Chapter 3: Cities and Villages | باب سوم: لیہ کے شہر اور دیہات

ضلع لیہ وِچ بہوں سارے ایہو جئے قصبے نیں جیہڑے تریخی پندھ وِچ لیہ دے نال نال ٹُردے رئے نیں۔ بہوں سارے ایہو جیہے شہر وِی ہے سن جنہاں نوں دریائے سندھ دے اَتھرے پانی نیں نگل لیا تے اونہاں دا ناں نشان اِی مٹا چھڈیا۔ ایتھے ہڑپہ دے دور دے آثار وِی لبھدے نیں جنہاں توں پتہ لگدا اے کہ ایتھے ہڑپہ نالوں پرانے شہر وِی موجود سن۔ اینہاں تریخی قصبیاں تے وَستیاں توںعلاوہ کئی شہر تے قصبے ایہو جئے وِی ہے نیں جنہاں نیں بہوں بعد وِچ جنم لیا تے دن بہ دن ترقی کردیاں ہوئیاں اَگے نکل گئے۔تھل وِچ ہُن جیہڑی رونق لبھدی اے ، ایہہ ایتھے آئون آلیاں آبادکاراں دی مرہونِ منت اے۔ ایس باب وِچ ضلع لیہ دے سبھ اہم تے پرانے قصبیاں تے شہراں دی تفصیل دِتی جاندی اے نالے ایتھے دے پرانے مقامات دی نشاندہی وِی کیتی جاندی اے۔

بَستی سبانی
گرے والا یونین کونسل وِچ تحصیل کروڑ دا اہم تریخی قصبہ اے۔ سَوڑیاں تے ڈِنگیاں ٹیڈیاں گلیاں بہوں اوپرے تے پُر اسرار ماحول تے پرانے طرزِ معاشرت دا احساس دِواندیاں نیں۔ وجہ تسمیہ ’’سبحانی‘‘ ناں دی ہِک زنانی ہو گذری اے جیہدے پاروں ایہہ وَستی سبحانی مشہور ہوئیا تے فیر کردیاں کردیاں بستی سبانی بن گیا۔ پرانے زمانے وِچ ایہہ پِنڈ اپنے ہنر منداں تے فنکار سپوتاں دے پاروں علاقے بھر وِچ مشہور سی۔ ایتھے دیاں دستکاریاں بہوں دور دور دے علاقے وِچ اپنے علاقے دی سُنجان بندیاں سن۔
پرانے زمانے وِچ ایتھے مِٹی دے بھانڈے بنائے جاندے سن۔ چیکنی مٹی دے ایڈے سوہنے بھانڈے کمہار بنائوندے سن کہ ویکھدے رہن نوں جی کردا سی۔ اونہاں تے بہوں نفاست تے مہارت نال سوہنے سوہنے پھُل بوٹے بنائے جاندے سن۔ ہر پاسے آویاں دُکھدیاں دِسدیاں سن۔ایتھوں علاقے دے ہر شہر وِچ بھانڈے گھلے جاندے سن۔ ہُن وِی کئی خاندان اپنے پیو دادے آلے کم وِچ رُجھے ہوئے نیں تے مِٹی دے بھانڈے پکائوندے نیں۔ وَستی سبانی علم جراحت و حکمت دا وِی گہوارہ رہیا اے۔ ہُن وِی ایتھے چنگے چنگے حکیم تے جراح ہین ۔ کاشی گری دے ماہرین وِی ایتھے اپنے ہنر تھانی روزی کمائوندے نیں۔ آسے پاسے دی زمیں زرخیز ہوون دے پاروں ایہہ چار چفیریوں سبزے وِچ لُکیا ہوئیا اے۔ ہائی سکول، پکی سڑک، ٹیلی فون تے بجلی دیاں سہولتاں میسر نیں۔ راجہ فیاض احمد سکھیرا ایتھے دے سیاسی بندے نیں۔ اوہ یونین کونسل گرے والا دے نائب ناظم بنے نیں۔ ساجد سواگی (سرائیکی شاعر) تے ڈاکٹر صدیق طاہر (ادیب تے محقق) علاقے بھر وِچ مشہور نیں۔

پہاڑ پور
لیہ توں کوٹ ادو وَل جائیے تے 30کلومیٹر دے پندھ تے کوٹ سلطان دے نیڑے وَڈی سڑک تے ایہہ قصبہ واقع اے جیہڑا ضلعے بھر وِچ مشہور اے۔ایہہ تحصیل لیہ وِچ واقع اے۔ روایتاں دے مطابق ایس دی نیہہ ستارہویں صدی عیسوی وِچ رکھی گئی۔ ایس دا پرانا ناں ’’سوہیہ پور‘‘ سی۔ ایس قصبے دے آسے پاسے سوہیے بہوں وَسدے نیں جیہدے پاروں ایس قصبے دا ناں سوہیہ پوررکھیا گیا سی۔ ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ ایس شہر دی نیہہ اینہاں سوہیاں نیں اِی رکھی سی۔ بعدوِچ پہاڑ خان ناں دے ہِک مشہور بندے پاروں ایس قصبے دا ناں پہاڑ پور رکھیا گیا۔
ایوبی دور وِچ 1966ء نوں پہاڑ پور نوں یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایس دی آبادی 16,100بندیاں تے مشتمل سی جدوں کہ ہُن دی مردم شماری دے مطابق 26,280اے۔ناظم دے عہدے تے غلام تقی شاہ فائز نیں۔ ایتھے ٹیلی فون ایکسچینج، دفتر یونین کونسل ، بنیادی مرکزِ صحت ، منڈیاں تے کڑیاں لئی سکولاں دی سہولت عوام نوں حاصل اے۔ ایتھے انگریزاں دے دورتوںاِی ریلوے سٹیشن بنیا ہوئیا اے پَر ہُن ایتھے کوئی ریل گڈی نئیں رُکدی۔ لوکاں نیں بہوں درخواستاں دِتیاں پَر کِسے نے اونہاں دی گل ناں پَرتی۔

پیر جگی
تحصیل لیہ دا بہوں پرانا قصبہ اے۔ تریخ دا مطالعہ کرن نال ایہہ پتہ لگدا اے کہ پیر جگی دا ایہہ نکا جیہا قصبہ چوتھی صدی عیسوی وِچ معرضِ وجود وِچ آیاسی۔ 664ء وِچ مہلب بن ابی سفیرہ اپنی نکی جیہی فوج دے نال تھل دے علاقے نوں فتح کردیاں ہوئیاں ایتھے آیا سی۔ دریا دے نیڑے ایس علاقے وِچ اوس نیں کُجھ دیر قیام کیتا سی تے ایتھے اوس دے کُجھ بندے اللہ نوں پیارے ہوئے سن جنہاں دیاں قبراں ایتھے ہالے تیک موجود نیں۔ اینہاں قبراں نوں ’’پیر اصحاب‘‘ دیاں قبراں آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ مہلب دے سنگتی ساتھی سن۔
1746ء دے نیڑے تیڑے گڑھ مہاراجہ دے علاقے توں اپنے سنگتیاں نال سید جعفر شاہ بخاری نیں محمود خان میرانی تے حملہ کیتا تے لیہ دے علاقیاں تے قبضہ کرلیا۔ جدوں سید جعفر شاہ بخاری نیں ملتان دی حکومت نوں زرِ مالیہ ادا ناں کیتا تے کوڑا مل نیں اوس تے حملہ کرکے اوہدی شاہی ختم کر دِتی ۔سید جعفر شاہ لیہ چھڈ کے پیر جگی دے مقام تے ٹِک گیا۔ اوہ ہِک صالح تے نیک بندہ سی۔ اونہیں بہوں سارے غیر مسلماں نوں مسلمان کیتا۔’’جگی‘‘ ناں دی ہِک زنانی نوں مسلمان کرن تے اوہدے ہندو رشتے دار مَچھر گئے تے اونہاں نیں جگی نوں مار چھڈیا۔ ایس وَستی نوں اوس زنانی دے ناں دے پاروں ’’جگی‘‘ آکھیا جان لگیا۔ بعد وِچ پیراں دے ٹھکانے پاروں پیر جگی بن گیا۔ ایتھے سید جعفر شاہ بخاری دا مزار واقع اے۔ ایس قصبے دی وجہ شہرت بخاری خاندان دے پُشتاں توں آئون آلے نیک بندے نیں۔ پیر سید خورشید شاہ بخاری ناں صرف نیک تے پہنچے ہوئے بندے سن بلکہ ایم این اے وِی چُنے جا چُکے سن۔ پیر سید اقبال شاہ ہُن گدی نشین نیں۔ ایس قصبے دی دو توں لے کے چار ہزار تائیں وَسیوں اے۔ ایتھوں جمن شاہ، لدھانہ ، پہاڑ پور تے دھوری نوں سڑکاں نکلدیاں نیں۔ ٹیلی فون، بجلی تے سکولاں دی سہولت حاصل اے۔

جمن شاہ
لیہ توں جنوبی پاسے کوٹ ادو روڈ تے 12کلومیٹر دے پندھ تے واقع ایہہ قصبہ بہوں پرانا اے۔ ایس قصبے دی وجہ تسمیہ ’’حضرت جمن شاہ بخاریؒ‘‘ دی ذات شریف اے۔ اوہ تبلیغ اسلام لئی ایتھے تشریف لیائے سن تے اونہاں نیں بہوں سارے بندیاں نوں اسلام دے دائرے وِچ داخل کیتا سی۔ اونہاں دا مزار ایسے قصبے وِچ واقع اے۔ آبادی اَٹھ توں نوہزار بندیاں تے مشتمل اے۔ ریلوے سٹیشن، یونین کونسل دادفتر، کڑیاں منڈیاں لئی سکول، بینک تے مسیتاں ایس قصبے وِچ ہے نیں۔ اینہوں ایوبی دور وِچ یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا سی۔ جمن شاہ یونین کونسل دی کُل آبادی ہُن دی مردم شماری دے مطابق 25,028زنانیاں مرداں تے مشتمل اے۔
ضلع لیہ وِچ پاکستان ٹیلی وِژن دیاں نشریات وِکھائون لئی جمن شاہ وِچ ٹی وی بوسٹر کم کردا پئیا اے۔ شاندار عمارت تعمیر کیتی گئی اے۔ ایس وِچ انجینئر انچارج، دو ایسوسی ایٹ انجینئر(الیکٹریکل)، ہِک ائرکنڈیشنر انجینئر، ہِک ڈیزل مکینک تے درجہ چہارم دے پنج سَت ملازم کم کردے نیں۔ ملازماں دی رہائش لئی ایس دی حد دے اندر کالونی بنی ہوئی اے۔ ملک نیاز احمد جھکڑ (ایم این اے) دیاں کوششاں نال ایس بوسٹر تھانی نشریات دا آغاز 1994ء وِچ ہوئیا سی جدوں کہ 17مئی 1995ء نوں محترمہ بے نظیر بھٹو نیں ایس دا باقاعدہ افتتاح کیتا سی۔ ایس بوسٹر دی مدد نال پی ٹی وی تے پی ٹی وی (ورلڈ) دی نشریات جمن شاہ توں 35کلومیٹر چار چفیرے ویکھیاں جا سگدیاں نیں۔ ٹاور دی اُچائی 500فُٹ اے۔ جمن شاہ دی وجہ شہرت ہِک ایہہ بوسٹر وِی اے۔

چوبارہ
چوک اعظم توں چڑھدے پاسے 28کلومیٹر دے پندھ تے جھنگ روڈ تے واقع بہوں پرانا قصبہ اے۔ تھل دے قدیم ترین قصبیاں وِچوں ہِک اے تے اوہدیاں کندھاں تے بھوئیں وِچ تریخ دا لماں پندھ موجود اے۔ حضرت عیسیٰ دے ظہور توں بہوں پہلاں دا قصبہ اے۔ ایس دے نواحی علاقیاں توں ملن آلے ٹھیکرات، سکے تے بھانڈے ایس دے بہوںپرانے ہوون دے گواہ نیں۔ خاندانِ سادات دے پہلے حکمران سید خضر خان نیں ایتھے مِٹی دا قلعہ تعمیر کرایا سی۔ اوس دے بعد ایس قلعے دی نویں سرے توں تعمیر تے مرمت دا کم محمدخان سدوزئی (والی منکیرہ ) دی شاہی سمے ہوئی۔ بعد وِچ 1821ء نوں والی منکیرہ حافظ احمد خان دے ہتھوں ایہہ علاقہ نکل کے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ہتھیں لگا تے اونہیں فوجی حکمت عملی دے تحت ایس قلعے نوں ڈھوا چھڈیا سی۔ ہُن وِی ایس قلعے دے ڈَھٹھے ہوئے ملبے توں ایس دی ہیئت دا گویڑ ہوندا اے۔ روایتاںوِچ اے کہ پرانے زمانے وِچ دو منزلہ مکان دی موجودگی پاروں ایس وَستی دا ناں ’’چوبارہ‘‘ رکھیا گیا سی۔ (اوس زمانے وِچ دو منزلہ مکان دا ہوون ہِک عجوبے نال گھٹ نئیں سی)۔ ایتھے دا تھانہ لیہ دا سبھ توں پرانا تھانہ گنیا جاندا اے۔
بنیادی جمہوریتاں دے نظام دے تحت ایوب خان دے دور وِچ 1960ء وِچ اینہوں یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ آسے پاسے دے پِنڈاں تے چَکاں نوں ایس یونین کونسل وِچ شامل کر دِتا گیا۔ ایس یونین کونسل دی موجودہ آبادی 22,115بندیاں تے مشتمل اے جدوںکہ چوبارہ شہر دی آبادی 6,310زنانیاں مرداں تے مشتمل اے۔ جولائی 1982ء نوں صدرِ مملکت محمد ضیاء الحق نیں جدوں لیہ دی عوام دے پرانے مطالبے نوں مَندیاں ہوئیاں لیہ نوں ضلع بنایا تے نال اِی چوبارہ شہر نوں ایس دی تحصیل بنا دِتا۔ نال اِی تحصیل دے ضروری دفاتر وِی بنا دِتے گئے۔ ہُن تحصیل ہیڈ کوارٹر ہسپتال،ٹیلی فون ایکسچینج، کچہری، گودام، بینک، گرڈ سٹیشن، کالج، منڈیاں کڑیاں لئی سکول تے ڈاکخانے دیاںسہولتاں حاصل نیں۔
چوبارے دے آسے پاسے بے آب وگیاہ تے بنجر علاقے دے پاروں ایس دی وَسیوں وِچ کوئی خاطر خواہ اضافہ نئیں ہوسگیا۔ ایتھے دا پانی وِی کوڑا اے۔ واٹر سپلائی دی مناسب سہولت ناں ہوون دے پاروں ایتھے دے لوکی بہوں تنگ نیں۔ تحصیل دا درجہ مِلن دے باوجود ایتھے کاروبار ناں ہوون دے برابر اے۔ ایتھے دی تجارت دا اُکا دارومدار چوک اعظم، فیصل آباد تے لہور دیاں منڈیاں تے اے۔ ایتھوں چوک اعظم، گڑھ موڑ تے نواں کوٹ دے شہراں نوں سڑکاں نکلدیاں نیں۔نواں کوٹ آلی سڑک تھانی ایس شہر دا اَٹھے ویلے تھل دے برون نال رہندا اے۔ ایس علاقے دی وَڈی فصل چھولے نیں۔ تحصیل چوبارہ وِچ انگورا گوٹ فارم اپنی نوعیت دا پہلا فارم اے جِتھے وَدھیا نسل دیاں بکریاں دی افزائشِ نسل تے بیماریاں دی روک تھام لئی تحقیق کیتی جاندی اے۔ تھل گریٹر کینال دے منصوبے دی تکمیل تے ایس شہر دی ترقی وِچ خاطر خواہ اضافہ ہوون دا امکان اے۔

چوک اعظم
ضلع لیہ دا سبھ توں وَڈا تجارتی مرکز چوک اعظم تریخی اعتبار نال بوہتا پرانا نئیں پَر اپنی اہمیت دے پاروں ’’تھل دا دِل‘‘ قراردِتاجاندا اے۔ بہوں رونق آلا شہر اے۔ ایہہ پنجاب دے کھلے ڈُلہے علاقے وِچ اہم شہراں نوں ملائون آلیاں وَڈیاں سڑکاں دے سنگم تے واقع اے۔ لیہ شہر دے چڑھدے پاسے صرف 27کلومیٹر دے پندھ تے واقع ایہہ شہر سیاست، تجارت تے دینی ومذہبی اعتبار نال ضلعے دا مرکز گنیا جاندا اے۔ ایتھے ادبی تے علمی محفلاں دا اکثر اہتمام ہوندا رہندا اے۔1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایس شہر دی آبادی 11,250سی تے 2000ء دے سروے ریکارڈ دے مطابق 35,583زنانیاں مرداں تے مشتمل اے۔ آبادی دے لحاظ نال یونین کونسل چوک اعظم ضلعے دی سبھ توں وَڈی یونین کونسل اے۔
ایس دی مُڈھلی وَستی دا ناں ’’خونی کھوہ‘‘ سی۔ ایتھے سندھڑ قوم نال تعلق رکھن آلا خاندان رہندا سی۔ ایہہ ہُن دے چوک اعظم شہر توں ڈیڈھ کلومیٹر دے پندھ تے شمال مشرقی سمت وِچ واقع اے۔ ہُن ایہہ کھوہ چوک اعظم شہر دی حدود وِچ واقع اے۔ ایس دی تریخ ایسراں دَسی جاندی اے۔
1790ء دے نیڑے تیڑے افغانستان دے بادشاہ تیمور شاہ درانی دے مرن دے بعد اقتدار دی جنگ چھِڑ گئی۔ اوس دے تِناں پُتراں شہزادہ شاہ زمان، شہزادہ محمود تے شہزادہ ہمایوں درانی دے وِچ تخت دے حصول لئی کھینچا تانی شروع ہوگئی۔ شاہ زمان غالب اقتدار آگیا تے اوس نیں شہزادہ ہمایوں نوں قندھار دی حکومت توں فارغ کرکے بھجن تے مجبور کر چھڈیا۔ 1794ء وِچ ہمایوں نیں اپنے سنگتیاں دے نال قندھار تے حملہ کر کے اپنی شاہی قائم کر لئی۔ 1795ء وِچ شہزادہ شاہ زمان نیں فیر اپنے بھرا کولوں شاہی کھوہ لئی تے اوس نوں افغانستان وِچوں نَٹھنا پَے گیا۔ ڈیرہ اسماعیل خان دے رَستے اوہ اپنے کُجھ نیڑے دے سنگتیاں نال تونسہ دے علاقے وِچ پناہ گزین ہوئیا۔ تونسہ وِچ اوس سَمے مسو خان نتکانی دی شاہی دا راج سی۔ اوہ افغانیاں نال لڑن دی طاقت نئیں رکھدا سی ایس لئی اونہیں شہزادے نوں دریائے سندھ پار کراکے تھل دے علاقے وِچ گھل چھڈیا۔ شہزادہ اپنے ساتھیاں نال ٹُردا ہوئیا ہِک کھوہ تے اپڑیا۔ بُھک تے تریہہ نال اونہاں دا بھیڑا حال سی۔ کھوہ دے واسیاں نیں اونہاں نوں پانی شانی پِوایا تے روٹی ٹکر دا بَھل کیتا۔ شہزادے دی اونہاں چنگی آئو بھگت کیتی۔ اونہاں شہزادے نوں اوتھے رہن دا بھل وِی کیتا پَر شہزادے نوں شاہ زماہ دیاں فوجاں دا ڈر سی ایس لئی اونہیں اوتھوں ٹُرن دی کیتی۔ جاندے ہوئیاں اونہیاں ہِک سونے دی اشرفی کھوہ دے وسنیکاں نوں مہمان نوازی دے انعام دے طور تے دِتی ۔اوس زمانے وِچ سونے دی اشرفی کوئی معمولی شئے نئیں سی۔ وَستی دے غریب مکیناں کولوں ایہہ اشرفی ہضم ناں ہوسگی تے ایہہ گل پورے وسیب وِچ دُھم گئی۔ اوس سَمے لیہ وِچ افغانستان دے زیرِ تسلط نواب محمد خان سدوزئی دی شاہی ہوندی سی۔
محمد خان سدوزئی نوں جدوں ایس اشرفی دا پتہ لگیا تے اوس سوچیا کہ ہووے ناں ہووے ایہہ افغانی شہزادہ اِی ہووے گا جیہڑا انعام وِچ سونے دی اشرفی دے گیا ہووے گا۔ اونہوں پہلاں اِی شہزادہ ہمایوں دے افغانستان وِچوں بھج نکلن دی سونہہ ہو چکی سی۔ اونہیں اپنے افغان بادشاہواں نوں راضی کرن لئی شہزادے نوں پھڑن دا ارادہ کیتا تے اپنے نال پنج سو فوجیاں نوں لے کے ایس وَستی وِچ آگیا۔ شہزادہ ہالے تیک ایتھے سی تے نکلن دیاں تیاریاں کردا پئیا سی۔ اونہیں محمد خان سدوزئی دے ارادے نوں سمجھ لیا تے لڑن مرن تے آگیا۔ اگرچہ اوہدے کول ناں تے جنگی سامان سی تے ناں اِی کوئی فوج سی، پَر اوہدی غیرت نیں غلامی نوں گوارہ ناں کیتا۔ اوہدے سنگتیاں وِچوں اکثر تھاں تے مارے گئے ۔ اوہدا پُتر احمد شاہ درانی وِی قتل ہوگیا۔ ہمایوں درانی اپنے پُتر دی لاش تے ڈھیہہ گیا تے ایسراں ایہہ نکی جیہی خونی جنگ مُک گئی۔ اوہدے کُجھ سنگتی جیہڑے مرن توں بچ گئے سن، وِی پھڑے گئے۔ اونہاں نوں لیہ لیاندا گیا جتھے اونہاں لئی افغانستان توں شاہی فرمان آئیا ہویا سی کہ ہمایوں درانی دیاں اکھاں کڈھ دِتیاں جان تے اوہدے سنگتیاں دے ڈِھڈ پاڑ دِتے جان۔ ہمایوں نیں جدوں سزا سُنی تے اپنے سنگتیاں دے ڈِھڈ پاٹن توں پہلا اِی چھری نال اپنیاں اکھاں کڈھ چھڈیاں۔ انہے ہوون توں پہلاں اوہدے وچ سنگتیاں دے پاٹے ہوئے ڈِھڈ ویکھن دا حوصلہ نئیں سی۔
چونکہ ایس کھوہ دے کول اِی ایہہ جنگی قتل و غارت ہوئی سی ایس لئی ایس کھوہ نوں ’’خونی کھوہ‘‘ تے کھوہ دی وَستی نوں ’’خونی کھوہ‘‘ آکھیا جان لگ پئیا۔ 1953ء وِچ جدوں تھل دی آبادکاری عمل وِچ لیاندی گئی تے سڑکاں دا جال ایتھے وِچھ گیا تے ایس خونن کھوہ دے نیڑے ڈیڈھ کلومیٹر دے پندھ تے سڑکاں دا چوراستہ بن گیا۔ ایس کھوہ تے وَستی دی مناسبت نال ایس دا ناں ’’خونی چوک‘‘ رَکھ دِتا گیا۔
پاکستان بنن دے ویلے ایتھے سوائے اُچے اُچے ٹِبیاں ، ریتلے بوٹیاں تے ویرانیاں دے سوا کُجھ وِی نئیں ہوندا سی۔ ایتھے کوئی خاص لنگھ ٹَپ وِی نئیں ہوندی سی جیس دا حوالہ دِتا جا سگدا ہووے۔ ہر پاسے آپ مہارے بوٹے، ڈرائونے رُکھ تے تَتی سڑدی بلدی ریت دا راج ہوندا سی۔ خونن کھوہ توں ماچھو کھوہ دے وچکار کوئی وَسیوں نئیں ہوندی سی۔ خونی کھوہ وِچ ’’سندھڑ‘‘ قوم دے لوکی وَسدے پئے سن جدوں کہ ماچھو کھوہ وِچ لوہانچاں دے گھرانے آباد سن۔ جدوں تھل دی سبھ توں وَڈی نہر ’’تھل کینال‘‘ تے اوہدے وِچوں نکل آلی پکی نہر ’’منڈا کینال‘‘ کڈھیاں جارئیاں سن تے ایس ماچھو کھوہ دے ہِک بندے’’ مسو لوہانچ‘‘نیں نہر کڈھن آلے مزدوراں لئی ہِک کھوکھا خونی چوک دے وِچ لائیا جیہدے وِچ آٹا تے کُجھ دوجیاں ضرورت دیاں چیزاں رکھیاں ہوئیاں سن۔ 1953ء وِچ میانوالی توں ہِک خاندان ایتھے آکے وَس گیا۔ گل محمد بلوچ تے گل شیر بلوچ دونویں بھرا سن تے اونہاں نیں ایتھے مسافراں لئی چاہ دا ہِک نکا جیہا ہوٹل بنایا۔ اوس سمے ایتھے ہِک لاری آئوندی سی جیہڑی قائدآباد توں ڈیرہ غازیخان جایا کردی سی۔ ایس دے انتظار وِچ مسافر دو دو دیہاڑے ایتھے خونی چوک وِچ بیٹھے رہندے سن۔ اینہاں مسافراں نوں ویکھ کے میانوالی دے بلوچ گھرانے نیں ایتھے ہوٹل بنایا سی۔ اونہاں دے بعد ایتھے بہوں سارے خاندان ہِک ہک کرکے آباد ہوندے گئے۔ فقیر عبدالمجید خان دیاں ذاتی کوششاں نال ایس شہر دے مُڈھلے تعمیری کم ہوئے سن۔1970ء دی دہائی وِچ سابق گورنر مشرقی پاکستان جنرل محمد اعظم خان جیہڑے اوس سِمے وزیر بحالیات سن لیہ دے دورے تے آئے تے اونہاں نیں خونی چوک وِچ تھوڑا چِر قیام کیتا۔ اونہاں نیں ایتھے دے لوکاں کولوں پُچھیا کہ ایس شہر دا ناں ’’خونی چوک‘‘کیوں رکھیا گیا اے۔ ایتھے بہوں قتل تے خون خرابہ ہوندا اے؟۔ جواب وِچ جدوں لوکاں نیں اونہاں نوں تفصیل دَسی تے اونہاں نیں آکھیا کہ جہالت دیاں گلاں چھڈو تے ایس شہر دا کوئی سوہنا جیہا ناں رکھ لوو۔ اوس ویلے دے وَڈ وَڈیریاں نیں رَل کے ایس قصبے دا ناں ’’اعظم چوک‘‘ رکھ دِتا۔ ایہہ ناں ہِک تاں ایس پاروں رکھیا گیا سی کہ ایہہ بہوں وَڈا چوک بن گیا سی تے دوجی گل ایہہ سی کی جنرل محمد اعظم نیں ناں بدلن دی تحریک پیش کیتی سی۔اعظم چوک ناں رکھن نال دونویں گلاں پوریاں ہوگئیاں۔ بعد وِچ فیر ہولے ہولے لوکاں دے مونہہ تے ’’چوک اعظم‘‘ ناں چڑھ گیا۔
1967ء وِچ چوک اعظم نوں یونین کونسل لیہ تھل کلاں نالوں اَنج کرکے یونین کونسل دا درجہ دے دِتا گیا۔ چوک اعظم یونین کونسل دے سبھ توں پہلے چیئر مین سردار خان وڑائچ سن۔ 1971ء وِچ بلدیاتی اداریاں نوں ختم کرکے ایتھے ایڈمنسٹریٹر تعینات کر دِتا گیا۔ ستمبر 1979ء وِچ جدوں جنرل محمد ضیا ء الحق نیں بلدیاتی انتخابات منعقد کروائے تے ڈاکٹر نور محمد نقشبندی چوک اعظم دے دوجے چیئر مین منتخب ہوئے۔ جنوری 1983ء نوں چوک اعظم دی یونین کونسل نوں برقرار رکھ کے چوک اعظم شہر نوں ٹائون کمیٹی دا درجہ دے دِتا گیا۔ چوک اعظم یونین کونسل نوں ترقی دے کے مرکز بنا دِتا گیا تے رفیق آباد، جمال چھپری، اولکھ تھل کلاں، لیہ تھل کلاں، نواں کوٹ تے چوبارہ دیاں یونین کونسلاں نوں ایس دے زیرِ انتظام کر چھڈیا گیا۔
1983ء تا 1987ء دی ٹائون کمیٹی دے چیئر مین ڈاکٹر نور محمد نقشبندی سن۔ ملک غلام محمد اعوان وائس چیئر مین بنے سن جدوں کہ ملک عطاء محمد، چوہدری رحمت علی گوجر، ملک محمد اشرف، ملک امیر محمد چھینہ، محمد اکبر خان، محمد اشرف جام تے بائو جاوید اظہر کونسلر سن۔ اینہاں دے نال چوہدری اصغر علی (مزدور ممبر) ،چوہدری عنائت مسیح (اقلیت ممبر) ،حمیداں بیگم تے الفت بیگم (خاتون ممبر) بنیاں سن۔ایسے سَمے چوک اعظم شہر وِچ ترقیاتی کم کروائے گئے۔ ڈاکٹر نور محمد نقشبندی نیں چوک اعظم نوں بہوں سوہنا شہر بنایا سی۔ چوک اعظم دے وِچ بنیا ہویا’’ مینارِپاکستان ثانی‘‘، سڑکاں دے کنارے نکے نکے پارک تے جنگلے، چلڈرن پارک، بلدیہ ہال، مارکیٹاں، گلیاں وِچ سولنگ تے کالج وغیرہ ایسے زمانے وِچ بنے۔بعد وِچ آئون آلے کِسے وِی چیئر مین نیں شہر دے سوہنپ لئی کوئی کم نئیں کروایا۔
1987ء تا 1991ء دی ٹائون کمیٹی دے ممبراں نیں چوہدری محمد رمضان نوں چیئر مین بنایا تے اعجاز احمد گِل وائس چیئر مین دے عہدے تے فائز ہوئے۔ ملک عطاء محمد، چوہدری رحمت علی گجر، اللہ یار سندھڑ، چوہدری جلال الدین کھکھ، محمد اکبر خان ، چوہدری محمد سلیم، میاں نذیر احمد تے ملک غلام محمد اعوان ممبر منتخب ہوئے سن۔ بائو محمد امین مزدوں ممبر بنے سن جدوں کہ اسلم مسیح اقلیت ممبر دے طور تے ٹائون کمیٹی دی انتظامیہ وِچ شامل سن۔ ایس کمیٹی وِچ دو خاتون ممبر وِی بنائیاں گئیاں سن۔ عمر بی بی تے شریفاں بی بی۔اینہاں نمائندیاں نیں شہر دی ترقی لئی کوئی کم نئیں کیتا سی تے ناں ای شہر نوں صاف ستھرا رکھیا گیاسی۔
1991ء دے ٹائون کمیٹی دے انتخابات دے نتیجے وِچ چوہدری منیر احمد وڑائچ چیئر مین منتخب ہوئے سن تے اونہاں دے نال محمد اقبال ریحان وائس چیئرمین دے عہدے تے فائز ہوئے سن۔ ملک محمد حسین اسراء، اعجاز احمد گل، ملک غلام محمد اعوان، بائو محمد جاوید اظہر، ملک ثناء اللہ اعوان، محمد صدیق رحمانی، محمد اکبر خان تے چوہدری محمد سلیم ممبر چُنے گئے سن۔ اسلم مسیح (اقلیت ممبر)، رضیہ نذیر تے شریفاں بی بی (خاتون ممبر) وِی ایس کمیٹی دے ارکان بنے سن۔ایس کمیٹی نیں وِی کوئی ایہو جیہاکم نئیں کیتا جنہوں ایتھے لکھیا جاسگے۔ ایہہ کمیٹی صرف 15اگست 1993ء تائیں موثر رہی فیر ایس نوں ختم کر دِتا گیا سی۔
اگلے انتخابات 1998ء وِچ ہوئے سن جنہاں وِچ منتخب ہوون آلیاں نوں 12اکتوبر 1999ء وِچ گھر بھیج دِتا گیا سی۔
ایس ٹائون کمیٹی لئی چیئرمین ملک غلام محمد اعوان تے وائس چیئر مین اعجاز احمد گل نوں چبنیا گیا۔ محمد اکبر خان، یعقوب احمد بریار، میاں سردار محمد، راجہ منیر احمد، حاجی محمد یوسف، بائو محمد جاوید اظہر، ملک ثناء اللہ اعوان، حاجی شاہد اقبال ، حاجی محمد طفیل، محمد اسلم گوجر(مزدور ممبر) ، غلام شبیر (مزدور ممبر)، پیٹرک مسیح (اقلیت ممبر)، سلمی بی بی ، خورشید بیگم ، فتح خاتون تے ستیس بانو(خاتون ممبرز) منتخب ہوئیاں سن۔
31دسمبر2000ء نوں منعقد ہوون آلے نویں نظام تے تحت بلدیاتی انتخابات وِچ چوک اعظم (سٹی) دے منتخب ہوون آلے نمائندیاں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔
بائو محمد جاوید اظہر (ناظم)، سردار اظہر خان کھتران (نائب ناظم)، راجہ منیر احمد (کونسلر)، محمد اسلم گوجر (کونسلر)،یعقوب احمد بریار(کونسلر)،بشارت علی سندھو(کونسلر)،ڈاکٹر علی حسین سعید(کونسلر)،محمد یوسف گجر (کونسلر)، اللہ یار سندھڑ(کونسلر)،محمد اکبر خان(کونسلر)، محمد اقبال چوہان (کسان ممبر)، سلطان محمود (مزدور ممبر)، مسرت جہاں زیدی (خاتون کونسلر)، قاریہ نسیم اختر (خاتون ممبر)، مسز ہدایت اللہ (خاتون کونسلر)، عزیزاں بی بی تے مجیداں بیگم (خاتون کونسلر)۔ ایہہ نمائندے ہالے تیک کمیٹی نال وابستہ نیں تے اینہاں نیں کوئی وی ترقیاتی کماں لئی نمایاں قدم نئیں چُکیا۔ ایہہ سبھ گروپ بندی دا شکار نیں تے ہِک دوجے دیاں لَتاں چھِکن وِچ رُجھے ہوئے نیں۔
1986ء وِچ چوک اعظم نوں تھانے دا درجہ دِتا گیا۔ ہُن چوک اعظم وِچ مرکزی رورل ہیلتھ کمپلیکس، گورنمنٹ ڈگری کالج، گورنمنٹ گرلز انٹر کالج، ہائی سکولز، بینک، ڈیجیٹل فون ایکسچینج، ڈاکخانہ، گرڈ، جنرل بس سٹینڈ، سبزی منڈی، غلہ منڈی ، ریسٹ ہائوس تے فاریسٹ کالونی سبھ بن چکے نیں تے اپنا اپنا کردار ادا کردے پئے نیں۔چوک اعظم وِچ ہر منگل وار نوں لگن آلی جانوراں دی منڈی علاقے دی سبھ توں وَڈی منڈی گنی جاندی اے۔ ملک دے ہر شہر لئی ایتھوں ہر ویلے ٹریفک لبھ جاندی اے۔

شاہ پور دورَٹہ
تحصیل کروڑ لعل عیسن دا بہوں پرانا تے اہم قصبہ اے۔ ایہدی وجہ تسمیہ ایسراں دَسی جاندی اے کہ ایتھے پہلاں وقتاں وِچ دو عدد رہٹ چلدے ہوندے سن۔ رہٹ کھوہ دی چرخی نوں آکھدے نیں۔ اینہاں رہٹاں پاروں ایہہ دورہٹہ مشہور ہویا اے۔ مغل بادشاہ ہمایوں دے سَمے وِچ ایتھے حضرت محی الدین المعروف قادر شیر کاظمیؒ نیں ڈیرہ غازی خان توں علیانیاں، دَستیاں تے رمدانیاں نال آکے وَسیوں کیتی سی۔ اونہاں نیں اسلام دی تبلیغ کیتی تے بہوں سارے بندیاں نوں مسلمان کیتا۔ اونہاں دا خاندان ایتھے آباد اے تے وسیع رقبیاں دا مالک اے۔ اونہاں شاہواں دے پاروں ایس نوں شاہ پور دورہٹہ دا ناں دِتا گیا۔انہاں دا مزار ایتھے واقع اے تے لکھاں ہزاراں مرید سال دے سال ایتھے حاضری دین لئی آئوندے نیں۔
محمد خان سدوزئی دی شاہی سَمے 1795ء دے نیڑے تیڑے سردار جہان خان پوپل زئی (خانانِ خان) نیں ایتھے آکے ڈیرہ لایا۔ ’’بنگلہ ناصر خان‘‘ اوس دی اولاد وِچوں جَمن آلے سردار ناصر خان پوپل زئی دے ناں تے مشہور ہویا۔ شاہ پور نوں 1960ء وِچ یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ 2000ء دی مردم شماری دے مطابق ایس یونین کونسل دی آبادی 27,980بندیاں تے مشتمل اے جدوں کہ ایس قصبے دی وسیوں چار توں پنج ہزار تائیں اے۔ایتھے سکول، بجلی، فون تے بنیادی مرکزِ صحت دی سہولتاں حاصل نیں۔

شیرگڑھ
تحصیل چوبارہ وِچ واقع اے۔ ایس نوں 1983ء وِچ یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ ایس یونین کونسل دی وَسیوں 24,448بندیاں تے مشتمل اے۔ قلعہ شیر گڑھ ملتان دی لنگاہ حکومت دے عہد وِچ شیر خان ناں دے دلیر سردار نیں بنوایا سی تے اوہدے ناں نال اِی مشہور ہویا۔آکھیا جاندا اے کہ ایتھے محمد خان سدوزئی دیاں فوجاں دی چھائونی وِی ہوندی سی تے اوہ لنگھدیاں ٹَپدیاں ایتھے ساہی کڈھدیاں سن۔ محمد خان سدوزئی نیں فوجی دفاعی نقطہ نظر نوں ساہمنے رکھدیاں ہوئیاں ایس دی نویں سرے توں تعمیر کیتی سی۔ کِتھے آکھیا جاندا اے کہ صرف مرمتی دا کم کروایا سی۔ نواں کوٹ، چوبارہ تے شیرگڑھ دے قلعیاں وِچ لگاتار رابطہ رہندا سی۔

دھوری(مرہان)
چوک اعظم توں جنوب وَل میانوالی ملتان روڈ تے 17کلومیٹر دے پندھ تے نکا جیہا قصبہ واقع اے جیہڑا تحصیل لیہ دا ہِک اہم قصبہ اے۔ بینک ، بنیادی مرکز صحت، پاسکو گودام، ہائی سکول، ٹیلی فون ، بجلی تے غلہ منڈی دیاں سہولتاں ایس قصبے دے وسنیکاں نوں حاصل نیں۔ ہِک نکا جیہا بازار وِی بنیا ہوئیا اے۔ضلع لیہ دی مرکزی وَڈی شاہراہ تے واقع ہوون دے کارن ایتھوں اٹھے ویلے بساں ویگناں آسے پاسے جان لئی لبھدیاں نیں۔ پولیس چیک پوسٹ وِی بنی ہوئی اے۔ ایس قصبے دی وَسیوں تِن توں چار ہزار بندیاں دی بندی اے۔
ایس قصبے نوں 1960ء وِچ یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ ایس یونین کونسل دی کل آبادی 31,682شمار کیتی گئی اے۔ مہر حبیب اللہ گرواں ایتھے دی مشہور سیاسی شخصیت نیں۔

رفیق آباد
چوک اعظم توں 12کلومیٹر دے پینڈھے تے چڑھدے پاسے چوبارہ روڈ تے ہِک قصبہ رفیق آباد دے ناں نال مشہور اے۔ 1952ء وِچ پشاور توں رفیق احمد خان (ریٹائرڈ ڈپٹی رجسٹرار) نیں ایتھے آبادکاری دے سلسلے وِچ رقبہ مُل لیا سی۔ اونہوں اِی بجا طور تے ایس قصبے دا بانی قرار دِتا جاندا اے۔ اونہاں دے خاندان نیں ایتھے وَسیوں کیتی تے ایتھے ای وَدھوتری ہوئی۔ بعد وِچ جدوں ایتھوں پکی سڑک لنگھی تے فیر ایس دی وَسیوں وِچ اضافہ ہوون لگ پئیا۔ ہُن ایتھے دکاناں، بینک، سکول، بنیادی مرکزِ صحت، شفاخانہ حیوانات، کمیونٹی ماڈل سکول، ٹیلی فون، بجلی تے لیہ شوگر ملز لئی گنیاں دی خریداری لئی کنڈے دی سہولتاں حاصل نیں۔ ایس نوں یونین کونسل دا درجہ وِی حاصل اے۔ ایس یونین کونسل دی کُل آبادی 25,821افراد اے جدوں کہ ایس قصبے دی وَسیوں ہزار تے تِن ہزار بندیاں دی اے۔

فتح پور
ضلع لیہ دا بہوں اہم کاروباری شہر اے۔لیہ توں شمال مشرق وَل جدوں کہ چوک اعظم توں شمال وَل صرف 26کلومیٹر دے پینڈھے تے کراچی توں پشاور جان آلی وَڈی سڑک تے واقع اے۔ سولہویں صدی عیسوی وِچ تھل دے علاقے تے جدوں میرانیاں دی شاہی ہوندی سی، بلوچاں دے ہِک قبیلے دے سردار ’’فتح خان بلوچ‘‘ نیں ایس شہر دی نیہہ رکھی تے اوہدے ناں دے نال اِی ایہہ مشہور ہویا۔ سدوزئیاں نیں ایس تے تھوڑی بوہت توجہ دِتی پَر اونہاں دے بعد آئون آلے سکھاں نیں اُکا ایس دی کوئی کیڑ ناں لئی۔ ایتھے ہندوواں دی وسیوں بوہتی سی جدوں کہ سکھ تے مسلمان ناں دی حد تائیں ایتھے وَسدے سن۔ ہندوواں دا ہِک مندر وِی ایتھے تعمیر کیتا گیا جیہڑا کوئی خاص سوہنا تے قابلِ ذکر نئیں سی۔ انگریزاں دے دور وِچ ایس مندر نوں ڈھا کے نواں مندر تعمیر کیتا گیا جیہڑا گذارے لائق سی۔ ایسے زمانے وِچ آس پاس توں مسلماناں نیں اُٹھ کے ایس شہر وِچ وَسیوں کرنی شروع کر دِتی۔ ویکھدیاں ویکھدیاں ہندوواں تے مسلماناں دی آبادی ہِکو جِنی ہوگئی ۔تھل دی آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ دوجے ضلعیاں توں آئون آلے لوکاں نیں ایس پِنڈ نوں اپنی آماجگاہ بنایا تے ایہہ پنڈ توں وَدھ کے شہر بن گیا۔ ایہدی رونق وِچ وادھا پَے گیا۔ بعد وِچ جدوں کراچی پشاور روڈ تعمیر ہویا تے فیر ایس نوں چار چن لگ گئے۔ جیویں جیویں ایہہ سڑک مصروف ہوندی گئی شہر دی آبادی وِچ اضافہ ہوندا گیا۔
پاکستان بنن دے بعد ایس نیں بہوں ترقی کیتی۔ اَج ضلع لیہ وِچ بازاراں، مارکیٹاں تے دکاناں دی ترتیب دے لحاظ نال ایہہ سبھ توں سوہنا شہر اے۔فتح پور دی غلہ منڈی جنساں دے لین دین دے لحاظ نال ناں صرف لیہ بلکہ آسے پاسے دے ضلعیاں وِچ وِی مشہور اے۔ مین بازار، صابر بازار، رنگیلا بازار، احمد علی اولکھ مارکیٹ وغیرہ دیاں دکاناں وِچ روزانہ لکھاں روپے دا کاروبار ہوندا اے۔ ایتھے دے کاروباری لوکاں دا ملتان، لہور، چوک اعظم تے فیصل آباد دیاں منڈیاں نال واسطہ اے۔ چوک اعظم، میانوالی، بھکر، کروڑ، پشاور، کراچی، مظفرگڑھ، لہور تے فیصل آباد لئی اَٹھے ویلے بساں ویگناں لبھدیاں نیں۔
تھانہ ، ٹیلی فون ایکسچینج (ڈیجیٹل)، ڈاکخانہ، رورل ہیلتھ کمپلیکس، بینک، کڑُیاں منڈیاں لئی سکول تے کالج ، غلہ منڈی تے سبزی منڈی الغرض ہر اوہ سہولت ایتھے دے شہریاں نوں حاصل اے جیہڑی کِسے وِی درمیانے شہر دے لوکاں نوں حاصل ہوندی اے۔ 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایس شہر دی آبادی 7,835سی جدوں کہ ہُن ایس دی آبادی تری ہزار توں اُتے اے۔ جنوری 1983ء وِچ ایس نوں ٹائون کمیٹی دا درجہ دِتا گیا تے ایسے سال اِی پہلی واری انتخابات ہوئے۔ محمد اشرف ایس شہر دے پہلے چیئر مین بنے تے اونہاں دے نال 13کونسلر منتخب ہوئے جنہاں وِچ ہِک مزدور ممبر، ہِک اقلیت ممبر تے دو خواتین ممبر وِی شامل سن۔ ایس کمیٹی نیں شہر دے سوہنپ لئی بہوں کم کیتا۔ ٹائون کمیٹی دے دوجے انتخابات 1987ء وِچ ہوئے تے اینہاں وِچ بنن آلیاں نمائندیاں نیں 1991ء تائیں کم کیتا۔ ایس ہائوس دی تفصیل ایسراں اے۔ چوہدری سفیر احمد کاہلوںچیئر مین بنے جدوں کہ چوہدری سعید احمد، نذیر احمد، ملک سخا محمد کھنڈ، محمد انور، محمد لطیف ، نذیر احمد ولد غلام محمد تے اصغر علی مغل کونسلر منتخب ہوئے۔ اینہاں دے نال ہِک مزدور ممبر، ہِک اقلیت ممبر تے دو زنانیاں وِی چُنیاں گئیاں۔کُجھ چِر پچھوں ہائوس وِچ تحریک عدم اعتماد تھانی چوہدری سفیر احمد کاہلوں نوں چیئرمینی توں ہٹا کے اصغر علی مغل نوں فتح پور دا چیئر مین بنا دِتا گیا۔ ایس چیئر مین تے اوہدی کابینہ نیں فتح پور دی ترقی لئی بہوں زیادہ کم کیتا جیہڑا ہالے تیک نظر آئوندا اے کیوں جے اوہدے بعد کِسے وِی چیئر مین نیں کوئی خاص کم نئیں کروایا۔ انتخابات 1992-93ء دے نتیجے وِچ فیر چوہدری سفیر احمد کاہلوں چیئر مین بنے تے اونہاں دے نال چوہدری عمر دین، صادق علی، سید فیاض حسین شاہ، ملک محمد رمضان، سید طالب حسین تے اصغر علی مغل کونسلر بنے۔ اینہاں دے نال مزدور ، اقلیت تے خواتین ممبر وِی بنیاں۔ کمیٹی اگست 1993ء نوں ختم کردِتی گئی تے ٹائون کمیٹی دا چارج سرکاری ایڈمنسٹریٹر نیں سانبھ لیا۔ 1998ء دا ہائوس اپنا کردار ادا کرن توں قاصر رہیا تے فیر سرکار وَلوں ادارے اِی ختم کردِتے گئے۔ 2000ء دے انتخابات دے سلسلے وِچ چوہدری محمد رمضان ناظم بنے نیں جدوں کہ نائب ناظم چوہدری محمد حنیف کھرل نیں۔

کروڑ لعل عیسن
کروڑ لعل عیسن ضلع لیہ دے سبھ توں پرانے شہراں وِچوں ہِک اے۔ دریائے سندھ دے کنڈے تے ہوون دے پاروں ایہہ شروع توں اِی ہرا بھرا رہیا اے۔ ایہہ پرانے زمانے وِچ وِی موجود سی پَر دریا دے کٹائو دے پاروں قبل از مسیح دا شہر مَر مُک گیا اے۔ دوجی واری ایس نوں راجہ دیو پال نیں آباد کیتا سی۔
870ء وِچ کابل تے راجہ للیہ شاہ دے خاندان دی شاہی قائم ہوئی تے تھل دے علاقے تے اوسے خاندان نال تعلق رکھن آلے ’’راجہ دیو پال‘‘ دا راج قائم ہویا۔ راجہ دیوپال نیں اپنا جنگی تسلط رکھن لئی تے حملہ آوراں ناں دونویں ہتھیں نبڑن لئی دریائے سندھ دے چڑھدے کنڈے تے ہِک قلعہ تعمیر کروایا۔ ایہہ اپنے زمانے دا بہوں مضبوط قلعہ گِنیا جاندا سی۔ ایہدا ناں راجے دے ناں تے رکھیا گیا تے ’’قلعہ دیوپال‘‘ دے ناں نال تریخ دا حصہ بنیا۔ ایس نال وَسن آلا شہر دیوپال گڑھ مشہور ہویا۔ بعدو ِچ دیپال گڑھ بن گیا۔ ایس قلعے وِج دیوپال دا گورنر تے اوہدی فوج ہر ویلے چُست رہندی سی۔ پورے علاقے وِچ راجہ دیوپال دی حکومت دا ایہہ مرکز سی۔ 1004ء وِچ غزنی توں محمود غزنوی سنگلاخ تے غیرآباد علاقیاں نوں چیردا ہویا ہندوستان تے حملہ آور ہویا تے دریائے سندھ دے کنڈے تے ٹردیاں ٹُردیاں اوہدی فوج راہ بُھل کے تھل دے ٹِبیاں وِچ پھس گئی۔ فیر بڑی اوکھ نال اوہ دریائے سندھ دے اوس پتن تے اپڑیا جیس تے قلعہ دیوپال گڑھ واقع سی۔ اونہیں قلعہ فتح کیتا تے ایتھے اپنے نال آئون آلے سلطان حسین خوارزمی نوں ایتھے دا والی مقرر کیتا تے کُجھ ہور سنگتیاں نوں وِی ایتھے چھڈیا تے آپ راہے پَے گیا۔
سلطان حسین خوارزمی، قریشی حسب نسب دے مالک سن ۔ اوہ مکے توں ہجرت کرکے خوارزم تے فیر افغانستان وِچوں ہوندیاں قلعہ دیوپال اپَڑے سن۔ بہوں عبادت گذار تے اللہ لوک بندے سن۔ اونہاں قلعے تے شہر دا ناں بدل کے ’’کوٹ کروڑ ‘‘رکھ دِتا۔ ایتھے تھل دے علاقے دی سبھ توں پہلی مسیت وِی اونہاں نیں کوٹ کروڑ وِچ اِی بنائی سی۔ کوٹ کروڑ دی شاہی وِچ موجودہ ضلع لیہ دے سبھ علاقے آئوندے سن۔ بعد وِچ جدوں حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ ایتھے آئے تے ایس شہر دا ناں کوٹ کروڑ توں تبدیل ہوکے ’’کروڑ لعل عیسن‘‘ پک گیا۔ (کروڑ لعل عیسن دی تفصیلی تریخ پہلے دوجے باب وِچ دِتی ہوئی اے)۔
انگریزاں دے دورِ حکومت وِچ ایہہ علاقہ لیہ دا بہوں اہم شہر گنیا جاندا سی۔ 1887ء وِچ پنجاب ایکٹ دے تحت ایس نوں لیہ دے نال اِی میونسپل کمیٹی دا درجہ دے دِتا گیا۔ 1914ء دی مردم شماری دے تحت ایس دی آبادی 3,503بندیاں تے مشتمل سی جنہاں وِچ 1,856ہندو سن تے 1,606بندے مسلمان سن۔شہر دے مکمل انتظامات و انصرام سرکار ولوں تعینات کیتے ہوئے سب ڈویژنل آفیسر (Sub Divisional Officer)دے کول ہوندے سن۔ 1914ء دی میونسپل کمیٹی دے ایہہ ارکان سن۔
رائے مول چند (نائب صدر)، غلام سرور قریشی، جمن شاہ قریشی، جہان پیر شاہ، شیر محمد شاہ، بھگت جودھ رام، چوہدری گودی رام، جسونت سنگھ۔
ایہدے بعد انتخابات ناں ہوون دے کارن میونسپل کمیٹی دے سبھ امور دی نگرانی چیئر مین ، صدر تے ایڈمنسٹریٹرز دے ذمے رئی۔ 1979ء وِچ بلدیاتی انتخابات دے انعقاد دے بعد 1979-83ء دے دورانیے لئی سلطان احمد قریشی چیئر مین رئے۔ 1983-87ء دے سیشن وِچ ملک احمد علی اولکھ چیئرمین منتخب ہوئے۔ ملک احمد علی اولکھ 1987-91ء دے سیشن وِچ وِی چیئر مین بنے سن۔ ایس سیشن وِچ منتخب ہون آلے ارکان ایہہ نیں۔ سلطان احمد شاہ قریشی، اشتیاق حسین قریشی، ملک محمد سلیم بودلہ، قمر زمان قریشی، محمد سکندر، محمد طارق قریشی، ملک محمد علی، غلام غوث تے محمد عیسیٰ خان۔ اینہاں دے علاوہ ہِک مزدور ممبر، ہِک اقلیت ممبر تے دو زنانیاں وِی ممبر بنیاں سن۔
1992-93ء دے سیشن وِچ ملک عمر علی اولکھ چیئر مین سن تے اونہاں دے نال میونسپل کمیٹی دے ارکان ایہہ سن۔ میاں اشتیاق حسین قریشی، شیخ نذیر حسین، غلام حسین، خلیل احمد، سلطان احمد شاہ قریشی، ذوالفقار علی، محمد اقبال بھٹی، نذر عباس تے محمد عیسیٰ خان۔ اینہاں دے علاوہ اقلیت، مزدور تے خاتون کونسلر وِی بنیاں سن۔ 1998-99ء دی کمیٹی نوں زیادہ چِر اقتدار ہنڈائون دا موقع نئیں لبھیا سی۔ 2000ء دے انتخابات وِچ کروڑ سٹی دے ناظم ڈاکٹر عالمگیر پرویز بودلہ بنے نیں۔
کروڑ نوں یکم جولائی 1982ء نوں ضلع لیہ دی تحصیل دا درجہ لبھیا۔ تحصیل لئی مطلوبہ سبھ دفتر بنائے گئے نیں۔ 1981ء دی مردم شماری دے مطابق ایس شہر دی کل آبادی 11,280بندیاں تے مشتمل سی تے ہُن ایس دی آبادی 23,971زنانیاں مرداں تے مشتمل اے۔ رونق آلا شہر اے۔ بھکر، فتح پور تے لیہ لئی ٹریفک لبھ جاندی اے۔ رات نوں ایہہ شہر اُکا سوں جاندا اے۔ تھانہ ، بینک، ڈیجیٹل ٹیلیفون ایکسچینج، واٹر سپلائی، کالجز ، سبزی منڈی تے غلہ منڈی دی سہولت حاصل اے۔ حضرت لعل عیسنؒ دے مزار تے حاضری دین آلے مریداں تے زائراں دا ہر ویلے میلہ لگیا رہندا اے۔ ایس مزار تے ہر سال تِن روزہ میلہ وِی لگدا اے جیس نوں چودھی آلا میلہ آکھیا جاندا اے۔ ایس میلے تے علاقے تے علاقیوں باہر دے بہوں سارے لوک شرکت کردے نیں۔ نکاسی آب تے مسئلیاں تے گلیاں دی تنگی دے پاروں ایہہ شہر گند نال لِبڑیا رہندا اے تے ایتھے دے وَڈ وَڈیریاں د ی لاپرواہی دا مونہوں بولدا ثبوت اے۔

کوٹ سلطان
لیہ توں کوٹ ادو وَل جائیے تے راہ وِچ وَڈی سڑک اُتے اِی پرانیاں روایتاں دا امین قصبہ کوٹ سلطان آئوندا اے۔ ایہہ مُڈھ قدیم توں اِی اُچیچی اہمیت دا حامل رہیا اے۔ 1403ء توں 1407ء وِچ ایتھے سید خضر خان نیں قلعہ تعمیر کروایا سی۔ سید خضر خان اوس سَمے ملتان دے تخت تے جلوہ نشین سی بعد وِی ایسے خضر خان نیں دہلی وِچ ’’خاندانِ سادات‘‘ دی حکومت دا مُڈھ بنھیا سی۔ 1470ء دے نیڑے تیڑے ایہہ قلعہ سلطان حسین لنگاہ نیں دریائے سندھ دے پاروں آئون آلے ڈاکوواں تے حملہ آوراں نوں ڈکن لئی فتح کیتا۔ سہراب خان لنگاہ دے پُتر سردار سلطان خان لنگاہ دے ناں تے ایس دا ناں کوٹ سلطان رکھیا گیا۔
1540-45ء وِچ شیر شاہ سوری نیں لیہ دے نال اِی ایتھے کوس مینارہ تعمیر کروایا۔ ایتھے اوس سمے ہِک مندر وِی تعمیر کیتا گیا سی جیس وِچ دیوی تے دیوتا دیاں بہوںسوہنیاں مورتاں وِی بنیاں ہوئیاں سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی شاہی سَمے سکھاں نیں ایتھے ’’دھرم سال‘‘ دی عمارت بنائی۔ ایس وِچ درگا دیوی تے گرونانک دیاںمورتاں بنیاں ہوئیاں سن جیہڑیاں ہالے تیک شناخت ہوسگدیاں نیں درگا دیوی دے بہوںسارے ہتھ تے پیر وِی بنائے ہوئے نیں۔
انگریزاں نیں جدوں لیہ تے کروڑ نوں پنجاب ایکٹ 1887ء دے تحت میونسپل کمیٹی دا درجہ دِتا تے نال ای کوٹ سلطان نوں وِی میونسپل کمیٹی بنا چھڈیا۔ 1960ء وِچ صدر ایوب خان دی حکومت نیں اینہوں یونین کونسل بنادِتا۔ ایس یونین کونسل دی 2000ء دے مطابق آبادی 26,909افراد تے مشتمل اے۔ ایتھے ہائر سیکنڈری سکول، کڑیاں لئی سکول، ٹیلی فون ایکسچینج، ریلوے دا ٹیشن، تھانہ، رورل ہیلتھ کمپلیکس، بینک ، ڈنگراں دا ہسپتال، ڈاکخانہ وغیرہ دیاں سہولتاں حاصل نیں۔ لیہ تے کوٹ ادو لئی سڑکاں ٹریفک لبھدی اے۔ ریل گڈی وِی ایتھے رُکدی اے تے مسافراں نوں لے جاندی اے۔ کوٹ سلطان دے آسے پاسے کھجی دے بہوں رُکھ ہوندے نیں ایس لئی چِراں توں اِی ایتھے دیاں کھجی دے پَتراں دیاں بنیاں ہوئیاں چیزاں آسے پاسے گھلیاں جاندیاں نیں اینہاں وِچ وان، پھوڑیاں، چٹائیاں، نوار پٹی، چھابے، پکھے تے زیبائشی چیزاں شامل نیں۔ ایتھے دی ہری مرچ پورے پاکستان وِ چ مشہور اے۔ کوٹ سلطان تے جمن شاہ دے علاقے وِچ رینڈیاں (خربوزہ) تے ہِندوانہ (تربوز) بہوں کاشت کیتا جاندا اے تے پورے پاکستان وِچ منڈیاں وِچ ویچیا جاندا اے۔ موسم وِچ ٹرکاں دے ٹرک مرچاں تے ہندوانیاں دے کوٹ سلطان وِچوں نکلدے نیں۔

کوٹلہ حاجی شاہ
تحصیل لیہ دا اہم تے مشہور قصبہ اے۔ ایہہ لیہ توں شمالی پاسے واقع اے۔ لیہ شوگر ملز دے نیڑے آباد ایہہ قصبہ بہوں پرانا اے۔ تحریکِ پاکستان وِچ ایتھے دے وسنیکاں نیں نمایاں کردار ادا کیتا سی۔ اَج توں چار سو سال پہلاں ایتھے آئون آلے ہِک مردِ کامل ’’سید حاجی شاہ‘‘ نیں ایہہ وَستی آباد کیتی سی۔ اوہ بہوں نیک تے اللہ لوک بندے سن۔ اوہ پنجابی تے سرائیکی وِچ شاعری وِی کردے سن۔ (اونہاں دی شاعری دے نمونے بہوں کوشش دے باوجود دستیاب نئیں ہوسگے)۔ اونہاں دی بدولت ایس قصبے دا ناں کوٹلہ حاجی شاہ رکھیا گیا۔ ایتھے پہلے صرف اونہاں دے خاندان دے گھرانے مقیم سن پَر فیر ہور لوکاں نیں رہائش رکھنی شروع کردِتی جیہدی وجہ توں ہُن رَلی مِلی آبادی اے۔ ایتھے ہر سال دو دیہاڑیاں لئی دانداں دا میلہ لگدا اے جنہوں وِساکھی دا میلہ وِی آکھیا جاندا اے۔ کوٹلہ حاجی شاہ نوں سیاسی لحاظ نال وِی بہوں اہمیت حاصل رئی اے۔ ایتھے ہالے تیک پرانے طرز دیاں عمارتاں ویکھن نوں لبھدیاں نیں۔
ایس قصبے نوں 1960ء وِچ یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ مردم شماری 2000ء دے مطابق ایس یونین کونسل دی آبادی 30,044اے جدوں کہ قصبے دی وَسیوں تقریبا 5,430اے۔آبادی دی اکثریت اہلِ تشیع گھرانیاں تے مشتمل اے۔ سید ناصر حسین شاہ ایتھے دے ناظم نیں۔ایتھے ریلوے دا ٹیشن وِی اے تے 2001ء تائیں لوکاں نیں ایس دی سہولت وِی دِتی گئی پَر فیر ایس نوں بند کردِتا گیا۔

لدھانہ
1403ء وِچ فوجی نقطہ نظر تھل دے دوجے قلعیاں دے نال اِی سید خضر خان (والی ملتان) نیں ایس قلعے دی تعمیر کروائی۔ایس قصبے نوں ایس لئی وِی بوہتی اہمیت دِتی جاندی سی کہ ایہہ کابل توں ملتان جان آلی وَڈی سڑک تے آباد سی۔ ملتان کابل دی حکومت دے زیرِ اثر سی ایس لئی ایتھوں ہر ویلے دا آن جان بنیا ہویا سی۔ایس قصبے دی وجہ تسمیہ سیالاں دی ہِک شاخ ’’لدھانہ‘‘ اے جیس نال تعلق رکھن آلے بہوں سارے گھرانے ایتھے آباد سن۔ ایہہ ضلعی ہیڈکوارٹر توں جنوب مشرق وِچ 25کلومیٹر دے پندھ تے واقع اے۔ جدوں پاکستان بنیا اودوں ایتھے 40مسلمان تے 63ہندو کُنبے آباد سن۔ ایتھے میلورام ناں دے ہندو دے اُوٹھ پورے وسیب وِچ مشہور ہوندے سن۔ اوہدی اولاد ہندوستان جان دی بجائے مسلمان ہوگئی سی تے ایتھے اِی رہ گئی سی۔ تحریک پاکستان وِچ لدھانہ دے وسنیکاں نیں سید نذر حسین شاہ دی قیادت وِچ قائداعظم دا بھرواں ساتھ دِتا سی۔ ایتھے حضرت رتن شاہؒ تے غریب شاہؒ جئیاں نیک ہستیاں وِی ابدی نیندر سُتیاں پئیاں نیں۔
1983ء وِچ ایس قصبے نوں یونین کونسل دا درجہ دِتا گیا۔ یونین کونسل دی ہُن کل آبادی 28,304بندیاں تے مشتمل اے جدوں کہ قصبے دی آبادی پنج ہزار دے نیڑے تیڑے اے۔ ایتھے بینک، ٹیلی فون، بجلی ، ہسپتال تے بزار دی سہولتاں حاصل نیں۔ ایتھوں چوک اعظم، لیہ، دھوری، جمن شاہ تے پیر جگی لئی سڑکاں نکلدیاں نیں۔

لوریتو
لیہ دے شمال مشرق وَل ٹیل انڈس توں قاضی آباد جاندیاں ہوئیاں راہ وِچ چک نمبر 270ٹی ڈی اے آئوندا اے۔ اینہوں لوریتو دا ناں دِتا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ عیسائیاں دا مرکزی پِنڈ اے۔ تھل دی آبادکاری دے مڈھلے دیہاڑیاں وِچ مشنری دے تعاون نال آباد ہویا سی۔ ہَر گھر نوں مخصوص خطہ اراضی دِتا گیا سی جتھے اوہ وائی رائی کرکے روٹی روزی دا سَمان کر سگدے سن۔ ایتھے دے کئی وسنیک مُلکوں باہر گئے ہوئے نیں۔ کھلیاں گلیاں تے بَزار ایس پِنڈ دی رونق وِچ وادھا کردے نیں۔ ایس وِچ چرچ دی بہوں سوہنی عمارت تعمیر کیتی گئی اے جتھے ہر اتوار نوں عیسائی عبادت کردے نیں۔عیسائیاں دے مذہبی پیشوا ’’فادر‘‘ دی رہائش گاہ اے جتھے مشنری وَلوں فادر تعینات ہوندے نیں۔ قصبے دی کل آبادی 2,214بندیاں تے مشتمل اے۔ ایتھے دے وسنیکاں نوں بجلی، ٹیلی فون، کڑیاں منڈیاں لئی سکولاں ، بورڈنگ تے کھیڈن لئی میداناں دی سہولت حاصل اے۔ 25دسمبر نوں ایتھے بہوں دھوم دھام نال کرسمس ڈے منایا جاندا اے۔ ایسٹر تے کرسمس دیاں تقریبات وِچ مسلمان کمیونٹی دے بہوں سارے بندے مدعو ہوندے نیں۔ مقبول جاوید تے صابر گل پنجابی دے بہوںمشہور شاعر نیں۔

لیہ
ایس شہر دی تریخ بہوں پرانی اے تے ایہہ شہر کئی واری دریائے سندھ دے عتاب دا شکار ہویا اے۔ (لیہ شہر دی مکمل تریخی کتھا دوجے باب وِچ دِتی گئی اے)۔ ایہہ شہر پہلاں ہِک قلعے دے اندر آباد سی۔ قلعہ پندرہویں صدی عیسوی وِچ سید خضر خان (والی ملتان) نیں تعمیر کروایا سی۔ ایہہ قلعہ زمانے دی دستبرد توں محفوظ نئیں رہ سگیا۔ علاقے دا کئی واری صدر مقام رہیا اے۔ کدیں تحصیل یا ضلع دے ہیڈکوارٹر تے کدیں ڈویژنل ہیڈکوارٹر بنیا اے۔ کمشنر بنگلے تے کمشنر آفس دی باقیات ہالے تیک موجود نیں۔ ایتھے پرانے زمانے دیاں کئیاں یاداں موجود سن جیہڑیاں لنگھے کُجھ وَرہیاں وِچ عدم توجہ دے پاروں ختم ہوگئیاں نیں۔ شیر شاہ سوری دے زمانے دا بنیا ہوئیا کوس مینارہ تے سید خضر خان دا بنوایا ہویا قلعہ ڈھیہہ گیا اے۔ پاکستان بنن توں پہلاں ایس شہر دے مندر پورے علاقے وِچ مشہور ہوندے سن پَر ہن اونہاں دا ناں نشان وِی مُک مِٹ گیا اے۔
لیہ نوں میونسپل کمیٹی دا درجہ انگریزاں نیں پنجاب ایکٹ دے تحت 1887ء وِچ دِتا سی۔ 1914ء وِچ ایس میونسپلٹی تے داہ منتخب ممبراں دے ناں ایہہ نیں۔ رائے بہادر تلوک چند (نائب صدر)، مہر اللہ بخش لوہانچ، ایم غلام نبی، چوہدری جیسا رام اروڑا، قاضی محمد ابابکر، چوہدری مہر چند، حکیم غلام نبی، گوسائیں اودے بھان، شیخ غلام نبی تے لالہ فتح چند۔
میونسپل کمیٹی دے فیر انتخابات 1924ء وِچ ہوئے سن۔ ایہدے بعد لمے چِراں تائیں ایہہ سلسلہ رُکیا رہیا۔ صدر جنرل محمد ضیاء الحق دے دورِ حکومت وِچ 1979ء نوں انتخابات ہوئے جنہاں وِچ ملک محمد شفیع ارائیں چیئر مین دے عہدے تے فائز ہوئے۔ 1983ء دے انتخابات نیں سید اختر حسین شاہ نوں چیئر مین بنایا۔ 1987ء وِچ فیر ہِک واری ملک محمد شفیع ارائیں چیئر مین دے عہدے تے فائز ہوئے۔ ایس میونسپلٹی دے ایہہ رُکن سن۔ ملک اللہ وسایا، ظفر اقبال قریشی ایڈووکیٹ، عبدالعزیز خان، محمد سعید، سید اختر حسین شاہ، ملک امیر محمد دھول، امیر عبداللہ خان نیازی، مہر فضل حسین سمراء ایڈووکیٹ، وزیر محمد، چوہدری محمد نسیم پرویز، رانا واحد بخش، مہر سیف اللہ سمراء، حید ربخش، ملک کریم بخش انگڑاء، ملک محمد اقبال ارائیں، اخلاق احمد خان، محمد الیاس، چوہدری غلام سرور، سعید الرحمن چانڈیہ، حبیب اللہ انصاری تے شیخ محمد یوسف۔ اینہاں دے علاوہ اقلیت، مزدور تے خواتین ممبر وِی کمیٹی وِچ شامل سن۔
1992ء وِچ میونسپلٹی لئی چیئرمین سردار لیاقت علی خان کھتران منتخب ہوئے۔ ایس کمیٹی دے ارکان ایہہ سن۔ سید اختر حسین شاہ، مہر عبدالقادر لوہانچ، ملک محمد شفیع ایڈووکیٹ، سردار عبدالعزیز ایڈووکیٹ، حاجی محمد سعید، سردار کریم نواز کھتران، ملک امیر محمد دھول، امیر عبداللہ خان نیازی، ڈاکٹر منظور احمد لودھرا، خانزادہ محمد سعید خان، شیخ سجاد حسین ایڈووکیٹ، محمد اسلم طاہر ایڈووکیٹ، ملک کریم بخش انگڑاء، ملک محمد اقبال ایڈووکیٹ، خلیل احمد انصاری، شیخ محمد الیاس، گلزار احمد چوہدری ، ریاض احمد روحانی تے شیخ ظفر اقبال۔ اینہاں دے نال مزدور ، اقلیت تے خاتون کونسلر وِی کمیٹی دی اسمبلی وِچ شامل سن۔(2000ء دے انتخابات وِچ منتخب ہون آلے نمائندیاں دی تفصیل دوجے باب وِچ دِتی گئی اے۔)
لیہ شہر دی آبادی ستر ہزار دے لگ بھگ اے۔ ایتھے ضلعی ہیڈکوارٹر لئی ضروری سبھ دفتر کھلے ہوئے نیں۔ عہدِ حاضر دے دوجے ضلعیاں وانگوں ایتھے وِی ہر بنیادی سہولت سوکھ نال لبھ جاندی اے۔ جدوں دا پاکستان بنیا اے اودوں دا اِی لیہ دی عوام مطالبہ کردی آئوندی اے کہ ایس شہر نوں وِی سوئی گیس فراہم کیتی جاوے پَر کِسے نیں وِی ایہہ گل نئیں گولی۔

نواں کوٹ
گھٹ وسیوں دا صحرائی قصبہ اے۔ چوبارہ توں شمال وَل 18کلومیٹر دے پینڈھے تے واقع اے۔ ایتھوں اٹھارہ ہزاری ، فتح پور تے چوبارہ جان لئی سڑکاں بنیاں ہوئیاں نیں۔ پرانے زمانے وِچ ایس دی اہمیت بہوں زیادہ سی کیوں جے ایہہ منکیرہ تے بھکرتوں ملتان جان آلی وَڈی سڑک تے واقع سی۔ ایتھے بہوں مضبوط قلعہ بنایا گیاسی جتھے ہر ویلے فوج تعینات رہندی سی۔ دریائے سندھ دے کنڈے تے سکندرِ اعظم دے آئون توں پہلا آباد ہویا سی۔ ایتھے سکندرِاعظم توں پہلاں دے بادشاہواں دے زمانے دے آثار لبھے نیں۔ ٹِبیاں وِچ دفن ٹھیکرات ایس دے بہوں پرانے ہون دا ثبوت نیں۔ کِسے دور وِچ ایتھے دی تہذیب نوں بہوں ترقی یافتہ قرار دِتا جاندا سی۔ ماہراں دے مطابق ایس دی تریخ ہڑپہ تے موہن جودڑو دے زمانے نال رَلدی مِلدی اے۔
نواں کوٹ وِچ قدیمی قلعے دے آثار لبھدے نیں۔ ایہہ قلعہ سادات خاندان دے بانی سید خضر خان نیں 1414ء وِچ تعمیر کروایا سی۔ ایہہ ثبوت وِی لبھدے نیں کہ ایس توں پہلاں وِی ایتھے قلعہ موجود سی۔ سید خضر خان نیں ڈاکوواں تے حملہ آوراں توں لوکاں نوں بچائون لئی ایتھے فوج تعینات کیتی سی جیہڑی اوس سَمے دے جدید اسلحے نال لیس سی۔اٹھارویں صدی عیسوی دے اخیر وِچ محمد حیات خان جسکانی (والی منکیرہ) دا قاتل گولہ خان سرگانی اپنے سنگتیاں سمیت ایس قلعے تے قابض ہوئیا سی تے فیر ایتھوں نٹھ کے قلعہ منڈا ٹُر گیا سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں ایس قلعے نوں ڈھوا دِتا سی۔ ایتھے ہِک دھرم سال تعمیر کروایا سی جیہدا رقبہ ہِک کنال تے مشتمل سی۔ پاکستان بنن دے بعد ایہہ دھرم سال محکمہ اوقاف دی نگرانی وِچ چلا گیا سی۔
نوانکوٹ نوں 1960ء وِچ یونین کونسل دا درجہ لبھیا۔ ایس دی کُل آبادی 23,405 بندیاں تے مشتمل اے جدوں کہ قصبے دی آبادی 1560اے۔ نواں کوٹ دا زیادہ تر علاقہ ٹبیاں تے مشتمل اے تے برانی فصلا ں مثلاً گوارہ ، چنا وغیرہ کاشت کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایتھے دے چھولے پنجاب بھر وِچ مشہور نیں۔
اینہاں قصبیاں دے علاوہ لالہ زار، سمی پور بھاگل، ہیرا نادر آباد، رحمت آباد، صدیق آباد، مجید آباد، خیرے والا، ٹرکو اڈہ، چھینہ وَستی، موج گڑھ، بہل، قاضی آباد، ٹیل انڈس، وکیل والا، جھرکل، رنگ شاہ، کاظمی چوک، ہیڈ ویرڑی، ڈگر سواگ، وَستی قاضی وغیرہ قابلِ ذکر آبادیاں نیں۔

تریخی مقامات
لیہ دے ہان دیاں دوجیاں تہذیباں دے آثار لبھدے نیں پَر ایتھے کے اکثر آثار دریائے سندھ دے کٹائو، ہنیریاں تے عدم توجہ دے پاروں مُک گئے نیں۔ نواں کوٹ دے ٹھیکرات ایس دی قدامت دا ثبوت نیں۔ خبرے کِنیاں عمارتاں ملیا میٹ ہوگئیاں نیں۔ کئیاں پرانیاں عمارتاں وِچ لوکاںنیں رہائش رکھ لئی تے کئیاں نوں ڈھہا کے نویں بنا لئیاں گئیاں ۔ جیہڑے کُجھ تریخی مقامات باقی نیں اونہا ں دی تفصیل تھلے دِتی جاندی اے۔

چنی آلا بِھڑ: تحصیل چوبارہ وِچ اے۔ مُڈھے ہڑپہ دور دے ہان دی تہذیب رکھدا اے۔

لمبڑاں والا: ایہہ وِی تحصیل چوبارہ وِچ اے تے مُڈھلے ہڑپہ دور دے ہان دی یادگار اے۔

مقبرہ لعل عیسنؒ: کروڑ لعل عیسن شہر وِچ مرجع خلائق اے۔ 1590ء وِچ میرانیاں دے ’’غازی خان چہارم‘‘ تے ڈیرہ اسماعیل خان دے ہوتاں نیں رَل کے بنوایا۔ آکھیا جاندا اے کہ غازی خان چہارم دی شاہی سَمے لعل عیسنؒ نیں وفات پائی سی۔ خوبصورت عمارتی شاہکار اے۔ ایس تے بہوں محنت تے عقیدت نال تزئین کاری تے کاشی کاری کیتی گئی اے۔ محکمہ اوقاف دے زیرِ اہتمام اے تے چنگی بھلی آمدن ہوون دے باوجود ایس دی مرمت تے کوئی توجہ نئیں دِتی جاندی۔عمارت وِی خستہ حال ہوندی جاندی اے۔

مقبرہ راجن شاہؒ: تحصیل کروڑ وِچ واقع اے۔ ایتھے حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ گوڑھی نیندریں سُتے پئے نیں۔ اونہاں اپنی حیاتی وِچ اپنے مزار دی تعمیر دا کم مکمل کرو ا لیا سی۔ ایہہ مزار سگواں حضرت شاہ رکن عالمؒ دے مزار وَرگا اے۔ حضرت علی راجنؒ دی وفات 1000ھ وِچ ہوئی سی تے مزار ایس توں پہلاں تیار ہوئیا سی۔
لڈے والا کھوہ: تحصیل چوبارہ وِچ واقع اے۔ ایہہ ہڑپہ دور دی نشانی اے۔

مندرسری گاڑھو لال جی: تحصیل کروڑ وِچ دربار علی راجن شاہ بخاریؒ دے نیڑے واقع اے۔ 1500-10ء وِچ تعمیر کیتا گیا سی۔ (بعض روایات دے مطابق اٹھارویں صدی وِچ ایس دی تعمیر مکمل ہوئی سی)۔ برہمن زادہ سری گاڑھو لال جی نیں ایس دی تعمیر دا کم مکمل کروایا سی۔ اوہدے بعد اوہدی اولاد وِی ایسے ناں نال اِی سُنجانی جاندی سی۔ ایتھے پوجا پاٹ دے علاوہ جِن کڈھن لئی وِی عمل کیتے جاندے سن۔ پاکستان بنن توں بعد ایہہ محکمہ اوقاف دی نگرانی وِچ آگیا ۔ ایہدے نال منسلک 121قلعے رقبہ اے جیہڑا وقف شدہ سی۔ مندر گاڑھو لال دی جاہ فدا حسین نامی بندے نیں پٹے تے لئی ہوئی اے۔ ایتھے ہالے تیک لوکی جناں بھوتاں لئی تَویت گنڈے لین آئوندے نیں۔ مندر دی عمارت نسبتاً چنگی حالت وِچ موجود اے۔ تعمیر دے مکمل نقوش باقی نیں۔ اندر ہندوواں دے مقدس دیوی دیوتا دیاں مورتاں بنیاں ہوئیاں نیں۔ راون دی جنگ دا نقشہ وِی کھچیا ہوئیا اے۔

دھرم سال کوٹ سلطان:کوٹ سلطان وِچ واقع اے۔ سکھاں دی شاہی توں بہوں پہلاں ایس دی تعمیر مکمل ہوگئی سی۔ ایتھے ہندوواں دا مندر سی جیس وِچ تبدیلی کرکے ایس نوں دھرم سال بنا دِتا گیا سی۔ ہندوواں دے عقیدے دے مطابق کئی ہتھاں آلی درگادیوی دی مورت تے سکھاں دے عقیدے دے مطابق ایس وِچ گرونانک دی مورتی بنی ہوئی اے۔ ایہہ اپنے زمانے دی سوہنی عمارت سی۔ ہُن محکمہ تعلیم دے ہتھے چڑھی ہوئی اے۔

شمشان بھومی کوٹ سلطان: کوٹ سلطان وِچ واقع اے۔ ایہہ 1897ء دی یادگار نشانی اے۔ ایتھے ہندوواں دی اخیرلیاں رسماں ادا کیتیاں جاندیاں سن۔ ایس شمشان بھومی دی عمارت وِچ ہُن سینما گھر بنیا ہوئیا اے۔

شمشان بھومی لیہ: لیہ شہر دے نیڑے دریائے سندھ دے نالے ’’لالہ‘‘ دے کنڈے تے سکھاں دی شاہی سَمے تعمیر کیتی گئی سی۔ ایہدے کول اِی گئوشالہ دی عمارت وِی کھلوتی اے۔ ایہدے وِچ ہُن کئی گھرانے وسیوں کیتی بیٹھے نیں۔

مندر: لیہ دا سبھ توں مشہور مندر ’’مائی ماتاں دا مندر‘‘ سی ۔ ایتھے دور وں دوروں لوکی چیچک دے موذی مرض توں چھٹکاراپائون لئی جادو ٹونے کران آئوندے سن۔ (’’ماتا‘‘پنجابی زبان وِچ چیچک نوں آکھدے نیں)۔ ایس دے ڈھٹھے ہوئے آثار ہالے وِی ایس دی خوبصورتی دا پتہ دیندے نیں۔ 8قلعیاں دے لگ بھگ رقبہ ایہدے ناں مختص سی جتھے خاص دیہاڑیاں وِچ ہندو اکٹھے ہوکے پرارتھنا کردے سن۔ ہُن ایہہ محکمہ اوقاف دے کول اے۔
پُل ہزاری دے کول ہندوواں دے دو وَڈے مندر سن۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں اپنے زمانے وِچ ایتھے دھرم سال باوا یورن داس تعمیر کروایا سی۔ پریم مندر سکھ دورِحکومت توں پہلاں دا بنیا ہوئیا اے۔ ایس دی مرمت دا کرم نرائن چند نیں کروایا سی۔ لیہ وِچ ہِک مشہور مندر ’’کالی دیوی دا مندر‘‘ وی ہے سی جیہڑا ہُن پوری طراں ڈھیہہ چُکیا اے۔ ہندوواں دی اکثر عمارتاں وِچ پاکستان بنن توں مگروں مختلف خانداناں نیں رہائش رکھ لئی سی جیس کارن اونہاں دی سُنجان مِٹ گئی سی۔

آسارام بھراتری سکول: پاکستان بنن توں پہلاں لیہ دا سبھ توں وَڈا سکول سی جیہڑا پوری طرحاں ہندوواں دی عملداری وِچ سی۔ 1901ء وِچ ایس دی نیہہ رکھی گئی۔ 1912ء نوں اینہوں پرائمری توں مڈل سکول دا درجہ دِتا گیا۔ ’’لال اندر بھان ڈھینگرا‘‘ نیں ایہہ جاہ عطیے طور دِتی سی تے اپنے خرچے تے عمارت دی بنیاد رکھی سی۔ 1926ء وِچ اونہیں اپنے خرچے تے عمارت وِچ توسیع کروائی تے ایس نوں مڈل توں ہائی دا درجہ دِتا۔ لالہ آسارام ایتھے دا ہیڈماسٹر مقرر ہوئیا۔ اندر بھان دے مرن دے بعد اوہدی ہِک بیوی نیں 25,000روپیے عطیہ دِتا ۔(اوس سَمے ایہہ بہوں وَڈا عطیہ سی)۔ اوہدی دوجی بیوی ’’لیلہ رام‘‘ نیں سکول دا ہوسٹل تعمیر کروایا سی۔ انجمن دے قواعد دی رُو نال علاقے وِچ بے اولاد مَرن آلے ہندوواں دیاں جائیداداں ایس سکول دے ناں وقف ہوجاندیاں سن۔ ایس وجہ توں ایس سکول دے ناں وقف بہوں زیادہ اراضی اے۔
ایتھے ہندوواں دے بچے زیورِتعلیم نال آراستہ ہوندے سن۔ مشہور زمانہ ادیب ’’کے ایل گابا‘‘ وِی ایتھے بچیاں نوں پڑھائوندے رہے سن۔ ایس سکول دے ناں شہری اراضی 162 کنال تے مختلف چَکاں وچ 3,000قلعے وقف اے جیہڑی ہُن محکمہ اوقاف دے زیرِ اثر اے تے پٹے داراں نوں دِتی گئی اے۔
پاکستان بنن دے بعد انجمنِ اسلامیہ نیں اینہوں اپنی تحویل وِچ لے لیا۔ 1952ء وِچ ایہہ بلدیہ لیہ دی تحویل وِچ چلا گیا تے ایہدا ناں تبدیل کرکے ایم بی ہائی سکول رکھ دِتا گیا۔ 1964ء وِچ ایس دا ہِک وار فیر ناں بدلیا گیا تے ایم سی بھراتری سکول رکھیا گیا۔ یکم جولائی 1978ء نوں ایہہ نیشنلائز ہوکے سِدھا ساہنواں حکومت دی تحویل وِچ چلا گیا تے گورنمنٹ ایم سی ہائی سکول (گورنمنٹ میونسپل کمیٹی ہائی سکول) بن گیا۔

برج سکھے والا: ایس برج دے عمارتی خطوط اَج توں کُجھ وَرہے پہلاں تائیں بالکل واضح تے قابلِ فہم سن پَر ہُن ایہہ برچ پوری طراں ڈھیہہ گیا اے۔ ایہہ میرانی دورِحکومت وِچ تعمیر کیتاگیا سی۔

قلعہ دیوپال:تقریباً 870ء وِچ تھل تے راجہ بل دا ہِک رشتے دار ’’راجہ دیوپال‘‘ حکومت کردا سی تے اوہنے اپنا جنگی تسلط قائم رکھن لئی تے حملہ آوراں نوں ڈکن لئی دریائے سندھ دے چڑھدے بَنھے تے ایہہ قلعہ تعمیر کروایا سی۔ ایہہ اپنے زمانے دا بہوں مضبوط قلعہ گنیا جاندا سی۔ بعد وِچ ایس نوں قلعہ کوٹ کروڑ آکھیا جاندا رہیا۔ تھل دے وَڈے قلعیاں وِچ شمار کیتا جاندا سی۔ ہُن ایس قلعے دی عمارت پوری طراں ملیا میٹ ہوچُکی اے۔ کِتھے کِتھے ایس دی تعمیر دے آثار نظر آئوندے نیں۔

قلعہ چوبارہ:خاندانِ سادات دے پہلے حکمران سیدخضر خان نیں ایتھے مٹی دا قلعہ بنوایا سی۔ ایس دے بعد ایس قلعے دی نویں سرے توں محمد خان سدوزئی (والی منکیرہ) نیں تعمیر کروائی سی۔ بعد وِچ جدوں 1821ء وِچ حافظ احمد خان دے ہتھوں نکل کے ایہہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ہتھ لگا تے اوس نیں اپنی فوجی حکمت عملی دے تحت ایس نوں ڈھوا دِتا سی۔ ہُن توں کُجھ ورہے پہلاں ایس قلعے دے کُجھ آثار نظر آئوندے سن پَر ہُن تھانے دی عمارت دے پِچھے مٹی دے ڈھیر توں علاوہ ککھ نظر نئیں آئوندا۔

قلعہ نوانکوٹ: ایہہ قلعہ وِی سید خضرخان نیں بنوایا سی۔ مٹی دا بنیا ہوئیا ایہہ قلعہ ملبے دی حالت وِچ ہُن وِی دِسدا اے۔ اینہوں وِی مہاراجہ رنجیت سنگھ نیں ڈھوا دِتاسی۔

دھرم سال: نواں کوٹ وِچ سکھاں دے دورِ حکومت دی ہِک یادگار ’’دھرم سال‘‘ دی دومنزلہ عمارت دی شکل وِچ موجود اے۔ ایہہ چنگی حالت وِچ موجود اے۔ محکمہ اوقاف دے زیرِاہتمام پٹے تے دِتی گئی اے۔

قبر راس کمشنر: 1850ء وِچ جدوں لیہ نوں ڈویژنل ہیڈکوارٹر دا درجہ دِتا گیا سی تے ایتھے مسٹر راس نوں پہلے کمشنر دے طور تے تعینات کیتا گیا سی۔ اوہ ایتھے اِی فوت ہوئیا تے دفن کیتا گیا۔ اوہدی قبر لیہ شہر وِچ موجود اے۔

کمشنر آفس: 1849ء وِچ جدوں لیہ ضلعی ہیڈکوارٹر سی تے ایہہ ڈی سی آفس تعمیر کیتا گیا سی۔ ایس نوں بعد وِچ کمشنر آفس بنا دِتاگیا۔ایہہ عمارت پاکستان بنن توں بعد وِی استعمال ہوندی رئی ۔ 1982ء وِچ جدوں لیہ نوں ضلع بنایا گیا تے ایس عمارت نوں وِی ترک کر دِتا گیا۔
اینہاں دے علاوہ ضلع لیہ وِچ پرانے زمانے خاص کر سکھاں دے زمانے دیاں بہوں ساریاں عمارتاں لوکاں نیں گھراں دے طور تے استعمال کیتیاں نیں۔ فتح پور، کروڑ، وَستی سبانی، لیہ، کوٹ سلطان ، چوبارہ تے نوانکوٹ ِچ ایہوجئیاں خبرے کِنیاں عمارتاں سالخوردگی دے عالم وِچ اخیرلے ساہ لیندیاں پئیاں نیں۔

٭٭٭

Share