Chapter 4: Saints & Tombs of Layyah | باب چہارم: لیہ کے اولیاء اور مقابر

ولی دے لغوی معنی ’’یار، امدادی تے رکھوالا‘‘ دے نیں۔ ایہہ اوہ بزرگ نیں جیہڑی نیکی دی راہ وکھائوندے نیں تے اللہ پاک دی حمد و ثناء وِچ رُجھے رہندے نیں۔ ایہہ لوک دنیا وی طمع تے لالچ توں اُکا بری الذمہ ہوکے اپنے پالنہار ربِ تعالی نال لو لائی رکھدے نیں۔ اینہاں دے مختلف درجے نیں جنہاں وِچ غوث، قطب، ابدال وغیرہ شامل نیں۔ چشتی، سہروردی، قادری، نقشبندی اولیاء اللہ دے چار مشہور سلسلے نیں۔ اینہاں دی ابتداء حضرت ابو ذر غفاریؓ ہوراں توں ہوئی اے۔ ایس علم نوں طریقت دا ناں دتا جاندا اے تے روایات وِچ لبھدا اے کہ ایس علم دا مُڈھ حضرت علیؓ نیں بنھیا سی۔ تریخی حوالیاں توں ایہہ گل پوری طرح عیاں اے کہ برصغیر پاک وہند وِچ اسلام دی اشاعت اینہاں صوفیائے کرام تے اولیاء اللہ دے توسط نال ہوئی سی۔ ایہہ بزرگ علیحدہ علیحدہ زمانیاں وِچ ایتھے اپڑے تے اینہاں نیں بسیرا کیتا تے اپنے علم تے عرفان دے چانن نال ایتھے دے کفر دے بُت بھَنے۔ ایتھے چار چفیرے کفر تے بُت پرستی دا دور دورہ سی۔ ہندو تے بدھ معاشرہ پوری طراں تشکیل پا چُکیا سی۔ رسومات تے عادتاں ایس حد تائیں پکیاں ہوچُکیاں سن کہ اینہاں نوںوسیب وِچوں پوری طراں مکائونابہوں اوکھا ہوگیا سی۔ ایہہ کم اینا سوکھا نئیں سی بلکہ ایس نوں توڑ چڑھائون لئی خبرے کِنیاں حیاتیاں تے حاوی لما ریاض تے تپسیا چاہی دی سی۔ ایس کم لئی غیر معمولی ارتکاز دی لوڑ سی۔ ایہہ ارتکاز صرف اللہ دے پیارے تے نیک بندیاںکول سی جنہاں نیں برصغیر پاک و ہند وِچ صعوبتاں تے اوکھاں جَریاں، اپنے آپ تے زندگی دیاں آسائشاں حرام کیتیاں تے اپنے رات دن نوں اللہ تے اللہ دے پاک سوہنے رسول حضرت محمد ﷺ دے دین اسلام دی تبلیغ کیتی۔ ایہہ کم صدیاں تے مشتمل سی تے اینہوں سہجے سہجے مختلف صوفیائے کرام نیں توڑ چاڑھیا۔ حضرت علی ہجویریؒ، بہائو الدین زکریا ملتانیؒ، حضرت شمس تبریزؒ، بابا بلھے شاہؒ، حضرت مہر علیؒ، حضرت باہو سلطانؒ، حضرت سچل سرمستؒ، حضرت سخی سرورؒ، حضرت خواجہ غلا م فرید شکر گنجؒ، حضرت خواجہ سلیمان تونسوی تے بابا فریدؒ وَرگیاں بابرکت شخصیتاں تے اونہاں دی تبلیغِ اسلام لئی کوششاں نوں کون نئیں جاندا۔ لیہ وِچ صوفیائے کرام نیں اپنی خوبصورت تے مقدس زندگی لنگھائی تے لوکاں نوں اسلام دے کٹھ وِچ وَڑن دی دعوت دِتی۔ اپنی حیاتی نوں اسلام دا عملی نمونہ بنا کے وِکھایا تے لوکاں نیں اونہاں دی تقلید کیتی۔ اینہاں ہستیاں نیں اپنا آپ ایس فقید المثال کم لئی وقف کر چھڈیا سی تے اللہ دی رضا دی خاطر جو وِی مصیبتاں راہ وِچ آئیاں اونہاں کمال حوصلے تے صبر نال جَریاں۔ علاقہ لیہ وِچ اشاعتِ اسلام دا کم تے محمد بن قاسم دی برصغیر آمد سمے ای شروع ہوگیا سی پَر ملتان تے ابوالفتح قرامطی دے دورِحکومت وِچ جدوں سلطان محمود غزنوی نیں ایس علاقے تے حملہ کیتا تے اوہدے نال آئون آلیاں وِچوں کُجھ بزرگ ایتھے رہ گئے جنہاں اسلام دی ترویج لئی زندگی لنگھائی تے بہوں سارے لوکاں نوں مسلمان کیتا۔ بعد وِچ مغلیہ دورِ حکومت وِچ اسلام ایتھے ایس حد تائیں پھیل چُکیا سی کہ اساں پورے وثوق نال ایہہ آکھ سگدے آں کہ پاکستان بنن توں پہلاں ایتھے دی آبادی دا سَٹھ (۶۰) فیصد حصہ مسلماناں تے مشتمل سی۔ ضلع لیہ وِچ آئون آلے صوفیائے کرام تے مقتدرہستیاں دے حالاتِ زندگی مختصراً ایس کتاب وِچ شامل کیتے جاندے نیں۔ حضرت بہائو الدین زکریا ملتانیؒ مختلف مورخاں تے تذکرہ نگاراں حضرت بہائو الدین زکریاملتانیؒ دے حالاتِ زندگی تے شجرہ نسب ایسراں بیان کیتے نیں کہ نکیاں نکیاں غلط فہمیاں تے بھلیکھیاں نیں سِر چُک لیا۔ بشیر حسین ناظم اپنی کتاب ’’اولیائے ملتان‘‘ وِچ حضرت بہائو الدین زکریاؒ دے بارے ایسراں لکھدے نیں۔ ’’حضرت شیخ دے جدامجد دا ناں عام تذکریاں وِچ کمال الدین شاہ بیان کیتا جاندا اے۔ مکہ معظمہ توں اوہ ہجرت کرکے خوارزم آ گئے تے کُجھ چِراں پچھوں ملتان دا قصد کیتا۔ ملتان وِچ اِی مولانا وجیہہ الدین پیدا ہوئے۔ اونہاں دا ویاہ مولانا حسام الدین ترمذی دی دِھی نال ہویا۔ اینہاں دیہاڑیاں وِچ ملتان تے ملتان دے آس پاس دے علاقیاں تے تاتاری لگاتار حملے کردے پئے سن۔ کوٹ کروڑ (موجودہ کروڑ لعل عیسن) اینہاں حملیاں توں محفوظ سمجھیا جاندا سی ایس لئی مولانا حسام الدین اپنے سوہرے مولانا وجیہہ الدین دے نال کوٹ کروڑ آگئے۔ ایتھے حضرت بہائو الدین زکریا دی ولادت باسعادت ہوئی۔‘‘ بشیر حسین ناظم نیں آپ دا شجرہ ایسراں نقل کیتا اے۔ ’’بہائو الدین زکریا بن وجیہہ الدین بن محمد بن کمال الدین شاہ بن سلطان حسین بن سلطان عبداللہ بن سلطان مطرفہ بن سلطان خزیمہ بن امیر حازم بن امیر تاج الدین بن امیر عبدالرحیم بن عبدالرحمن بن ہبار بن اسد بن ہاشم بن عبدالمناف۔‘‘ عتیق فکری دی تصنیف ’’نقشِ ملتان‘‘ وِچ حضرت بہائو الدین زکریاؒ دے بارے وِچ ایسراں لکھیا ہویا اے۔ ’’اینہاں دے جدِ امجد شیخ کمال الدین مکہ معظمہ توں چل کے خوارزم آئے تے فیر ملتان اپڑے تے ایتھے اِی وَس گئے۔ ملتان دے رہن آلے اونہاں دے اخلاق توں بہوں متاثر ہوئے۔ ایتھے اونہاں دے پُتر وجیہہ الدین دی دینی خطوط تے بہوں احتیاط نال پرورش کیتی گئی۔ ایس ویلے ضلع مظفر گڑھ دے علاقے کوٹ کروڑ (کروڑ لعل عیسن) وِچ مولانا حسام الدین رہندے سن۔ مولانا صاحب نیں اپنی صاحبزادی مولانا وجیہہ الدین نال ویاہ دِتی تے بعد وِچ مولانا شیخ کمال الدین دے مرن پچھوں مولانا وجیہہ الدین کوٹ کروڑ آگئے۔ ایتھے ۲۷ رمضان المبارک ۵۶۶ھ وِچ حضرت بہائو الدین زکریا دی پیدائش ہوئی۔ جدوں آپ ۱۲ وَریاں دے ہوئے تے پیو دا سایہ سِر توں اُٹھ گیا۔ ایس ویلے کوئی نئیں جاندا سی کہ ایہہ باراں سالاں دا یتیم بچہ تاریخ دا ہِک سنہرا باب بن کے انسانی تریخ دے وِچ رقم ہوجاوے گا۔‘’ تحریر دے اینہاں دونویں ٹوٹیاں توں ایہہ پتہ لگدا اے جے حضرت بہائو الدین ملتانیؒ دے پیو دادا خوارزم توں سدھے ملتان آئے سن پَر ایہہ گل دل نوں نئیں لگدی۔ حضرت جلال الدین بخاری اُچوی جیہڑے حضرت ملتانیؒ دے بہوں پیارے خلیفہ تے گوڑھے سنگتی سن، کہندے نیں ’’میرا تے میرے مُرشد دا شجرہ نسب ویہہ (۲۰) واسطیاں توں بعد ’’قصیٰ‘‘ نال رَلدا اے۔‘‘ حضرت جلال الدین بخاریؒ نیں اپنے ملفوظات وِچ اپنے مرشد حضرت بہائو الدین زکریا ملتانیؒ دا شجرہ نسب ایسراں لکھیا اے۔ ’’شجرہ حضرت صدرالدین عارف دی بیاض نال نقل کیتا گیا اے۔ شیخ الاسلام حضرت بہائو الدین زکریا ملتانی بن شیخ وجیہہ الدین محمد غوث بن شیخ کمال الدین ابابکر بن جلال الدین بن علی شاہ بن شمس الدین محمد بن حسین بن عبداللہ بن حسین بن مطرفہ بن خزیمہ بن حازم بن المطرف بن عبدالرحیم بن عبدالرحمن بن ہبار بن اسو د بن مطلب بن اسد بن عبدالعزیٰ بن قصیٰ۔‘‘ تریخی سقم ایسراں پیدا ہوندا اے جے حصرت شیخ دے آبائو اجداد جنہاں دا اُپر ذکر کیتا گیا اے تے اونہاں دا خوارزم شاہ توں سِدھے مُلتان آئون دا تذکرہ کیتا گیا اے ، اونہاں دیاں قبراں کوٹ کروڑ (کروڑ لعل عیسن) وِچ موجود نیں۔ ایہہ قبراں مٹی دی ہِک چاردیواری وِچ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے مزار توں شمال وَل واقع نیں۔ایہہ تعداد وِچ سَت (۷) نیں تے اینہاں بزرگاں دیاں نیں۔ ۱۔حضرت سلطان حسینؒ ۲۔ حضرت سلطان علی شاہؒ ۳۔حضرت سلطان جلال الدینؒ ۴۔حضرت مولانا کمال الدین ابابکرؒ ۵۔حضرت وجیہہ الدین محمد غوثؒ ۶۔حضرت احمد غوثؒ ۷۔حضرت مولانا حسام الدین ترمذیؒ ایس لئی ایہہ آکھیا جاسگدا اے کہ حضرت ملتانیؒ دے پیو دادا خوارزم توں سِدھے ملتان دی بجائے کوٹ کروڑ آئے سن تے ایتھے اِی حضرت ملتانیؒ دی پیدائش ہوئی سی۔ اونہاں ابتدائی تربیت وی ایتھے ای حاصل کیتی تے حیاتی کے کئی وَرے ایتھے لنگھائے۔ حضرت مخدوم رشیدؒ آپ حضرت مولانا وجیہہ الدینؒ دے سکے بِھرا حضرت احمد غوثؒ دے پُتر سن۔ آپ دی پیدائش ۵۷۰ھ دے لگ بھگ متعین کیتی جاندی اے۔ شہاب الدین غوری نیں جدوں ملتان تے حملہ کیتا تے اوس ویلے ملتان تے قرامطی پوری طراں حاوی سن۔ شہاب الدین غوری توں پہلاں ہِک واری محمود غزنوی نیں وی قرامطیاں دا چنگا بی ماریا سی تے اینہاں نوں مولیاں گاجراں وانگوں کٹیا سی۔ قرامطیاں دی شاہی ماڑی پے گئی تے ایتھے غزنی راج قائم ہوگیا۔ فیر جدوں غزنی دی مرکزی حکومت اپنی طاقت گنوا بیٹھی تے قرامطیاں نوں ہِک واری فیر موقع لبھ گیا۔ اونہاں اپنے پیر پکے کر لئے۔ شہاب الدین غوری نیں اونہاں تے حملہ کرکے اونہاں دا سِر پھیہہ چھڈیا تے اونہاں دا راج ختم کرکے ملتان وِچ علی کرماخ نوں اپنا گورنر نامزد کیتا۔ تریخ علی کرماخ نوں بہوں چنگا منتظم لکھدی اے۔ شہاب الدین غوری نوں اوہدیاں صلاحیتاں تے وفاداریاں تے پکا بھروسہ سی پَر علی کرماخ دی گورنری دے نال نال اوہ ایہہ چاہندا سی کہ ملتان وِچ قرامطیاں دے مذہبی عقائد دے کھلار نوں سمیٹن لئی کِسے برگزیدہ تے عالم بندے دا ملتان ہوونا ضروری اے۔ مخدوم رشیدؒ کوٹ کروڑ (کروڑ لعل عیسن) وِچ تدریس تے تبلیغ دا کم کردے پئے سن۔ شہاب الدین غوری نیں اونہاں نوں ملتان آئون دی درخواست کیتی۔ غوری دی ضد نوں ویکھ کے تے ویلے دی لوڑ نوں سمجھ کے آپؒ ملتان سدھار گئے۔ ایتھے آپ نوں لمی چوڑی جاگیر عنایت کیتی گئی جیہڑی لنگر دے خرچے پورے کرن لئی سی۔ آپ دے آئون توں کُجھ چِراں مگروں حضرت بہائو الدین زکریا ملتانیؒ وی ایتھے آگئے۔ حضرت مخدوم رشیدؓ نیں چار شادیاں کیتیاں سن جنہاں وِچ چار پُتر جمے تے ولایت دے عہدیاں تے فائز ہوئے۔ اونہاں دے ناں ایہہ نیں۔مخدوم سلطان ابوبکر، مخدوم محمد سلطان، مخدوم سلطان صدر الدین تے مخدوم سلطان حسن ۔ آپ دا مزار مخدوم رشید ملتان وِچ واقع اے جتھے ہزاراں دی تعداد وِچ مریدین تے معتقدین حاضری دین لئی آئوندے نیں۔ حضرتؒ دیاں دینی خدمات نوں فراموش نئیں کیتا جاسگدا۔ حضر ت عنائت شاہ بخاریؒ اونہاںدا مزار فتح پور (ضلع لیہ) دے چڑھدے پاسے کُجھ میلاں دے پندھ تے واقع اے۔اوہ حضرت شہباز قلندرؒ دے خلیفہ سن۔ جدوں تعلیم وتربیت توں فارغ ہوئے تے حضرت شہباز قلندر ہوراں نیں اونہاں نوں تھل دے علاقے وِچ تبلیغِ اسلام لئی گھلیا۔اوہ بہوں عبادت گذار تے اللہ دے نیک بندے سن۔ بیان وِچ سادگی تے طبیعت وِچ بہوں زیادہ ٹھہرائو اونہاں دی شخصیت دا خاص وطیرہ سی۔ سندھ وِچ اونہاں دے بہوں سارے مرید تے متعقد وَسدے نیں۔ اونہاں مریداں دی اَل اولاد ہُن وِی سال دے سال عرس دے موقعے تے فتح پور اونہاں دے مزار تے حاضری دیون لئی بہوں عقیدت تے محبت نال آئوندی اے۔ اینا پندھ اونہاں دی عقیدت تے اثر انداز نئیں ہوندا۔ حضرت عنائت شاہ بخاریؒ ستارہویں صدی عیسوی وِچ تھل دے علاقے وِچ آئے۔ اوس سمے علاقے وِچ ہندوئواں دی کثرت سی تے اوہ تجارت تے پوری طراں قابض سن۔ مسلماناں دی تعداد بہوں گھٹ سی تے ہمیشاں ہندوئواں دے مظالم دا شکار رہندی سی۔ اونہاں نیں جدوں اسلام دی تبلیغ دا کم شروع کیتا تے مسلماناں دی کھل کھلا کے اعانت کیتی تے ہندوئواں دے سبھ پریوار اونہاں دے مخالف تے ویری ہوگئے۔ ہندو اونہاں دی دن بہ دن وَدھدی ہوئی مقبولیت تے وعظ توں بہوں تَپدے سن تے ہر اوس سازش وِچ شریک ہوندے سن جیہڑی حضرت دے خلاف سوچی جاندی سی۔ پَر ہندوئواں دی عداوت، ویر تے سازشاں کولوں حضرت کدیں وی نئیں ڈرے سن تے ناں اِی اونہاں دے پایہ استقلال وِچ کوئی کمی آئوندی سی۔ اوہ اپنے کم نوں جی جان نال لگے ہوئے سن۔ جدوں ہندوئواں دی ہر سازش ناکام ہوگئی تے اونہاں تنگ آکے حضرت نوں جانوں مار دین دا ارادہ کرلیا۔ سوچے سمجھے منصوبے دے تحت اوہ ہک راتیں حضرت تے حملہ آور ہوگئے۔ جدوں اوہ حضرت دے حجرے وِچ وَڑے تے ویکھیا کہ اونہاں دا جُثہ پہلاں ای ٹوٹے ٹوتے ہوئیا پئیا اے۔ اوہ بہوں خوش ہوئے کہ جیہڑا کم کرن اوہ آئے سن اوہ پہلاں اِی ہوئیا پئیا سی۔ خوشی نال دھرک ماردے تے ٹَپدے کُددے اپنے اپنے گھراں نوں مُڑ گئے۔ جنگل دی اَگ وانگوں ایہہ خبر پورے وسیب وِچ کھنڈ گئی۔ پَر جدوں لوکاں نیں حضرت عنائت شاہ بخاریؒ نوں فجریں زندہ سلامت ویکھیا تے حیران پریشان رہ گئے۔ ایہہ عجیب وغریب واقعہ ویکھ کے وَستی دے سبھ ہندو مسلمان ہوگئے تے حضرت دے ہتھیں بیعت ہوگئے۔ اونہاں دے مریداں دی تعداد بہوں زیادہ اے۔ بڑی دوروں دوروں لوکی اونہاں دے عرس تے آئوند ے نیں۔ سینکڑاں وَرے لنگھن دے باوجود لوکاں دی عقیدت وِچ کوئی کمی نئیں آئی۔ حضرت خواجہ عبداللہ جوتہ (پیر بارو شریف)دا ڈیرہ اونہاں دے مزار دے کول کر کے سی۔ ایس لئی اوہ اکثر اونہاں دے مزار تے حاضری دین لئی جاندے ہوندے سن تے اونہاں نال بہوں عقیدت رکھدے سن۔ حضرت عنائت شاہ بخاریؒ دا عرس ہر سال منعقد کیتا جاندا اے۔ دینی محفلاں توں علاوہ ایہہ عرس پاکستان وِچ اُوٹھاں دی سبھ توں وَڈی منڈی دے پاروں بہوں مشہور اے۔ ایہہ میلہ دنیا دی سبھ توں وَڈی اُوٹھاں دی منڈی سمجھیا جاندا اے۔ سندھ، پنجاب تے بلوچستان دے بہوں سارے علاقیاں وِچوں لوکی اوٹھ ویچن تے خریدن لئی آئوندے نیں۔ عرس دے دیہاڑیاں وِچ ایتھے دا منظر ویکھن دے لائق ہوندا اے۔ اینہاں دا مزار محکمہ اوقاف دے زیرِ اہتمام اے۔ اونہاں دی آل اولاد وِچ سید نذر حسین شاہ بخاری لیہ دے عظیم سیاسی رہنما تے تحریک پاکستان دے سرگرم رکن ہو گذرے نیں۔ حضرت قل احمد نوری حضوریؒ مردِ مومن حضرت قل احمد نوری حضوریؒ کوٹ سلطان وِچ ابدی نیندر سُتے پئے نیں۔ اوہ نہایت سادہ طبیعت دے مالک سن تے آکھیا جاندا اے کہ جیہڑا وِی اونہاں نوں ملن لئی جاندا سی، اوہ اونہاں دا مرید تے معتقد ہوجاندا سی۔اونہاں دا سلسلہ سہروردیہ نال رَلدا سی۔ ولی کامل سن تے اسلام دی تبلیغ لئی اونہاں اپنی حیاتی وقف کیتی ہوئی سی۔ حق سچ دی گل کردے سن تے اللہ آلی گل کرن توں کِسے وی ظالم بندے توں نئیں ڈردے سن۔ اونہاں نوں حضرت شاہ رکن عالمؒ دے زمانے وِچ ریاضت تے وَریاں دی عبادت دے بعد خلافت عطاء ہوئی۔ اونہاں تعلیمی منزلاں حضرت بہائو الحق ملتانیؒ کول طے کیتیاں تے اونہاں دے ہتھ تے اِی بیعت کیتی۔ اونہاں ڈنگر پال رکھے سن تے ایس مال ڈنگر تے اِی اونہاں دی گذر بسر ہوندی سی۔ آکھیا جاندا اے کہ اوہ روزانہ کوٹ سلطان توں چل کے ملتان وِچ اپنے مُرشد حضرت بہائو الحق ملتانیؒ دی خدمت وِچ حاضری دیندے سن تے اپنی مَجھاں گاواں دا کھِیر اونہاں دی نذر کردے سن۔ مُرشد نال اونہاں دی محبت ہِک مثال دی طراں دِسی جاندی اے۔ اوہ صاحبِ کرامت ولی اللہ سن پَر اپنی کرامتاں نوں کدیں وِی ظاہر نئیں کردے سن ۔ فیر وِی لوکاں وِچ اونہاں دی کرامتاں مشہور ہوگئیا ں سن۔ ہِک واری ایس علاقے توں گذردی ہوئی ہِک فوج دے جواناں نیں مقامی لوکاں دی ہِک جوان جہان رَن نوں چُک لیا۔ لوکاں نیں اونہاں اَگے جاکے فریاد کیتی۔ اونہاں دونویں ہتھ چُک دے رب اَگے دعا کیتی۔ رَن نوں اغوا کرن آلے جواناں نیں اوس نوں اپنے سردار دے روبرو پیش کر دِتا۔ عورت گھنڈ وِچ سی۔ سردار نے جدوں بھیڑی نیت نال اوہدا پردہ ہٹایا تے آپ وی تے نالے اوتھے کھڑے ہوئے سبھ جوان فی الفور اَنہے ہوگئے۔ ایس آفت نال اوہ بہوں پریشان ہوئے۔ سُجاکھے ہوون لئی اونہاں ہر جتن کیتا پر کوئی واہ ناں چلی۔ اخیر اَک کے اونہاں اوس رَن نوں اوہدے وارثاں دے حوالے کیتا تے خدا دی کرنی ایہو جئی ہوئی کہ اونہاں دی نظیر بحال ہوگئی۔ اوہ حضرت دے پیش ہوئے تے اپنے ایس بھیڑے کِسب تے معافی دے طلبگار ہوئے۔ حضرت قل احمدؒ نیں عمر دا لما پینڈھا اسلام دی تبلیغ وِچ لنگھایا۔ بہوں سارے ہندوئواں تے کھتریاں نوں اسلام دی راہ تے لایا۔ محبت تے اخوت دے پیکر سن۔ اونہاں دا عرس ہر سال دی ۱۸۔۱۹۔۲۰ ہاڑ (۲۔۳۔۴ جولائی) نوں لگدا اے۔ دور دور توں لوکی اونہاں دی عقیدت وِچ اونہاں دے مزار تے حاضری دین لئی آئوندے نیں تے اپنا ایمان تازہ کردے نیں۔ حضرت شیخ جلوؒ اونہاں دا پورا ناں شیخ جلال الدینؒ سی پَر لوکاں نیں پیار نال جلوؒ آکھنا شروع کردِتا تے فیر ایسے ناں نال اِی وسیب پورے دے وِچ مشہور ہوگئے۔ اوہ دلی دے ہردلعزیز ولی کامل سن تے بہوں زیادہ لوکی اونہاں دی عقیدت تے محبت وِچ لک لک تائیں کُھبے ہوئے سن۔ ستارہویں صدی عیسوی دے مڈھلے وَریاں وِچ دہلی توں لیہ تبلیغ اسلام دی نیت نال آئے۔ جٹاں دے مشہور قبیلے گرواں نال تعلق رکھدے سن۔ رکھ ہٹیاں (علاقہ تھل وِچ جنڈ دے مقام دے نیٹر ے تیڑے) وِچ قیام پذیر ہوئے تے تیراں (۱۳) وَریاں تائیں اللہ دی عبادت وِچ رُجھے رئے۔ اوہ بہوں زیادہ عبادت گذار سن۔ حج دی غرض نال مکہ مکرمہ گئے ۔ اوتھوں روضہ النبی ﷺ زیارت لئی گئے تے فیر اونہاں دا دِل ناں کیتا کہ اوہ روضہ رسول نوں چھڈ کے واپس تھل دے علاقے وِچ آئون۔ اوہ چاہندے سن کہ حیاتی دے باقی دیہاڑے اوتھے محبوب الہی ﷺ دے مزار دے کول گنبدِ خضراء دی چھاویں لنگھائون تے اوتھے اِی عبادت دا سواد لین ۔ کُجھ چِر اوتھے رات دن عبادت وِچ رُجھے رئے تے فیر ہِک دیہاڑے اونہاں نوں خواب وِچ نبی پاک ﷺ دی زیارت دا شرف حاصل ہوئیا۔ اونہاں نوں تھل وِچ تبلیغ دا کم سانبھیا گیا۔ آکھیا جاندا اے کہ اونہاں ادب نوں ملحوظ رکھدیاں ہوئیاں باراں کوہاں تائیں روضہ رسول وَل کنڈ نئیں کیتی سی تے ۱۲ کوس دا پندھ اُپٹھے پیریں کیتا سی۔ اونہاں نوں سپنے وِچ ایہہ بشارت وِی ہوئی سی کہ جتھے اوہ رہن گے اوتھے ۱۲ کوس چار چفیرے بنن آلیاں قبراں عذابِ الہٰی توں بچیاں رہن گیا۔ ایہو وجہ اے کہ لیہ دے لوکی شیخ جلو دے مزار نال ملحقہ قبرستان وِچ اپنے پیاریاں دی تدفین نوں بخشش دا وسیلہ سمجھدے نیں۔ جینہاں دی تدفین ایس گُستان وِچ ہوجاندی اے اونہوں شیخ جلو دی قربت نصیب ہوجاندی اے۔ اونہاں دے دو پُتر سن۔ ہک دا ناں شیخ کریم داد تے دوجے دا ناں شیخ پلیا سی۔ اونہاں دے مزار نال ملحقہ قبرستان وِچ بہوں سارے اولیائے کرام دی قبراں وی ہَین۔ تھل دے لوکی اونہاں نال بہوں عقیدت رکھدے نیں۔ ہر سال چادر پوشی دی رسم کیتی جاندی اے تے ایس موقعے تے اونہاں دے مرید دوروں دوروں ایس رسم وِچ شرکت لئی آئوندے نیں۔ خدا اونہاں نوں گوشہ خاص عنائت کرے (آمین)۔ حضرت راجن شاہ بخاریؒ کروڑ لعل عیسن توں لیہ ول جائیے تے کُجھ پندھ تے بہوں شاندار تے عظمتاں دا امین مزار حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ دی ابدی نیندر دا ضامن اے۔علاقہ بھر دے مریداں توں علاوہ دوروں دوروں اونہاں دے عقیدت مند لوکاں لئی مشعلِ راہ دی طراں حیاتی لنگھائون آلے حضرت راجن شاہ بخاریؒ، سید جلال الدین اُچوی بخاریؒ دی اولاد وِچوں سن۔ اونہاں دا شجرہ نسب ایسراں نقل کیتا گیا اے۔ سید علی راجن شاہ بن سید حامد کبیر بخاری بن سید کیمیا نظر بخاری ثانی بن سید رکن الدین بخاری بن سید حامد کبیر بخاری بن سید ناصر الدین محمود بخاری بن سید جہانیاں جہاں گشت بن سید احمد کبیر بن سید جلال الدین اُچوی بخاری بن سید احمد مشہدی بن سید اسماعیل بن امام سید جعفر ثانی بن امام علی تقی بن امام موسیٰ کاظم بن امام جعفر صادق بن امام محمد باق بن امام زین العابدین بن امام حسین بن حضرت علی ؓ۔ اونہاں دی پیدائش 950ھ وچ اُچ شریف وِچ ہوئی۔ اونہاں دے والد گرامی دا ناں سید حامد کبیر ثانی سی۔ اوہ حضرت جہانیاں جہاں گشت دی اولاد وِچوں سن۔ جہانیاں جہاں گشت بہوں نیک تے پرہیز گار آدمی سن۔ آکھیا جاندا اے کہ اونہاں پیدل حج کیتے ہوئے سن۔ ۱۵۲۶ھ وِچ جدوں سندھ دے حکمران ارغون نیں اُچ شریف تے حملہ کیتا تے اونہاں دا خاندان اُچ شریف توں ہجرت کرکے کوٹ کروڑ (کروڑ لعل عیسن) دے نیڑے آکے وَس گیا۔ حضرت علی راجن شاہ نیں اپنی حیاتی اسلام دی تبلیغ لئی وقف کیتی ہوئی سی۔ دن رات اللہ دی عبادت وِچ رُجھے رہندے سن تے اپنے مریداں نوں دین دیاں گلاں سمجھائوندے رہندے سن۔ غریب نوازی وِچ اپنی مثال آپ سن۔ اونہاں تے کُجھ لوکاں نیں بھنگ گھوٹ کے پین پلائون دا بے ہودہ الزام لایا۔ ایس ویلے برصغیر پاک و ہند تے ہمایوں (مغل بادشاہ) حکومت کردا سی۔ اونہیں حضرت نوں دلی سدوا لیا۔ دربار وِچ اوہ حضرت دیاں کرامتاں تے اونہاں دے علم و عرفان نوں ویکھ کے دنگ رہ گیا تے اونہاں دا معتقد ہوگیا۔ ایس واقعے دے بعد الزام تراشیاں کرن آلے وی اونہاں دے مرید بن گئے تے آکھیا جاندا اے کہ اونہاں نیں حضرت دی بہوں خدمت کیتی۔ اوہ وی اپنے مریداں ناں بڑے پیار تے شفقت نال پیش آئوندے سن۔ دل آزاری نوں بہوں بُرا سمجھدے سن تے اکثر ایہہ آکھدے سن کہ کسِے دا دِل دکھایا ہووے تے راتیں نیندر وِی نئیں پوندی۔ اونہاں دے ترے (۳) پُتر سن۔ پہلے پُتر دا ناں زین العابدین سی جیہڑا اونہاں دی حیاتی وِچ ای اللہ نوں پیار ا ہوگیا سی۔ اوس دا مزار حضرت دے مزار دے کول کر کے بنیا ہوئیا اے۔ دوجے پُتر دا ناں بابا بڈھن شاہ بخاری سی تے تیجے دا ناں شاہ موسیٰ غوث سی۔ اونہاں دے خاندان وِچوں حضرت سید حسن جہانیاں بخاری، سید محمود ناصر الدین بخاری ثانی تے سید نوبہار شاہ بخاری ولائت دے عہدیاں تے فائز ہوئے۔ حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ ہوراں نیں اپنا مزار اپنے جیندیاں جی اِی تعمیر کروا لیا سی۔ ایہہ مزار سَگواں حضرت شاہ رکن عالمؒ دے مزار وَرگا اے۔حضرت دی وفات ۱۰۰۰ھ وِچ ہوئی تے اپنے تیار کرائے ہوئے مزار وِچ دفن ہوئے۔ اونہاں دے مزار تے معتقدین دا اَٹھے ویلے رَش لگا رہندا اے۔ محرماں دے وِچ تے اوتھے لوکاں نوں کھلون لئی جاہ نئیں لبھدی۔ حضرت قادر شیر کاظمیؒ حضرت قادر شیرؒ، حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ دے ہم عصر سن۔ علم و کمال وِچ اعلیٰ درجے تے فائز سن۔ قصبہ شاہ پور سادات ، جیہڑا لیہ شہر دی شمالی سمت وِچ ۱۲ کلومیٹر دے پندھ تے واقع اے، وِچ ابدی نیندر سُتے پئے نیں۔ اونہاں دی پیدائش ’’ہلب‘‘ وِچ ہوئی۔ اونہاں دا اصلی ناں تے حضرت سید محیی الدین کاظمی سی پَر قادر شیر کاظمی دے ناں نال مشہور ہوئے۔ اونہاں دے والد گرامی حضرت سید احمد شاہ معشوق اللہ سن جنہاں دے ناں دی نسبت نال اونہاں دا خاندان ’’معشوق پوترہ‘‘ اَکھوایا جاندا اے۔ اوہ تبلیغ اسلام دے سلسلے وِچ بلوچستان آئے۔ ایتھے چھلگری، شاہلزئی جمالی، رمدانی، ہجوانی ، کھوسہ ، ساہ جانی تے تالپور قبیلے اونہاں دے مرید ہوئے۔ بلوچستان وِچ تبلیغ کردے ہوئیاں اوہ ڈیرہ غازیخان آئے جتھے اونہاں بہوں سارے غیرمسلم لوکاں نوں دین اسلام دی راہ تے لایا۔ ایتھے دے وی بہوں سارے وَڈے قبیلے اونہاں دے مرید ہوئے۔ اینہاں وِچ کُجھ زیادہ عقیدت مند بندے اونہاں دے نال ڈیرہ غازیخان توں شاہ پور سادات ا ونہاں دے نال آئے۔ اونہاں دے نال آئون آلے بندیاں وِچ ۱۸ حفاظِ قرآن وی ہے سن جیہڑے ہر روز ہِک قرآن پاک پڑھدے سن۔ اونہاں دیا ں قبراں وی حضرت دے سجے کھبے بنیاں ہوئیاں نیں۔ اونہاں دیاں بہوں زیادہ کرامتاں زبان زدِ عام نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ ہک زنانی حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ ہوراں دی خدمت وِچ حاضر ہوئی تے اولاد لئی دعا دا تقاضا کیتا۔ راجن سائیں نیں آکھیا کہ قادر شیر کاظمی دے کول ٹُر جا ۔ اوہ دعا کرن گے تے اللہ پاک تینوں اولاد دی نعمت نال مالامال کر دیوے گا۔ اوہ زنانی حضرت قادر شیر کاظمیؒ دی خدمت وِچ حاضر ہوئی۔ اونہاں دی دعا نال اللہ پاک کرم کیتا تے اونہوں اپنی مراد لبھ گئی۔ ہِک واری حضرت راجن شاہ بخاریؒ اونہاں نوں مِلن لئی گھوڑے تے سوار ہوکے آئے۔ اوہ اوس ویلے نماز توں ویلے ہوکے مصلے تے اِی بیٹھے ہوئے سن۔ جدوں حضرت راجن شاہؒ تے اونہاں دی تک پئی تے اونہاں نوں دونواں ہتھیں استقبال کرن دی نیت نال اُٹھن دی کوشش کیتی تے مصلہ شیر دا رُو پ دھار گیا تے اونہاں شیر دی کنڈ تے سواری کرکے راجن شاہؒ دا استقبال کیتا۔ راجن سائیں نیں اونہاں نوں ’’قادر شیر‘‘ دا خطاب دِتا۔ ایس واقعے دے مگروں اوہ قادر شیر دے ناں نال علاقے پورے وِچ مشہور ہوگئے۔حضرت راجن شاہ نیں سامٹیہ خاندان نوں قادر شیر دا مرید کردِتا۔ حضرت قادر شیرؒ حافظِ قرآن سن تے دینی علوم وِچ کمال دا درجہ رکھدے سن۔ اونہاں دینی علوم دی اشاعت لئی ہک مدرسہ قائم کیتا سی جیہدے وِچوں ہزاراں علم دے شیدائیاں نیں اپنی تریہہ بُجھائی۔ حیاتی دے اخیرلے ساہ تائیں اسلام دی تبلیغ لئی کوششاں کردے رئے۔ آکھیا جاندا اے کہ حضرت قادر شیر کاظمیؒ دے مزار تے جلن آلے ڈیوے تیز ہنیری وِچ وی نئیں بُجھدے۔ ہر سال ۱۸۔۱۷ ذی الحجہ نوں ایتھے عرس منعقد کیتا جاندا اے جیہدے وِچ قرآن خوانی، نعتاں، مشاعرے تے دینی مجلساں ہوندیاں نیں۔ دوروں دوروں علماء کرام تے مشائخ ایتھے شرکت لئی آئوندے نیں۔ چادر پوشی دی رسم سید صفدر حسین شاہ کردے نیں تے عرس دے دوجے انتظامات سید ناظم حسین شاہ ہوری کردے نیں۔ دوروں دوروں آئون آلے معتقدین تے مریدین وِچوں سردار یار محمد خان تمن دار، حاجی محمد مراد خان جمالی، میر جعفر خان جمالی ، حاجی فقیر محمد جمالی (سربراہ اقوامِ جمالی) تے سندھ وِچوں بنگلانی دے دوجے کئی خاندان شامل نیں۔حضرت قادر شیر کاظمیؒ دی اولاد وِچوں کئی صاحبِ علم شخصیات ہوگذریاں نیں جنہاں وِچ سید امام علی شاہ انیسِ پنجاب، سید حیدر علی شاہ بے کس، سید غلام حسین شاہ، سید موج دریا شاہ وغیرہ شامل نیں۔ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ کوٹ کروڑ دا ناں تبدیل ہوکے اونہاں دے پاروں اِی کروڑ لعل عیسن مشہور ہویا۔ اوہ بہوں عبادت گذار ولی اللہ سن۔ اونہاں دے مریداں تے معتقداں دا شمار نئیں ہوسگدا۔اونہاں دا اصل ناں محمد یوسف قریشی سی پَر اوہ لعل عیسن دے ناں توں مشہور ہوئے۔ اونہاں دا سلسلہ نسب سَتوںپشت تے حضرت بہائو الدین زکریا ملتانیؒ نال جا رَلدا اے۔ اونہاں دی تربیت بہوں پاکیزہ تے دینی ماحول وِچ ہوئی۔ اونہاں دے والد دا ناں حضرت بہائو الدین ثانیؒ سی جنہاں دی وفات توں بعد اوہ ملتانوں کروڑ آئے سن۔ کروڑ آئون دی بنیادی وجہ ایہہ سی کہ اونہاں دا خاندان پہلے وِی کروڑ رہ چُکیا سی۔ ایتھے اونہاں دے بہوں سارے سنگتی ساتھی ، مرید تے معتقد رہندے سن ۔آکھیا جاندا اے کہ کروڑ دے لوکاں دے آکھن تے ضد کرن تے اِی اوہ ایتھے تشریف لے کے آئے سن۔ (ایس گل دی شہادت کِسے مضبوط تاریخی حوالے توں نئیں لبھدی)۔ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دی ملتانوں کروڑآئون دی وجہ مختلف مورخاں نیں مختلف دسی اے۔ ہِک روایت ایسراں وی لبھدی اے۔ ’’ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے والد حضرت بہائو الدین ثانیؒ جدوں ایس دنیا توں اوڈھر ہوگئے تے اونہاں دے آستانے دی گدی نشینی لئی خاندانی سطح تے جھگڑا پیدا ہوگیا۔ خاندانی روایتاں دے مطابق گدی نشینی دا اصل حق دار حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ سی۔ پَر اونہاں دے بھرا حضرت شیخ کبیرؒ نیں اپنے حقدار ہوون دا دعویٰ کر دِتا۔ اونہاں دی حدوں زیادہ ضد دے پاروں اونہاں نوں گدی نشین بنا دِتا گیا۔ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ نیں ایہہ گل ناں مَنی تے کُجھ دیہاڑیاں لئی گوشہ نشینی اختیار کر لئی تے بعد وِچ ہک دیہاڑے شہروں نوں الوداع آکھ چھڈیا۔ رات مظفر گڑھ دی ہِک وَستی وِچ لنگھائی جتھے رات نوں سپنے وِچ اپنے والد صاحب دی زیارت کیتی۔ اونہاں دے والد گرامی نیں سپنے وِچ آکھیا کہ کوٹ کروڑ نوں تیری لوڑ اے۔ اوہ ساڈا آبائی گھر وِی اے۔ اوتھے کفر نیں اپنا ڈیرہ جما لیا اے تے ہُن ساڈا ایہہ حق بندا اے کہ اپنے آبائی وطن نوں کفر توں پاک کریے۔ ایس لئی توں اوتھے ٹُر جا۔ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ جدوں دھمی ویلے جاگے تے تھل دے علاقے وَل پیر پُٹ لئے۔ کوٹ کروڑ دے راہ دا پتہ نئیں سی پَر ہِک کاشتکار نیں اونہاں نوں کوٹ کروڑ تائیں اپڑایا۔‘‘ ایس روایت نوں مَنن نوں جی نئیں مندا کیوں جے اونہاں جئے ولی کامل تے عبادت گذار بندے کولوں ایہہ امید نئیں رکھی جا سگدی کہ اوہ محض گدی نشینی ناں لبھن دے کارن ملتان توں نقل مکانی کرکے کوٹ کروڑ آئے ہوون۔ 1545ء وِچ اوہ کروڑ تشریف لیائے تے دینِ اسلام دی تبلیغ دا سلسلہ جاری کیتا۔ اونہاں دیاں بہوں ساریاں کرامتاں مشہور نیں۔ ہک کرامت ایسراں دَسی جاندی اے کہ جدوں اوہ کروڑ تشریف لیائے تے اوس ویلے پورا علاقہ قحط سالی دا شکار سی۔ دریائے سندھ وِچ پانی ناں ہوون دے برابر سی کیوں جے دو تِناں وَریاں توں علاقے وِچ بارشاں نئیں ہوئیاں سن۔ ایس دریا تے اِی لوکاں دی گذر بسر ہوندی سی۔ لوکاں نیں جدوں اپنی ایہہ تکلیف حضرت نوں دَسی تے اونہاں اللہ پاک دی بارگاہ وِچ دونویں ہتھ چُک کے دعا منگی۔ ایہہ دعا قبول ہوئی تے دریائے سندھ پانی نال بھری گیا۔ دریا وِچ بہوں ساریاں مچھیاں وی آگئیاں جیہڑیاں اوس ویلے خوراک دا بہوں وَڈا ذریعہ ہوندیاں سن۔ اونہاں دی دعا دے وسیلے نال لوکاں دے سِراں توں ایہہ مصبیت ٹل گئی تے اونہاں وِچ ایہہ کہاوت مشہور ہوگئی۔ لالن آیا کچھی ہک حصہ پانی دے ڈو حصے مچھی پانی دی کمی تے فصلاں دے ناں ہوون ددے پاروں لوکاں نیں کنک دا بی تائیں کھا لیا سی تے علاقے وِچ کنک گڈن لئی بی نئیںلبھدا سی۔ لوکاں نیں فصل کاشت کرن دے دیہاڑیاں وِچ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دی خدمت وِچ حاضر ہوکے اونہاں نوں درخواست کیتی کہ کنک دا بی نئیں لبھدا، اللہ پاک کول دعا کرو کہ کوئی سبیل بن جاوے تے ایہہ مصیبت مگروں لہہ جاوے نئیں تاں ساڈے بچے بھکھے مر جاون گے۔ اونہاں نیں فرمایا کہ اللہ پاک دا ناں لے کے کھیتاں وِچ توڑی بھوںکھِلار دیوو۔ لوکاں نیں زمیں وِچ ہل مارے تے توڑی کھلار دِتی۔ اللہ پاک نیں کرم کیتا تے کھیتاں وِج ہریالی ہوگئی تے چنگی فصل ہوئی۔ اونہاں دے استاد حضرت ملوک سندھی وی اونہاں دے کول کوٹ کروڑ (کروڑ لعل عیسن) آگئے۔ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ نیں دینی تعلیم دے فروغ لئی ہک مدرسہ قائم کیتا جیہدی بدولت کروڑ ہک عظیم دینی درسگاہ دے طور تے علاقے وِچ سُنجانیا ں تے گنیاں جاندا سی۔ ایتھے حضرت ملوک سندھی دے زیرِ اثر ہزاراں تشنگانِ علم نیں اپنی علمی تریہہ بُجھائی۔ اونہاں ہک مسیت وی بنوائی سی جیہڑی اونہاں دے مزار دے ساہمنے ہالے تیک موجود اے۔ کروڑ توں نکل کے اونہاں دریائے سندھ دے راہیں دوجے علاقیاں وِچ وی اشاعتِ اسلام دا سلسلہ جاری کیتا۔ ’’لعل عیسن‘‘ اونہاں دا خطاب سی تے ایہدی تفصیل ایسراں لبھدی اے۔ اوہ دریائے سندھ دے راہیںحضرت عیسیٰ شاہؒ نوں ملن لئی بلوٹ شریف جاندے ہوندے سن۔ حضرت عیسیٰ شاہ جنہاں نوں اوتھے دے لوکی پیار نال شاہ عیسنؒ آکھدے سن، حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ نال بہوں محبت کردے سن تے اوہ جدوں وی کروڑوں اونہاں نوں ملن دی نیت کرکے ٹُردے سن، اونہاں نوں خبر ہوجاندی سی تے اوہ اوتھے بیٹھیاں اپنے مریداں نوں ایہہ آکھ دیندے سن ’’میرا لعل کروڑوں ٹُر پیا اے۔‘‘ فیر جدوں اوہ بلوٹ شریف اپڑدے سن تے شاہ عیسنؒاونہاں نوں جپھا پاکے ملدے سن تے نالے آکھدے سن ’’میرا لعل آگیااے۔‘‘ بلوٹ شریف دے لوکاں وِچ اوہ عیسن دا لعل ، فیر عیسن لعل تے ہوندیاں ہوندیاں لعل عیسن مشہور ہوگئے۔ اونہاں دا ایہہ ناں ہولی ہولی کردیاں کروڑ دے علاقے وِچ وی مشہور ہوگیا۔ 1580-90ء دے عشرے وِچ اونہاں ایس فانی جگ توں مُکھ موڑلیا۔ میرانی حکمران غازی خان چہارم تے سردار اسماعیل خان نیں رَل کے اونہاں دا مزار تعمیر کرایا۔ اونہاں دے مزار تے حضرت بہائو الحق ملتانیؒ دے ہتھ دا لکھیا ہوئیا قرانی نسخہ تے حضرت دی پگڑی موجود سی جیہڑی کُجھ وَرے پہلاں خبرے کیس نیں ایتھوں چوری کر لئی تے ہالے تیک اوہ نئیں لبھ سگی۔ حضرت لعل عیسنؒ دے مزار تے آئون آلیاں دا شمار نئیں کیتا جاسگدا۔ وسیب تے پورے مُلک وِچوں اونہاں دے عقیدت مند ایتھے آئوندے نیں۔ اونہاں دے مزار تے ہر سال 14بَھدروں نوں ملک گیر میلہ لگدا اے جیہدے وِچ خبرے کِنے لوکی حصہ لیندے نیں۔ ایہہ سہ روزہ میلہ اے تے وسیب وِچ ’’چودھی دا میلہ‘‘ مشہور اے۔ حضر ت جمن شاہ بخاریؒ علاقہ تھل دے مشہور ولی کامل سن۔ اونہاں دے ناں تے ہک قصبہ وی آباد اے جیہڑا لیہ شہر توں داہ (۱۰) کلومیٹر دے پینڈھے تے کوٹ ادو روڈ تے واقع اے۔ ہر ہجری مہینے دے پہلے ہفتے دی شام نوں یرقان دے مریضاں دا ایتھے حاضری دین لئی ایناں اکٹھ ہوندا اے کہ ویکھیاں ایمان تازہ ہوجاندا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ ایس ہفتے دی شام نوں دربار تے پڑھی جان آلی کہانی سنن آلا ہر بندہ یرقان وَرگے موذی مرض نوں نجات پا لیندا اے تے اللہ بزرگ و برتر دی مہربانی تے کرم نال فیض یاب ہوندا اے۔ سولہویں صدی عیسوی دے اخیر وِچ حضرت جمن شاہ بخاریؒ اُچ شریف توں لیہ تشریف لے کے آئے سن۔ اوہ حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دی اولاد وِچوں سن۔ تعلیم و تدریس دے مرحلے اُچ شریف وِی اِی پاس کیتے۔ لیہ دے وسیب وِچ اسلام دی تبلیغ لئی بہوں کوشاں رئے۔ اسلام دا عمر بھر پَرچار کیتا۔ اللہ پاک دی عبادت تے خدمتِ خلق دے وِچ اِی ایس دارِ فانی توں کوچ کر گئے تے اونہاں دا ابدی مسکن جمن شاہ وِچ ای بنیا ہویا اے۔ حضرت جمن شاہ بخاریؒ دے مزار دے نیڑے کرکے حضرت شاہ سرخہؒ دا مزار واقع اے۔ اوتھے لوکی بائولے تے ہلکے کُتے دے وڈھے ہوئے بندیاں دے علاج لئی آئوندے نیں تے اللہ دے فضل و کرم نال ٹھیک ہوکے جاندے نیں۔ میاں عارف شہید کلہوڑاؒ سندھ دا مشہور کلہوڑا خاندان ہک لمے عرصے تائیں سندھ تے حکومت کردا رہیا اے۔ جدوں اونہاں دا خاندان زوال دا شکار ہوئیا تے میاں عبدالنبی کلہوڑا نیں اوتھوں نکل کے تھل دا رُخ کیتا۔ اونہاں توں پہلاں اونہاں دے بزرگاں وِچوں میاں نور محمد کلہوڑا لیہ تے فوج کشی کر چُکے سن تے کلہوڑا خاندان لیہ وِچ متعارف ہوچُکیا سی۔ میاں عبدالنبی کلہوڑا نیں لیہ دی حکومت دی باگ ڈور سانبھ لئی۔ اوہ مہربان حاکم ہوون دے نال نال عیاشی دی حد تائیں سخاوت پسند تے غریب نواز سی۔ خزانے دا وَڈا حصہ اوہ اپنیاں فضول خرچیاں تے ذاتی استعمال وِچ خرچ کر دیندا سی۔ کابل دی حکومت نوں سالانہ مالیہ ادا کرن توں قاصر ہوگیا تے کابل دی مرکزی حکومت ولوں محمد خان سدوزئی نوں لیہ دی شاہی دا پروانہ اقتدار دے دِتا گیا۔ محمد خان سدوزئی نیں ملتان دی فوجی امداد دے نال لیہ تے حملہ کیتا۔ جنگ دے پِڑ وِچ پٹھاناں تے کلہوڑیاں وِچ زور دا رَن پئیا۔ پٹھاناں نوں شکست ہوئی تے اونہاں نوں پِڑ وِچوں نٹھنا پے گیا۔ کلہوڑیاں نیں اونہاں دا پِچھا کیتا پَر اوہ ہتھیں ناں لگے۔ کلہوڑیاں فتح دا روائتی جشن منائوندے ہوئے واپس آئوندے پئے سن کہ راہ وِچ خیمہ زن ’’لبانے‘‘ سکھاں نیں اونہاں تے حملہ کر دِتا۔ سکھاں دی فائرنگ نال میاں عبدالنبی کلہوڑے دا پُتر جیہڑا اوس فوج دا سردار سی، میاں عارف کلہوڑا تے اوہدے سنگتی ساتھی تھاں تے ہلاک ہوگئے۔ پٹھاناں نوں جدوں سونہہ ہوئی تے اونہاں وِی پِچھے مُڑ کے کلہوڑیاں تے حملہ کر دِتا۔ کلہوڑیاں دا پورا لشکر تباہ و برباد ہوگیا۔ میاں عارف کلہوڑا دے مَرن دے بعد اوہدے سنگتی ساتھی تے فوجی جوان ایہو جئی مظلومیت تے بے بسی نال قتل ہوئے کہ لیہ دے وسیب نوں ڈاہڈا دُکھ ہوئیا۔ ایتھے دے لوکی میاں عارف کلہوڑے نال بہوں عقیدت تے محبت رکھدے سن ایس لئی اونہاں 1933ء وِچ اونہاں دا مزار بنا چھڈیا۔ لوکی سال وِچ دو واری بچیاں دی موء تراشی لئی مزار تے حاضری دین آئوندے نیں۔ حضرت سخی شاہ حبیبؒ لیہ شہر دے جنوبی پاسے، ایمان دیاں قوتاںنال آراستہ مردِ مومن حضرت سخی شاہ حبیبؒ ابدی نیندر سُتے پئے نیں۔ سخی شاہ حبیبؒ حضرت عبدالجلیل دہلوی دے پُتر تے حضرت عبدالرحمن دہلوی دے بھرا سن۔ اونہاں دی ولادت بارہویں صدی عیسوی وِچ ہوئی سی۔ حضرت عبدالرحمن دہلویؒ حضرت باہو سلطانؒ دے پیر مرشد سن۔ ایس لئی جیہڑے لوکی حضرت سلطان باہوؒ دے مزار تے حاضری دین لئی جاندے نیں اوہ پہلاں حضرت سخی شاہ حبیبؒ دے مزار تے حاضری نوں ضروری خیال کردے نیں۔ اونہاں دا خاندان دہلی وِچ مقیم سی۔ ایہہ خاندان تقویٰ تے عبادت گذاری وِچ اپنا اَنج تے منفرد مقام رکھدا سی۔ اونہاں دے خاندان وِچ کرامتاں دے ظہور دی اجازت نئیں دِتی جاندی سی۔ کوئی وِی بندہ اپنی کِسے کرامت نوں ظاہر نئیں ہوون دیندا سی۔ حضرت سخی شاہ حبیبؒدیاں کرامتاں عمردے داہویں (۱۰) وَرے اِی بے ساختگی دے عالم وِچ ظاہر ہوون لگ پئیاں سن۔ ہک واری ایسراں ہوئیا کہ اوہ ہک کندھ تے بیٹھے کھیڈدے پئے سن کہ نالوں ہک گھڑ سوار لنگھیا۔ اونہاں نیں گھڑسوار نوں مقابلے دی دعوت دِتی۔ گھڑ سوار اونہاں وَل ویکھ کے ہَس پئیا تے آکھیا کہ بھلا مِٹی دیاں کندھاں وِی کدیں ٹریاں نیں۔ حضرت سخی شاہ حبیبؒ نوں غصہ آیا تے کندھ نوں ٹرن دا حکم دِتا۔ کندھ گھوڑے وانگ ٹُر پئی تے گھڑسوار نالوں اَگے نکل گئی۔ اونہاں دی ایس کرامت دا فی الفور علاقے پورے وِچ چرچا ہوگیا۔ حکم عدولی دے کارن اونہاں دے وَڈے بھرا نیں اونہاں نوں دہلی وِچوں نکل جان دا حکم دِتا تے لیہ وَل ٹور دِتا۔ جدوں اوہ دہلی وِچوں ٹرے تے اوس ویلے اونہاں دی عمر صرف چوداں سال سی۔اونہاں نیں لیہ وِچ ڈیرہ لایا تے دین دی خدمت دا بیڑہ چُکیا جیہڑا اخیرلے ساہ تائیں چُکی رکھیا۔ ہک واری کُجھ اسلام دے ویریاں نیں اونہاں نوں جلدی بلدی بھٹھی وِچ سُٹ دِتا پَر اونہاں تے اَگ نیں کوئی اثر ناں کیتا تے اوہ صحیح سلامت بھٹھی وِچوں باہر نکل آئے۔ ایمان آلیاں دا ایہہ تماشا ویکھ کے اوہ سبھ کلمہ پڑھ کے مسلمان ہوگئے۔ حضرت سخی شاہ حبیبؒنیں اپنی ساری زندگی وِچ ویاہ نئیں کیتا تے کنوارے رئے۔ پنجابی دے اعلیٰ درجے دے شاعر سن۔ کلام وِچوں کُجھ نمونے اپنے قارئین لئی پیش کرداں جنہاں توں اونہاں دے زورِ قلم دا پتہ لگدا اے۔ آون کیوں چھڈیو سائیں رانجھا ساتھوں کیہہ چِت چایا تیں جیہا کوئی ہور ناں مینوں، میں جیہاں لکھ صاحب تینوں ہور وکیل پائے وِچ کاہنوں ، تیں کیہا روسا پایا کج اوگن مینڈے پھول نہ پھولن، میں تولی دا فیر کیہہ تولن توں سر پوش خلق دا اوہلن، تیں نائوں ستار سدایا شاہ حبیب نہ گیوسے نالے، رو رو نین کیتے رَت لالے اس بِرہوں دے پئے کسالے ، یاد کئے غم کھایا ہِک ہور جاہ تے ایسراں لکھدے نیں۔ گڑھ کوٹاں وِچ عاکی ہونا کھس کے دِلی دی رانی تیں باجھوں میں ایویں تڑفاں جئوں مچھلی بن پانی کدی درشن وکھال پیارا مدت پئی چرانی ملن حبیب متراں دا جیون بئی سب کفر کہانی علاقہ تھل دیاں بہوں ساریاں قوماں تے خاندان اونہاں دے معتقد نیں۔ اونہاں دے مزار تے آئون آلیاں دی تعداد گنن توں باہر اے۔ خدا اونہاں نوں جوار رِحمت وِچ جاہ نصیب کرے (آمین)۔ حضرت خواجہ غلام حسن سواگؒ حضرت خواجہ غلام حسن سواگؒدے والد گرامی دا ناں ملک لعل بن احمد بن احمد یار بن محمد سی۔ جٹ سواگ خاندان نال تعلق رکھدے سن۔ دریائے سندھ دے چڑھدے پاسے موضع ڈگر سواگ ضلع لیہ اونہاں دی جائے پیدائش اے ۔ سنِ ولادت ۱۲۶۷ھ اے۔ متوسط قد، گندمی رنگت تے واجبی شکل و صورت دے حامل سن۔ چاہ گاڑاموضع ڈگر سواگ وِچ پیدا ہوون دے کُجھ دیہاڑیاں بعد اونہاں دی ماں مر گئی۔ اونہاں دے والد ملک لعل سواگ تحصیل بھکر وِچ نوکری کردے سن۔ اونہاں نیں خاندان دی ہک زنانی فاطمی بی بی دے حوالے اپنے پُتر نو ں کردِتا۔ ایسراں فاطمہ دی اپنی گودی دا لال احمد یار سواگ تے خواجہ غلام حسن دونویں آپو وِچ رضائی بھرا بن گئے۔ نکے ہوندیاں پیو دا سایہ وِی سِروں اُٹھ گیا۔ پہلاں احمد یار سواگ دے نال ای مال ڈنگر چرائوندے رئے فیر ڈیرہ اسماعیل خان تحصیل علم لئی جان دا ارادہ کیتا۔ حضرت خواجہ محمد عثمان دے خلیفہ مولوی غلام حسن پونگر دے کول ابتدائی تعلیم حاصل کیتی۔ ’’صرف ‘‘مولانا علی محمد ضلع جھنگ دے کولوں پڑھی۔ فیر مولوی جان محمد کروڑ دے حلقہ درس وِچ رَل گئے۔ کندیاں وِچ مولانا غلام محمد دے کول علم دے حصول لئی مقیم رئے۔ حضرت خواجہ محمد عثمان دی بیعت کیتی تے اللہ دے ذکر وِچ رُجھ گئے۔ دینی تعلیم دے حصول دے بعد اپنے گھر نوں مُڑے ۔ ملک شیر محمد سواگ دی دھی جنت بی بی نال اونہاں دا نکاح ہویا۔ حضرت خواجہ محمد عثمان دے مرن دے بعد اونہاں نیں خواجہ محمد سراج الدین دی خدمت وِچ موسیٰ زئی حاضری دین دا سلسلہ شروع کر دِتا۔ صبح شام مراقبے دی حالت وِچ مشغول رہندے سن تے وعظ و نصیحت جاری رکھدے سن۔ اونہاں دے وعظ ، اخلاق تے صاف ستھری زندگی نوں ویکھ کے کئی لوکی اونہاں دے مرید ہوئے۔ لوکاں دے آکھن تے اونہاں نیں ڈپھی مکوڑی دے مقام تے ہک کھوہ کڈھوایا، ہک مسیت تے دو ترے مسافر خانے تعمیر کرائے ۔ ایس کم وِچ محمد خان ذیلدار تے بکھرخان نمبردار نیں اونہاں دا بہوں ساتھ دِتا۔ہک خانقاہ تعمیر کرائی جیہدا ناں ’’خانقاہ سراجیہ حسن آباد‘‘ رکھیا گیا۔ اینہاں دیہاڑیاں وِچ اونہاں موضع ڈگر سواگ وِچ اپنی ملکیتی بھوئیں تے سکونت دا ارادہ کیتا۔ 28اگست 1922ء نوں امیر حسین شاہ تے حملے دی ترغیب دے جرم وِچ اونہاں تے مقدمہ دائر ہویا۔ امیر حسین شاہ نوں نور زمان شاہ نیں اپنی حویلی واقع نور پورتھل وِچ قتل کیتا سی۔ قتل دا محرک حضرت دی ذات سن۔ 18اپریل 1923ء نوں اونہاں نوں مقدمے وِچوں بری کر دِتا گیا۔ بری ہوون توں بعداونہاں فیر تبلیغ اسلام دا سلسلہ شروع کردِتا۔ لوکاں نوں خلافِ شرع رواج چھڈن تے شریعت تے کاربند رہن دی تاکید کردے سن۔ پیر سواگؒ دا انتقال ۱۳ جمادی الثانی ۱۳۵۸ھ نوں شامی پئے ہویا۔ اونہاں دے بعد اونہاں دے پُتر خواجہ فقیر محمد سواگؒ دے فرزند ارجمند خواجہ غلام حسن سواگؒ نیں ایس شمع نوں روشن رکھیا۔ اینہاں نوں ۱۳ ربیع الاول ۱۳۵۶ھ نوں خلافت عطاء ہوئی سی۔ورم جگر دی بیماری دے باعث ۲۱ ذی قعدہ ۱۳۵۷ھ (13جنوری 1939ء) نوں اینہاں دا انتقال کروڑ لعل عیسن وِچ ہویا۔ اونہاں دا مزار اپنے پیو دے لہندے پاسے واقع اے۔ پیر سواگؒ دے تِن پتر سن۔ خواجہ فقیر محمد سواگؒ، خواجہ غلام محمد سواگؒ تے محمد ابراہیم سواگؒ۔ خواجہ فقیر محمد سواگ نوں جوانی وِچ صرع دی تکلیف ہوئی تے ایس بیماری دا دورہ پین نال ۱۳ ربیع الاول ۱۳۴۶ھ نوں وفات پاگئے۔ اونہاں نوں حیاتی وِچ ای دستارِ فضیلت نال سرفراز دِتا گیا سی۔ اونہاں دا پُتر حضرت خواجہ غلام حسین سواگؒ دا بچپن وِچ انتقال ہوگیا۔ دوجے پُتر خواجہ غلام محمد ثانی سی جنہاں وِچوں محمد حسن سواگ، احمد حسن، فیض الحسن، نور الحسن ، منظور الحسن تے محمود الحسن جمے۔ خواجہ غلام محمد سواگ دی دستاربندی ۱۲ ربیع الاول ۱۳۵۶ھ نوں کیتی گئی سی۔ اونہاں نیں دربار نال ملحقہ مسیت نوں کھلا کروایا۔ مہماناں تے عالماں لئی اعلیٰ قسم دی اقامت گاہ تعمیر کروائی۔ پیر سواگ دے مزار تے درویشاں دے حجرے دی نویں سرے توں تعمیر دا کم شروع کروایا۔ اوہ پیر سواگ دے صحیح نقشِ قدم تے ٹردے رئے تے ۱۳ محرم الحرام ۱۳۸۲ھ نوں دنیا توں کنڈ کر گئے۔ اونہاں دی قبر پیر سواگؒ دی قبر دے لہندے پاسے کڈھی گئی۔ خدا اونہاں نوں جوارِ رحمت وِچ جاہ نصیب کرے (آمین)۔ حضرت شاہ اشرف بغدادیؒ اونہاں دا تعلق بغداد شریف نال سی جیہدے پاروں اونہاں نوں بغدادی آکھیا جاندا سی۔ ابتدائی دینی تے دنیاوی تعلیم بغداد وِچوں حاصل کیتی تے فیر اپنے پیو دادے دے کم نال وابستہ ہوکے تجارت کر ن لگ پئے۔ ستارہویں صدی عیسوی وِچ ہِک تجارتی قافلے نال رَل کے لیہ توں گذرے۔ ایتھے اونہاں دا ہک اُوٹھ اونہاں دی نظراں دے ساہمنے مر گیا جدوں کہ اونہوں کوئی بیماری نئیں لگی ہوئی سی۔ ایس واقعے نیں اونہاں دے اندر دی دنیا نوں اُلٹ پَلٹ کے رکھ دِتا۔ اونہاں نوں حیاتی دا کوئی اعتبار تے بھروسہ ناں رہیا۔ قافلے دے سنگتی ساتھیاں دی ضد تے محبت نوں پراں سَٹ کے اونہاں لیہ وِچ مستقل ڈیرہ لا لیا تے خداوند دی بارگاہ وِچ حاضر ہوگئے۔ حضرت کموؒ ہوراں دے کول حصولِ علم لئی رہن لگ پئے۔ اوہ بہوں متقی تے پرہیز گار انسان سن۔ اسلام دی تبلیغ لئی ہر ویلے کوشاں رہندے سن۔ کِسے دا دل دکھان نوں بہوں وَڈا جرم خیال کردے سن۔ اونہاں دیاں بہوں ساریاں کرامتاں لوکاں دی زبان تے چڑھیاں ہوئیاں نیں۔ جتھے اونہاں نیں مستقل قیام کیتا اوتھے ہک مدرسہ تے ہک مسیت دی نیہہ رکھی۔ اونہاں دے مرن دے بعد ایتھے اِی اونہاں دا مزارتے مسیت ویہنویں (۲۰) صدی عیسوی وِچ نویں سرے توں بنائی گئی۔ ایتھے ہر سال اونہاں دا عرس کیتا جاندا ے جیس وِچ غسلِ مزار، چادر پوشی، محفلِ میلاد، بزم نعت تے محفلِ سماع دا انعقاد ہوندا اے۔ ایس موقعے تے دوروں دوروں زائرین تے مرید حاضری لئی آئوندے نیں۔ اونہاں دے مزار دے نال اِی سید نذر حسین شاہ (سابق ایم ایل اے تے تحریک پاکستان دے سرگرم رکن) دفن نیں۔ سید اختر حسین شاہ تے اونہاں دا خاندان حضرت شاہ اشرف بغدادی دا معتقد اے۔ حضرت بہاول بخش گیلانیؒ فتح پور توں کروڑ روڈ تے تِن کلومیٹر دے پینڈھے تے لہندے پاسے ’’پیر چھتر شریف‘‘ ناں دا قصبہ واقع اے جیہدے وِچ حضرت بہاول بخش گیلانیؒ دا مزار مرجع خلائق اے۔ نواں کوٹ، چوبارہ، منکیرہ تے بھکر دے علاقیاں وِچوں ہزاراں دی تعداد وِچ مرید تے معتقد ہر سال ایتھے آئوندے نیں تے حاضری دیندے نیں۔ ایس خاندان دا تعلق حضرت شاہ حبیب گیلانی (نکا بغداد ضلع خانیوال) نال جُڑدا اے۔ حضرت شاہ حبیب گیلانیؒ، حضرت عبدالقادر جیلانیؒ دے حکم تے بغداد توں ہندوستان آئے سن۔ اونہاں ایتھے تبلیغ اسلام دا سلسلہ شروع کیتا سی۔ اٹھارہویں صدی عیسوی وِچ شاہ حبیبؒ نیں اپنے ہِک پُتر سید بہاول بخش گیلانیؒ نوں دین دی تبلیغ لئی تھل دے علاقے وِچ ڈیرہ لائون دا حکم دِتا ۔ منزل دا اشارہ ایسراں کیتا کہ جتھے اونہاں دے گھوڑے دے سُم بھوئیں وِچ لَتھ جان گے اوتھے اِی قیام کیتا جاوے گا۔ اونہاں حکم دی تعمیل کیتی تے تھل وِچ قیام لئی ہک سنگھنے رُکھ تھلے ڈیرہ لایا۔ ایتھے ہک وَستی ’’چاہ اسراء ‘‘ آباد سی۔ اونہاں دے قیام دے پاروں ایہہ وَستی ’’وستی پیر والا‘‘ دے ناں توں مشہور ہوئی تے بعد وِچ اوس سنگھنے رُکھ دے کارن ’’پیر چھتر‘‘ دے ناں نال مشہور ہوئی۔ حضرت بہاول بخش گیلانیؒ ایس رُکھ تھلے بیٹھ کے اسلام دی تبلیغ دا کم شروع کیتا تے آسے پاسے دے بہوں سارے بندے اونہاں دے مرید ہوئے۔ اونہاں دے خاندان وِچ صاحب کرامات لوکاں دا لما سلسلہ موجود اے۔ کشف و کرامات، تصوف تے عبادت و تقویٰ ایس خاندان دا خاص وطیرہ رہیا اے جیہدے پاروں علاقے وِچ اونہاں دے مریداں دی تعداد گنن توں باہر اے۔ اونہاں دے چار پُتر سن۔ امام بخش، غلام حسن ، غوث محمد تے شاہ محمد۔ اخیرلے دونواں پُتراں وِچوں پیر غلام جیلانی المعروف پیر گمایا شاہ، سید محمد شریف شاہ گیلانی تے پیر سید حیات شاہ گیلانی نیں اپنے پیو دادے دیاں روایتاں نوں زندہ رکھیا۔ حضرت پیر بہاول بخش گیلانیؒ (پیر چھتر شریف) دا سالانہ عرس ہر سال یکم تے دو اکتوبر نوں دربار پیر چھتر شریف تے منایا جاندا اے ۔ حضرت عبداللہ جوتہؒ(پیر باروشریف) اونہاں دا خاندان جوتہ نال تعلق سی۔ اونہاں دے والد گرامی دا ناں اللہ دِتہ سی۔ اونہاں دا اپنا ناں عبداللہ سی پَر اوہ پیر بارو شریف دے ناں نال پورے علاقے وِچ مشہور ہوئے۔ اونہاں دی پیدائش1849ء وِچ ہوئی۔ ابتدائی دینی تعلیم دے حصول دے بعد اوہ پیر خواجہ غلام حسن سواگؒ دے مرید ہوئے تے اونہاں کول اِی رہن لگ پئے۔ اوہ اپنے مُرشد نال بہوں زیادہ عقیدت تے محبت رکھدے سن تے اونہاں دے کم کار بڑی محنت تے لگن نال کردے سن۔ اکثر اینویں ہوندا سی کہ اوہ اپنی طاقت نال کِتھے وَڈے کم کردیندے سن تے اپنے وجود نالوں زیادہ بھار چُک لیندے سن جیہدی وجہ توں پیر سواگؒ اونہاں نوں کہندے سن کہ اینے بھارے کم ناں کیتا کر۔ جدوں اوہ ناں مُڑے تے پیر سواگؒ نیں اونہاں نوں پیار نال ’’بھارو‘‘ آکھنا شروع کر دِتا۔ ایہہ ناں ای کثرتِ استعمال نال بھارو توں ’’بارو‘‘ بن گیا۔ اونہاں نیں حضرت پیر غلام حسن سواگؒ دی طرز تے اسلام دی تبلیغ دا سلسلہ شروع کیتا۔ شریعت دی پیروی نوں بہوں ضروری خیال کردے سن تے اپنے مریداں نوں وِی شریعت دا پابند کردے سن۔ اونہاں نیں فلسفہ وحدت الشہود نوں پیش کیتا۔اونہاں دے مرید اونہاں دے ناں دی نسبت نال ’’باروی‘‘ اکھواندے نیں۔ فتح پور توں جنوب مشرقی سمت وِچ ۶ کلومیٹر دی مسافت تے اونہاں نیں حصولِ علم توں ویہلے ہوون دے بعد ڈیرہ لایا۔ ایس ویلے ایس علاقے وِچ ’’جنڈ‘‘ دے رُکھاں دی پوجا پاٹ کیتی جاندی سی تے ہندوئواں نال قریبی میل جول ہوون دے کارن تھوڑی تعلیم آلے مسلمان وِی جنڈ دے رُکھ دی پرستش کردے سن۔ پیر بارو نیں ایس مشرکانہ رسم نوں ختم کیتا تے لوکاں دے ناقص عقیدیاں دی اصلاح کیتی۔ اوہ نذرانے لین آلے، مریداں دے گھراں وِچ جان آلے تے مریداں دی عزت نوں ہتھ وِچ لین آلے پیراں دے سخت خلاف سن تے اونہاں نوں معاشرے دی لعنت آکھدے ہوندے سن۔ اوہ کہندے سن کہ پیر تاں کسِے لالچ دے بغیر اسلام دی اشاعت لئی حیاتی بھر اپنا سِر پھوڑدے رہندے نیں۔ اونہاں نوں کسِے دنیاوی مال و زر دا طمع تے حاجت نئیں ہوندی بلکہ خالقِ کائنات دی رضامندی دی لوڑ ہوندی اے۔ 1970ء دے وِچ اونہاں نیں NA-139حلقے وِچوں ممبر قومی اسمبلی لئی انتخابا ت وِچ حصہ لیاپَر مہر منظور حسین سمراء کولوں ہَر گئے۔ اونہاں دیاں سوہنیاں گلاں نال اَج وی تھل دی ریت مہکدی پئی اے۔ اوہ ،ہِک عظیم برگزیدہ ہستی، اپنے ہزاراں مریداں نوں ۱۳۹۹ھ (1979ء) نوں ہمیشہ لئی چھڈ گئے تے اپنے خالقِ حقیقی نوں جا ملے۔ اونہاں دا مزار فتح پور توں جنوب مشرقی سمت وِچ چھ کلومیٹر دے پندھ تے واقع اے۔ اونہاں دی اپنی نرینہ اولاد کوئی نئیں سی ایس لئی اونہاں دے بھتریجے خواجہ فقیر محمد باروی نوں خلیفہ بنایا گیا۔ حضرت حافظ حسن علی گیلانیؒ اونہاں دا سلسلہ ۲۵ پُشتاں تے حضرت سید عبدالقادر جیلانیؒ نال جا رَلدا اے۔ اونہاں دی پیدائش ۲۹ ربیع الاول ۱۳۳۳ھ وِچ ہوئی۔ اونہاں دے والد گرامی سید ولائت علی شاہ سلیمانیؒ سن جیہڑے خود وی ولی کامل سن۔ اونہاں نیں دینی تعلیم اپنے دادا کولوں حاصل کیتی۔ اوس ویلے اونہاں دا خاندان جبی شریف (ضلع خوشاب) وچ آباد سی۔ اونہاں دے بزرگ خاندانی شرافت تے دینداری دے حوالے نال وسیب وِچ مشہور سن۔ اونہاں نیں ضلع خوشاب توں ہجرت کرکے لیہ وِچ سکونت اختیار کیتی ۔ اپنے آبائی وطن دے حوالے نال اونہاں نوں لیہ دے وِچ وِی پیر جبی آکھیا جانداسی۔ اوہ شریعت دے بہوں زیادہ پابند سن۔ ساری عمر لوکاں نوں شریعت تے پابند رہن تے اپنی اصلاح تے زور دین دا حکم دیندے رئے۔ سنت رسولﷺ تے عمل کرن دی اَٹھے ویلے ہدایت کردے رہندے سن۔ اوہ اکثر آکھدے سن کہ لوکی اینے لالچی تے حریص ہوگئے نیں کہ اولاد تے رزق دی فراوانی لئی دعا کرائون تے ساڈے کول آئوندے نیں پَر ایہوں جیہے لوکی بہوں گھٹ آئوندے نیں جنہاں نوں اپنے ایمان تے قائم رہن دا حوصلہ چاہی دا ہووے یا جنہاں نوں اپنی اصلاح دی لوڑ ہووے۔ اوہ دیندار تے دیانتدار لوکاں نوں پسند کردے سن تے دنیاداراں کولوں کنی کترائوندے سن۔ اونہاں دی کرامتاں وسیب وِچ کھنڈیاں ہوئیاں نیں۔ اوہ ۲۶ ربیع الاول ۱۴۰۳ھ (12جنوری1983ء ) نوں ایس دارِ فانی توں پردہ کر گئے۔ اونہاں دا مزار چوک اعظم روڈ لیہ شہر دے نیڑے کر کے بنیا ہویا اے۔ ایتھے ہر سال ۲۶ ربیع الاول نوں اونہاں دا شاندار عرس منایا جاندا اے۔ ایس موقعے تے اونہاں دے بہوں سارے مرید حاضری دین لئی آئوندے نیں تے محفلِ سماع تے محفلِ نعت وِچ شریک ہوکے اپنے ایمان دی آبیاری کردے نیں۔ حضرت سید حاجی شاہؒ حاجی شاہؒ بہوں نیک تے متقی انسان سن۔ اوہ اَج توں تقریباً چار سوسال پہلاں اٹھارہ ہزاری (ضلع جھنگ) توں ہجرت کرکے ایتھے آباد ہوئے سن۔ اونہاں دے آبائو اجداد اُردن دے علاقے ’’رفاع‘‘ توں تبلیغِ اسلام دی غرض نال ہندوستان آئے سن ایس لئی اونہاں نوں رفاعی سید وی آکھیا جاندا اے۔ریونیو ریکارڈ وِچ وی اونہاں نوں ’’سید رفاعی‘‘اِی لکھیا گیا اے۔حضرت موسیٰ کاظم دی اولاد وِچوں ہوون دے کارن اوہ ’’کاظمی سید‘‘ وی اکھواندے سن۔ اوس ویلے ایہہ علاقہ سنج تے غیر آباد ہوندا سی۔ ہر پاسے رُکھ تے بُوجیاں اُگیاں ہوئیاں سن۔ اونہاں نیں کُجھ تھار نوں پَدھرا کرکے کھیتی باڑی لئی جاہ سنواری۔ ہک کھوہ، مسیت تے مدرسہ تعمیر کیتا۔ اوہ کھیتی باڑی نال روزی کمائوندے سن تے اونہاں نوں ایس کم نال دِلی لگائو سی۔ زراعت دے نال نال اونہاں نوں داند رکھن دا بہوں شوق سی۔ نہایت اعلیٰ نسل دے داند اونہاں دی کمزوری ہوندے سن۔ اونہاں دے دانداں دی شہرت چار وانگ کھنڈی ہوئی سی۔ آسے پاسے دے زمیندار اونہاں دے کول اپنے داند ڈھگے لیائوندے سن تے اونہاں نوں وِکھالدے سن۔ جدوں کسے موقعے تے ہِک توں زیادہ زمیندار اونہا ں دے کول اکٹھے ہوجاندے سن تے اوہ دانداں دا مقابلہ وِی کرواندے سن۔ اوہ بہوں نیک، محنتی، دریا دل تے مشفق انسان سن۔ تعلیمی لحاظ نال وی اوہ بہوں بلند پایہ آدمی سن۔ اوہ مفسرِ قرآن تے عربی فارسی دے جید عالم سن۔ لوکی اونہاں دے کول اسلامی فقہی تے شرعی مسئلے سمجھن لئی آئوندے سی تے اوہ تفصیل نال اونہاں نوں سمجھا دیندے سن۔ اونہاں نیں پیدل چھ حج کیتے ہوئے سن۔ صاحبِ کشف و کرامات ولی اللہ سن۔ دوروں دوروں لوکی اونہاں دے مدرسے وِچ اونہاں کولوں پڑھن لئی آئوندے سن تے اوہ اونہاں نوں دینی تے روحانی تعلیم نال آراستہ کردے سن۔ مہماناں دی چنگی آئو بھگت کردے سن۔ اونہاں دے حسنِ سلوک تے تدریسی سلسلے دے پاروں بہوں سارے بندے دائرہ اسلام وِچ داخل ہوئے۔ آکھیا جاندا اے کہ اوہ پنجابی وِچ عارفانہ کلام وی آکھدے سن پَر بہوں کوشش دے باوجود اونہاں دا کلام ہتھیں نئیں لگ سگیا۔ اونہاں دی وَسائی ہوئی وَستی ’’کوٹلہ حاجی شاہ‘‘ دے ناں نال مشہور اے۔ اونہاں دے خاندان وِچوں سید فدا حسین شاہ اعلیٰ پائے دے شاعر ، ادیب تے عالمِ دین ہوگذرے نیں ۔ اونہاں دی ہک تصنیف ’’موازنہ اقبال و غالب‘‘ 1980ء وِچ شائع ہوئی سی۔ سید عبداللہ شاہ تے سید عبدالحسن شاہ اپنے عہد دے بہوں وَڈے شیعہ ذاکر تے عالم سن۔ سید رضا حسین شاہ لجسلیٹو اسمبلی دے ممبر بنن لئی انتخابات وِچ سید نذر حسین شاہ دے مقابلے وِچ کھڑے ہوئے سن پَر ہَر گئے۔سید ریاض حسین شاہ تے سیدہ نگہت نعیم معروف سیاست دان سن۔ دربار حاجی شاہؒ دے موجودہ گدی نشین سید توقیر حسین شاہ نیں۔ اونہاں دے زیرِ اہتمام ہر سال 12-13اپریل نوں سید حاجی شاہؒ دا سالانہ عرس منایا جاندا اے۔ دوروں دوروں آئون آلے معتقدین ایس عرس نوں وِساکھی دا میلہ بنا چھڈدے نیں۔ ایتھے مرید بہوں تعداد وِچ داند تے ڈھگے لے کے آئوندے نیں تے ایتھے دانداں دا مقابلہ منعقد کیتا جاندا اے۔ وسیب وِچ ایہہ میلہ دانداں دی نمائش لئی بہوں مشہور اے۔ حضرت سید جعفر شاہ بخاریؒ پیرِ جگی شریف دا ناں حضرت جعفر شاہ بخاری سی۔ اوہ شاہ جیونہ (ضلع جھنگ) وِچ سید محمد شاہ کے گھر جمے سن۔ روحانی تے باطنی علوم دے حصول دے بعد اپنے سنگتیاں دے نال لیہ آئے۔ اوہ دلیر تے بہوں بہادر انسان سن۔ اونہاں لیہ وِچ اپنی شاہی قائم کیتی تے بعد وِچ ملتان دی مرکزی حکومت نیں اونہاں نوں بے دخل کر دِتا تے اوہ قصبہ لدھانہ دے نیڑے (موجودہ قصبہ پیر جگی شریف دے مقام تے) مقیم ہوئے۔ اونہاں دنیاداری توں اُکا پُکا جان چھڑائی تے اسلام دی تبلیغ لئی اپنی حیات وقت کر چھڈی۔ ایتھے ہک ہندو جاگیر دار نیں عیاشی تے فحاشی دا بزار گرم کر رکھیا سی۔ اوس جاگیر دار دی بدمعاشی دی لپیٹ وِچ ناں صرف ہندو بلکہ مسلمان وی آئوندے رہندے سن۔ اوس دے ظلم و ستم تے بے حیائی تو ںاَک کے لوکی ایتھوں ہجرت کرن لگ پئے۔ ایہہ حالات سید جعفر حسین شاہ لئی دُکھ دا باعث سن۔ اونہاں مسلماناں تے دوجے غیر مسلم مظلوماں نوں اکٹھے ہوون دی ترغیب دِتی۔ ایتھے ہک مسجد تے مدرسہ تعمیر کیتا جتھے دینی علوم پڑھائے جاندے سن۔ ہندو جاگیر دار نوں اونہاں نیں اسلام قبول کرن دی دعوت دِتی جیہدے تے اوہ برانگیختہ ہوگیا تے اونہاں گج وَج کے حضرت دی مخالفت کرنی شروع کردِتی۔ ہک دن اوہ کلمونہا جاگیردار اپنے سنگتیاں تے بیلیاں دے نال اونہاں تے حملہ آور ہوگیا۔ مسلماناں نیں حضرت دا چنگاساتھ دِتا تے ساریاں رَل کے ہندوواں نوں کُٹ بھجایا۔ اینہاں دیہاڑیاں وِچ ہک ہندو سوانی ’’جگی‘‘ نیں حضرت دے ہتھیں اسلام قبول کر لیا تے ہندو پریوار نوں چھڈ دِتا۔ ہندوواں تے تن بدن وِچ اَگ بھڑک پئی تے اونہاں جگی نوں تنگ کرنا شروع کر دِتا۔اوہدے تے ہر حربہ استعمال کیتا کہ اوہ اسلام دی راہ چھڈ کے فیر ہندو مت اختیار کرلوے پَر اوہ وی ایمان دی پکی نکلی ۔ اوہ وی ہر تکلیف سینے تے جَری پَر سوہنے پیغمبر حضرت محمد مصطفیﷺ دی دَسی ہوئی راہ نوں نئیں چھڈیا۔ ہک دیہاڑے ہندوواں نیں تنگ آکے اونہوں ہک کوٹھے وِچ ڈک چھڈیا تے آن مار کٹن لگے پَر کُجھ ناں بنیا۔ دو چار دیہاڑیاں مگروں جگی نوں موقع لبھیا تے اوہ کوٹھے وِچوں نکل کے سید جعفر شاہ ہوراں دی خدمت وِچ آئون لئی بھج پئی۔ ہندوواں دے دو گھبرو جواناں نیں اونہوں نَٹھدیاں ویکھ کے پِچھا کیتا تے راہ وِچ نَپ کے قتل کر دِتا۔ سید جعفر شاہ بخاری نوں جدوں پتہ لگیا تے اونہاں نوں بہوں دُکھ ہوئیا۔ اونہاں ایس دلیر مومنہ زنانی بارے اللہ تعالیٰ کولوں مغفرت لئی دعامنگی تے آکھیا کہ اسلام دی راہ تے اینے پکے پیریں ٹُرن آلی زنانی دا ناں ہمیش لئی زندہ رہوے گا۔ (ایسے زنانی دے ناں ’’جگی‘‘ دی مناسبت نال ہالے تیک قصبے دا ناں پیر جگی شریف مشہور اے)۔ سید محمد جعفر شاہ بخاری اللہ دے نیک تے برگزیدہ بندے سن۔ قرآن و سنت دے پابند سن تے اونہاں بہوں سارے غیر مسلم لوکاں نوں اپنی تبلیغ نال مسلمان کیتا۔ مسلماناں دے عقیدے دی اصلاح کیتی۔ اوہ حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دی نسل وِچوں سن۔ اونہاں دے بعد سید چراغ شاہ، سید بڈھن شاہ، سید محبوب شاہ، سید نور محمد شاہ، سید کریم حیدر شاہ، سید محمد غلام اکبر شاہ، سید محمد خورشید شاہ بخاری تے سید محمد اقبال شاہ بخاری نیں تعلیمِ قرآن و سنت دا سلسلہ جاری رکھیا۔ سید محمد خورشید شاہ بخاری بہوں اعلیٰ پائے دے مقرر تے نیک و زاہد انسان سن۔ اوہ ایم این اے وی رہ چُکے نیں۔ سید محمد اقبال شاہ بخاری سادہ طبیعت تے ملنسار انسان نیں۔ اوہ وی ایم پی اے بن چُکے نیں۔ سید خورشید شاہ بخاری دے پُتر سید ثقلین شاہ بخاری ہُن پیر جگی شریف دے گدی نشین نیں تے اپنے پیو وانگوں سادہ تے مخلص انسان نیں۔ حضرت حسن شیرؒ اونہاں دا مزار تحصیل کروڑ لعل عیسن وِچ شہر توں کُجھ کوہاں دے پندھ تے واقع اے۔ اوہ حضر ت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے مرید سن۔ آکھیا جاندا اے کہ جدوں حضرت لعل عیسنؒ ملتانوں کروڑ دے علاقے وِچ آئے سن تے اونہاں نوںکروڑ دے راہ دا پتہ نئیں سی۔ اونہاں نیں حضرت حسن شیر کولوں کروڑ دا راہ پُچھیا۔ حسن شیر نیں آکھیا کہ کروڑ دا راہ دَساں کہ توڑ نال جاکے اَپڑا آواں؟ ۔ حضرت لعل عیسن نیں آکھیا کہ ایہہ تاں بہوں چنگی گل اے کہ توڑ چھڈ آویں۔ حسن شیرنیں اپنا کم چھڈ دِتا تے اونہاں دے نال ٹُر پئے ۔ حضرت لعل عیسن نوں اونہاں دی منزل تے اپڑا کے واپس مُڑن لگے تاں کھیسے وِچوں پیسے کڈھ کے دِتے تاکہ حضرت لعل عیسن نوں کوئی مشکل پیش ناں آوے۔ حضرت حسن شیر دے ایس رویے تے لعل عیسنؒ بہوں متاثر ہوئے تے اونہاں نیں آکھیا ’’واہ میاں حسن، ہتھوں ڈیویں تے راہ وی ڈسیں۔‘‘ حضرت حسن شیر دا اصلی ناں ’’غلام حسن ‘‘ سی۔ جدوں کروڑ توں مُڑ کے گھر واپس آئے تے اپنے آپ نوں اُکا بدلیا ہویا ویکھیا۔ محنت مزدوری دے نال نال عبادتِ الہٰی تے خدمتِ لعل عیسن جاری رکھی۔ گاہے بگاہے اونہاں نوں ملن لئی کروڑ چلے جاندے سن تے اونہاں کولوں سبق لے آئوندے سن۔ حضرت لعل عیسنؒ دی بہوں زیادہ قربت دے پاروں بلند منصب تے فائز ہوئے۔ اونہاں دے مزار تے ہر سال میلہ لگدا اے تے دوروں دوروں اونہاں دے مرید تے معتقد میلے وِچ شرکت لئی آئوندے نیں۔ اینہاں دے علاوہ لیہ دے علاقے وِچ ہور وی کئی برگزیدہ ہستیاں ہوگذریاں نیں۔ حضرت للی لعل(لیہ شہر وِچ دفن نیں)، حضرت محمد لطیف (مرقد لیہ شہر وِچ اے)، حضرت کموں کامل (اینہاں دا مرقد وی لیہ شہر وِچ اے)، حضرت سید کبیر (مزار محلہ شاہ لطیف لیہ وِچ بنیا ہویا اے)، حضرت نور احمد ( چک نمبر 126ٹی ڈی اے وِچ دفن کیتے گئے نیں)، حضرت شاہ سرخہ (جمن شاہ وِچ دفن نیں)، حضرت رتن شاہ (لدھانہ وِچ مدفون نیں)، حضرت بابا کمال چشتی(تحصیل چوبارہ وِچ دفن نیں)، حضرت شیخ کموں (مزار چک نمبر 119ٹی ڈی اے وِچ بنیا ہویا اے)، حضرت مٹکن سلطان (چوک اعظم دے نواح چوکی ڈلو وِچ دفن نیں)، حضرت سید شبیر شاہ (غوثیہ دربار سیدے والا نزد چوک اعظم دفن نیں)، حضرت جیون جہاز (چوبارہ شہر وِچ دفن نیں)، حضرت محمد یعقوب کھگہ (مزار عید گاہ روڑ لیہ تے واقع اے)، بابا ٹلاں والا (چوبارہ توں چڑھدے بنے سڑک دے اُتے مزار بنیا ہویا اے)، تے رانا فرزند علی المعروف بھاء ملنگ (مجذوب سن، چوک اعظم دے وَڈے گُستان وِچ دفن نیں) جیہیاں برگزیدہ ہستیاں تھل دے علاقے وِچ اپنا عہد لنگھان دے بعد اللہ دے کول ٹُر گئیاں۔ اونہاں دے معتقدین تے مریدین اونہاں دے مزاراں تے آئوندے رہندے نیں تے حاضری دیندے رہندے نیں۔ ٭٭٭

Viewers: 43
Share