویں نسل نوں وی حقِ رائے دہی لبھ گیا۔مُلک دیاںدو وَڈیاں سیاسی جماعتاں دے وَڈ وَڈیرے ملکوں باہر سن۔ پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سربراہ میاں محمد نواز شریف تے اونہاں دا خاندان جنرل پرویز مشرف نال ہوون آلی ڈیل دے نتیجے وِچ ملک بدر سی۔ اوہ باہر بیٹھے انتخابات لئی آئون آئون کردے رئے پَر اونہاں آئوناں نئیں سی ، ناں آئے۔ ایسراں اِی پاکستان پیپلز پارٹی دی سربراہ محترمہ بینظیر بھٹو چِراں توں ملکوں باہر سی۔ اوہدا جَنا آصف علی زرداری کئیاں کیساں وِچ ڈھکیا ہوئیا سی۔ اوہ وی باہر بیٹھی اپنے آئون دے اعلان کردی رئی۔ اوہدے تے عدالت نیں کیس دے سلسلے وِچ قید بولی ہوئی سی۔ اوہ وی نئیں آئی۔ مُلک دے وِچ ہِک نویں سیاسی جماعت بنائی گئی جیہدا ناں پاکستان مسلم لیگ (قائد اعظم گروپ ) رکھیا گیا۔ پاکستان مسلم لیگ (ن) تے پاکستان پیپلز پارٹی دے علاوہ ہور وی کئی جماعتاں دے پرانے تے پکے نمائندے ٹُٹ کے ایس جماعت وِچ رَل گئے تے نویں ہوندیاں ایہہ جماعت سبھ نالوں طاقتور بن گئی۔ ضلع لیہ دے وِچ سیہڑ خانداں چِراں توں بلکہ مڈھ توں اِی پاکستان پیپلز پارٹی دا حامی تے سرگرم رکھن سی۔ اوہ پاکستان مسلم لیگ (ق) نال رل گیا تے کروڑ دے علاقے وِچوں پی پی پی نوں کوئی مضبوط امیدوار اِی ناں لبھ سگیا۔ ملک اللہ بخش سامٹیہ وِی پی پی پی نوں چھڈ کے ایس چھپر تھلے آگیا۔ مہر فضل حسین سمراء ہِک واری فیر پارٹی بدل کے ایس پارٹی وِچ شامل ہوگیا۔ ملک غلام حیدر تھندنیں نواز شریف گروپ نوں الوداع آکھ چھڈیا۔ ایسراں لیہ دے کھڑپنچ سیاستدان جنہاں وِچ ملک غلام حیدر تھند، سردار بہادرخان سیہڑ، مہر فضل حسین سمراء، غلام محیی الدین سیہڑ،ملک اللہ بخش سامٹیہ تے نواں سیاستدان چوہدری الطاف شامل نیں ، پاکستان مسلم لیگ (ق) دے اُچے بینر تھلے آگئے۔ اینہاں ووٹاں وِچ مہر اعجاز احمد اچلانہ سیہڑتھند گروپ نالوں اَنج ہوکے پاکستان پیپلزپارٹی نوں الوداع آکھ کے نواز شریف گروپ نال رَل گیا۔ نواز شریف گروپ وِچ ثابت قدم رہن آلیاں وِچ صاحبزادہ فیض الحسن سواگ تے ملک احمد علی اولکھ اِی سن۔
ملکی سطح تے مذہبی جماعتاں نیں آپو وِچ اتحاد کیتا تے سیاسی جماعت ’’متحدہ مجلسِ عمل‘‘ دی نیہہ رکھی۔ لیہ توں پرانے تے سرپنچ سیاسی لیڈر چوہدری اصغر علی گوجر جماعت اسلامی دے رُکن ہوون دے ناطے نال ایس جماعت وِچ سن۔ وَڈی سیٹ لئی اوہ ملک نیاز احمد جکھڑ دی حمایت وِچ سن۔ عمران خان دی جماعت پاکستان تحریک انصاف نوں لیہ وِچ کوئی خاص پذیرائی حاصل نئیں سی۔پہلاں طراں پی پی پی نوں انتخابی نشان ’’تیر‘‘ لبھیا جدوں کہ پاکستان مسلم لیگ (ق) نوں ’’سائیکل‘‘ ، پاکستان مسلم لیگ (ن) نوں پہلے آلا انتخابی نشان ’’شیر‘‘ تے متحدہ مجلسِ عمل نوں ’’کتاب‘‘ الاٹ کیتا گیا۔ 2002ء دے انتخابات دی تفصیل اینویں اے۔
نیشنل اسمبلی دے حلقے NA-181(لیہ ۱) جیہدے وِچ تحصیل لیہ دے علاقے، مرہان حلقہ قانون گوئی دے علاوہ تحصیل لیہ دے سبھ قانون گوئی دے حلقے شامل سن ، دے وِچ ووٹ پائون دی اہلیت 2,56,131لوکاں کول سی۔1,130غیر مسلم بندے وی ووٹ پائون دی اہلیت رکھدے سن۔
۱۔ملک نیاز احمد جکھڑ (پاکستان پیپلز پارٹی) کامیاب
۲۔ ملک غلام حیدر تھند (پاکستان مسلم لیگ (ق) ناکام
۳۔ سید ثقلین شاہ بخاری (پاکستان مسلم لیگ (ن) ناکام
حلقہ NA-182(لیہ ۲) وِچ تحصیل کروڑ لعل عیسن، تحصیل چوبارہ تے مرہان حلقہ قانون گوئی شامل سن۔ ایہدے وِچ ووٹرز دی تعداد 2,67,703سی جنہاں وِچ غیر مسلم ووٹرز دی تعداد 3,987شامل اے۔
۱۔ سردار بہادراحمد سیہڑ (پاکستان مسلم لیگ (ق) کامیاب
۲۔صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (پاکستان مسلم لیگ (ن) ناکام
۳۔سید موسیٰ رضا ایڈووکیٹ (پاکستان پیپلز پارٹی) ناکام
پنجاب دی صوبائی اسمبلی لئی لیہ دا پہلا حلقہ PP-262(لیہ ۱) تحصیل چوبارہ، مرہان حلقہ قانون گوئی تے چک نمبر 306ٹی ڈی اے تے مشتمل سی۔ایتھے چوہدری اصغر علی گوجر (متحدہ مجلسِ عمل) تے مہر فضل حسین سمراء وِچ (پاکستان مسلم لیگ (ق) وِچ مقابلہ ہوئیا۔ چوہدری اصغر علی گوجر نیں ایہہ سیٹ جِت لئی۔ایسے سیٹ تے فیر ضمنی انتخابات وِچ مہر فضل حسین سمرا نیں چوہدری انور گجر نوں ہرا یا تے ایم پی اے دی سیٹ کڈھی۔
حلقہ PP-263(لیہ۲) وِچ حلقہ میونسپل کمیٹی لیہ، لوہانچ نشیب حلقہ قانون گوئی، کوٹ سلطان حلقہ قانون گوئی تے چک نمبر 172/TDAشامل سی۔ ایس سیٹ لئی ملک نور نبی جکھڑ (پی پی پی)،مہر اعجاز احمد اچلانہ (پاکستان مسلم لیگ(ن) تے سردار سجن خان تنگوانی (پاکستان مسلم لیگ (ق) وِچ مقابلہ ہوئیا تے مہر اعجازاحمد اچلانہ نیں سیٹ جِت لئی۔
حلقہ PP-264(لیہ۳) وچ حلقہ ٹائون کمیٹی فتح پور، حلقہ میونسپل کمیٹی کروڑ، تھل جنڈی، موج گڑھ ، جھرکل تے فتح پور دے حلقہ قانون گوئی شامل سن۔ ایتھے ملک احمد علی اولکھ (پاکستان مسلم لیگ (ن) تے چوہدری الطاف (پاکستان مسلم لیگ(ق) وِچ چنگا زور دا مقابلہ سی۔ ایس ضلعے دا سبھ توں وَڈا اَپ سیٹ اودوں ہوئیا جدوں ملک احمد علی اولکھ دے مقابلے وِچ چوہدری الطاف نوں کامیابی حاصل ہوئی۔
حلقہ PP-265(لیہ۴) وِچ میونسپل کمیٹی چوک اعظم ، لیہ تھل جنڈی تے تحصیل چوبارہ دے علاقے شامل سن۔ ایتھے چوہدری اصغر علی گوجر (متحدہ مجلسِ عمل) تے سردار محیی الدین سیہڑ (پاکستان مسلم لیگ (ق) وِچ بہوں پھَس کے مقابلہ ہوئیا تے چوہدری اصغر علی گوجر جِت گئے۔
حلقہ PP-266(لیہ۵) وِچ ملک اللہ بخش سامٹیہ (پاکستان مسلم لیگ(ق)، رائے صفدر عباس بھٹی (پی پی پی) تے سردار افتخار خان سیہڑ(پاکستان مسلم لیگ (ن) وِچ مقابلہ ہوئیا۔ ملک اللہ بخش سامٹیہ نیں ایہہ سیٹ کڈھ لئی۔
اینہاں الیکشاں وِچ پارٹیاں دے بہوں پکے امیدوار ٹُٹ کے پاکستان مسلم لیگ (ق) وِچ شامل ہوئے۔ سیہڑ خاندان جیہڑا پی پی پی دے مڈھلے دیہاڑیاں توں ایس دے نال سی ، ٹُٹ کے پاکستان مسلم لیگ (ق) نال رَل گیا۔ سردار جہانگیر خان سیہڑ دے پُتر سردار افتخار خان سیہڑ وِی پی پی پی دے حلقے وِچوں نکل کے پاکستان مسلم لیگ (ن) وِچ آگئے۔ مہر اعجاز احمد اچلانہ جیہڑے پی پی پی دے رُکن سَن اوہ وِی پاکستان مسلم لیگ (ن) وِچ آگئے۔ملک اللہ بخش سامٹیہ تے مہر فضل سمرا نیں پی پی پی نوں چھڈ دِتا تے پاکستان مسلم لیگ(ق) دے پلیٹ فارم تے آگئے۔
اینہاں الیکشناں وِچ کُجھ چہرے نویں وِی سیاست وِچ لَتھے جنہاں وِچ رائے صفدر عباس بھٹی، محمد جمیل احمد، محیی الدین سیہڑ، سردار بہادر خان سیہڑ، سردار افتخار خان سیہڑ، محمد اعظم بھٹی، سید موسیٰ رضا ایڈووکیٹ، چوہدری محمد الطاف تے حافظ ثقلین شاہ بخاری قابلِ ذکر نیں۔ اینہاں وِچوں سردار بہادر خان سیہڑتے چوہدری محمد الطاف نیں پہلی واری اِی الیکشن جِت لیا۔ایم پی اے لئی پنج بلدیاتی ناظماں نیں استعفیٰ دے الیکشن وِچ حصہ لیا۔ سردار افتخار خان سیہڑ، سردار محیی الدین خان سیہڑ، محمد اعظم بھٹی، مہرفضل حسین سمرا تے رائے صفدرعباس بھٹی۔ اینہاں وِچوں کوئی وِی کامیاب ناں ہوسگیا۔ مہر فضل حسین سمرا نیں ضمنی انتخابات وِچ کامیابی حاصل کیتی۔

٭٭٭

Viewers: 58
Share