Chapter 5: Culture of Layyah | باب پنجم: لیہ دا رہن سہن

ضلع لیہ دے وِچ رہن سہن پرانے طور طریقے دا اے پَر ایہدے وِچ جدت دے سوہنے رنگ رَلدے جاندے نیں۔ طرزِ زندگی وِچ اسلامی طرز دے آثار اپنے پورے سوہنپ نال شامل نیں۔ لوکی بہوں حد تائیں اسلامی روایتاں تے رسماں د ی پاسداری کردے ہوئے نظر آئوندے نیں۔ 1970ء تائیں ایتھے دے وسیب دا ماحول تے لوکی بہوں سادہ تے ناخواندہ سن پَر اونہاں دی سادگی وِچ ایمان دی حرارت تے ملنساری اپنے پورے جوبن تے ہوندی سی۔ اوس دے بعد دوجے ضلعیاں وِچوں آئون آلے بندے جیہڑے تجارتی حوالے نال ایتھے رَچ بس گئے، نوکریاں دے کارن ایتھے دے مقیمی ہوئے، آبادکاری دے سلسلے وِچ ایس علاقے دی زینت بنے یا زندگی دے کسِے وِی شعبے دے حوالے نال ایتھے آکے آباد ہوئے اوہ اپنے نال نال اپنے آبائی وطناں دیاں رسماں تے رواج ، روایتاں تے طرزِ معاشرت وی اپنے لے آئے جیہدے پاروں ایتھے دے وسیب وِچ بہوں ساریاں تبدیلیاں ویکھن وِچ آئیاں۔ زنانیاں پہلاں پردے دی سخت پابندی کردیاں سن فیر ہولی ہولی ایہہ رواج روبہ زوال ہوگیا تے ہُن پردے دی شرح گھٹدی گھٹدی صرف 30فیصد رہ گئی اے۔ ایس اسلامی روایت دے مُکن وِچ موئی نام نہاد ترقی دا بہوں وَڈا کردار شامل اے تے جیسراں پورے ملک وِچ پردے دا رواج انحطاط پذیر اے ایسراں لیہ دے وِچ وی چھیکڑی ساہواں تے دِسدا پئیا اے۔ زنانیاں سونے تے چاندے دے زیور بہوں شوق نال پائوندیاں نیں۔ شادی ویاہ تے خوشی دے موقعے تے شاید ای کوئی ایہو جئی رَن نظر آئوندی ہووے جنہیں زیور ناں پائے ہوئے ہوون۔ پنڈاں تھاواں دے مکان 71%کچے تے باقی پکے بنے ہوئے نیں۔ سادگی تے کشادگی دیہاتی گھراں دی نمایاں خاصیت اے۔ فضول رسماں دے ناں تے بہوں زیادہ فضول خرچی کیتی جاندی اے تے بجائے گھٹ ہوون دے ایس وِچ اضافہ ہوندا جاندا اے۔ویاہ شادی دے ناں تے پیسے دی نمائش تے پھوت بازی، مرگ تے سوگ دیاں رسماں، گریہ وزاری، ماتم، مذہبی تہواراں تے آتش بازی تے شرلیاں پٹاکے، بسنت وغیرہ کسے وی لحاظ نال قابلِ تقلید نئیں ہین۔ پاکستان دے دوجے علاقیاں وانگوں ایتھے وی لوکی میلیاں ٹھیلیاں دا بہوں محنت نال اہتمام کردے نیں تے اپنے لئی تفریح دا سامان پیدا کردے نیں۔ اینہاں میلیاں وِچ ہر سال منعقد ہوون آلے لعل عیسن کروڑ تے کوٹ بہار شاہ دے میلے سرِ فہرست نیں۔ اونہاں وِچ ملک دے وَڈے فنکار شرکت لئی آئوندے نیں تے اپنے اپنے فن دا مظاہر ہ کردے نیں۔ اینہاں دے علاوہ راجن شاہ، عنایت شاہ، حسن شیر تے دوجے اولیائے کرام دے درباراں مزاراں تے سالانہ عرس تے میلے شوقی لوکاں لئی بہوں زیادہ اہمیت دے حامل نیں۔ علاوہ ازیں درباراں مزاراں تے منتاں مراداں تے تَویت گنڈیاں دا سلسلہ وِی پوری آب و تاب نال چلدا پئیا اے۔
پنڈاں دے رہن آلے اپنے مخصوص کماںوِچ ربیع توں لے کے خریف تائیں رُجھے رہندے نیں۔ کھیتاں نوں پانی لائونا، فصلاں کاشت کرنا، واڈھی کرنا، گوڈی دینا، ہل کراہ چلائونا، ڈھور ڈنگراں لئی پٹھے کپَناتے باغاں دی راکھی کرنا مرداں دا روز دا معمول اے۔ ایس روزمرہ دے معمول وِچ دیہاتی زنانیاں وی برابر حصہ لیندیاں نیں تے جیہڑا کم وی اونہاں دی پہنچ وِچ ہوندا اے کردیاں نیں۔ اکثر رَناں جنگلاں وچوں بالن چُگدیاں نیں۔ کُجھ زنانیاں مال ڈنگر وِی چرائوندیاں نیں پَر علاقے وِچ چراگاہواں دی کمی پاروں ایہہ گھٹ اِی ویکھن وِچ آئوندا اے۔
دیہاتاں وِچ پہلے لسی، دیسی گھیو تے مکھن دا استعمال بہوں زیادہ ہوندا سی پَر ہُن ناں ہوون دے برابر رہ گیا اے۔ ایہدی بنیادی وجہ غربت اے۔ پڑھے لکھے لوکی بلڈ پریشر تے دل دیاں بیماریاں دے پاروں دیسی گھیو تے مکھن وغیرہ نئیں کھاندے۔ پنڈاں وِچ شرح خواندگی وی تسلی بخش نئیں اے۔ دیہاتیاں دیاں کھیڈاں کُشتی، کوڈی، دوڑاں، نیزے بازی تے تھالی گولہ توں بدل کے والی بال، گوٹی بال، فٹبال تے کرکٹ تائیں محدود ہوکے رہ گئیاں نیں۔ تیتر بازی، بٹیر بازی، کبوتر بازی، پتنگ بازی، کُکڑاں دی لڑائی، رِچھ کُتے دی لڑائی، تاش وغیرہ عام تفریحات وِچ شامل نیں۔ زیادہ تر شہری لوکی تجارت، ملازمت تے مزدوری نال منسلک نیں۔ بنیادی سہولتاں دی کمی دی وجہ توں شہراں وِچ زیادہ صفائی، صحت تے تفریحی مقامات ویکھن نوں نئیں لبھدے۔
وی سی آر تے کیبل وغیرہ دے عام ہوون دے پاروں سینما ی اُکا ختم ہوگے رہ گئی اے۔ ضلع لیہ دے وِچ کوئی تھیٹر نئیں اے تے ناں اِی کوئی قابلِ ذکر تفریحی مقام دِسدا اے جِتھے شہراں دے وسنیک عافیت تے سکون دا کوئی کونہ کھدرا لبھ کے چند گھڑیاں سُکھ دا ساہ لے سگن۔ نوجوان نسل لئی کھیڈاں دے میدان وی ناں ہوون دے برابر نیں جیہدی وجہ توں نویں نسل وِچ نشے دا رُحجان بہوں زیادہ ویکھیا جاندا اے۔ ہک سروے دے مطابق صرف لیہ شہر دے 24% جوان ایس موذی علت وِچ گرفتار نیں تے اونہاں دی اصلاح لئی کوئی ٹھوس قدم نئیں چُکیا جاندا اے۔ شہراں دے بچے بلیئرڈ، وڈیو گیمز ، فلم بینی تے آوارہ گردی وِچ اپنا پڑھائی دا ویلا ضائع کردے نیں۔ انٹر نیٹ کلباں دی ناکافی تعداد اپنا کردار پوری طراں ادا کردی پئی اے تے نویں نسل نوں چیٹنگ تے لائی رکھدی اے۔ بے روزگاری نیں خبرے کِنے سوہنے تے عظیم ذہناں نوں تباہ و برباد کر کے رکھ دِتا اے۔
شہراں دے وسنیک ہوٹلاں وِچ بہہ کہ چاہ سیگرٹ پین تے سیاسی تے سماجی مسئلیاں تے بحث کرکے کُجھ ویلا پاس کردے نیں۔ شہراں وِ چ دیہاتاں پنڈاں نالوں زیادہ سیاسی شعور ویکھن نوں لبھدا اے پَر مُلک دے ترقی یافتہ علاقیاں دی نسبت ایتھے سیاسی شعور تے سیاسی سرگرمیاں بہوں گھٹ نیں۔

لیہ دے وَسنیک
ضلع لیہ وِچ مختلف نسلاں نال تعلق رکھن آلے بندے آباد نیں۔ مختلف ادوار وِچ ایس علاقے وِچ آئے تے ایتھے دی اِی ہوکے رہ گئے۔ ایس علاقے دی تہذیبی تریخ آئے دِن تبدیلیاں دا شکار رئی اے۔ پٹھان، بلوچ تے سندھی قبیلے ایتھے آن کے آباد ہوندے رئے تے اپنی اپنی زباناں تے تہذیب و تمدن وی اپنے نال لیائوندے رئے۔ آن آلے تھوڑی تعداد وِچ ہوندے سن تے اوہ چھیتی اِی ایتھے دی زبان تے عبور حاصل کر لیندے سن پَر اونہاں دا لہجہ ایتھے دے مقامی لوکاں نالوں تھوڑا جیہا وکھرا ہوندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ پورے علاقے دا لہجہ سہجے سہجے تبدیل ہوندیاں ہوندیاں سوہنا ہوندا گیا۔ ایس تغیر پذیر لہجے نوں ہر زمانے وِچ مختلف ناں دِتا جاندا رہیا۔ بلوچ پنجاب وِچ رند لاشار جنگ دے دوران آئے۔ شیر شاہ سوری نیں ہمایوں نوں شکست دِتی تے پٹھاناں دے بہوں سارے قبیلے بھج کے ایس علاقے وِچ پناہ گزین ہوئے۔ احمد شاہ ابدالی دے حملیاں دے دوران وِی بہوں سارے پٹھان ایس علاقے وِچ آکے آباد ہوئے۔احمد شاہ ابدالی تے اوہدے نال آئون آلے قبیلیاں نیں ایس علاقے دی تہذیب، معاشرت تے اقتصادیات تے بہوں ڈونگھے اثرات مرتب کیتے۔
پٹھان قوم نیں ایس علاقے تے تیجی یلغار کمیونسٹ انقلاب دی بدولت ہوون آلی افغان جنگ دے دیہاڑیاں وِچ کیتی۔ ہزاراں دی تعداد وِچ پٹھان نَٹھ کے ایس علاقے وِچ آن آباد ہوئے۔ اونہاں وِچوں 90%پٹھان واپس وطن مُڑن دی بجائے ایتھے دی ای ہوکے رہ گئے۔ اونہاں دی نسل ویلے دے نال نال وَدھدی جاندی اے۔ اینہاں لوکاں نیں لیہ دی ثقافت تے بہوں سارے اثرات مرتب کیتے نیں جیہڑے لباس، میل جول، ذریعہ معاش تے بولی دی تبدیلی دی صورت وِچ نظرآئوندے نیں۔مقامی لوک پنجابی النسل ہین۔ پنجاب دے دوجے علاقیاں وانگوں ایتھے وی راجپوتاں تے جٹاں دیاں بہوں ساریاں گوتاں نال تعلق رکھن آلے لوک آباد نیں۔ قیام پاکستان دے ویلے مہاجراں دے کئی کنبے وی ایتھے آکے رہن لگ پئے۔ بعدازاں تھل دی آبادکاری دے موقعے تے پنجاب دے بہوں سارے علاقیاں وِچوں کئی خاندان ایتھے آگئے۔ ایہہ آبادکاری سندھ وِچ وِی ہوئی پَر اوتھے نوآبادکاراں تے مہاجراں نوں کامیابی نال گھُلن مِلن دا موقع نئیں لبھ سگیا۔ البتہ تھل وِچ نووارداں نوںایہوجیہے کسِے مسئلے دا شکار نئیں ہوونا پئیا۔ تھل وِچ آبادکاراں نوں ایس لئی وِی کوئی دِقت پیش نئیں آئی سی کہ اوہ پنجاب وِچوں اُٹھ کے پنجاب وِچ اِی آباد ہوئے سن۔ ایتھے دے پرانے وسنیکاں نال اونہاں دیاںرسماں بہوں حد تائیں رَلدیاں مِلدیاں سن۔ بولی وی لہجے دے تھوڑے جیہے فرق نال ہکو جیہی سی جیہدے پاروں ہک دوجے دی گل بات سمجھ آجاندی سی تے کوئی دِقت نئیں ہوندی سی۔ بہوں سارے قبیلے پہلاں وی ہک دوجے دے رشتہ دار سن تے اونہاں دیاق قوماں گوتاں وی ہکو مِکو سن۔ دونواں قوماں دے شاعر تے ادیب مشترک سن۔ وسیب دے مقامی وسنیک شاہ حسینؒ تے بابا بلھے شاہؒ دے کلام نوں بہوں شوق تے اہتمام نال پڑھدے سُندے سن۔ حضرت باہو سلطانؒ دے کلام نال وی دلی لگائو رکھدے سن۔ جدوں کہ آبادکار حضرت خواجہ فریدؒ دیاں کافیاں بہوں عقیدت تے احترام نال سُندے سن۔ اَج وی مرکزی پنجاب دے لوکی تے لیہ دے باشندے دونویں اِی وارث شاہ، بابا بلھے شاہ تے خواجہ فرید دے صوفیانہ کلام نوںسُن کے ہکو جیہی روحانی لذت حاصل کردے نیں۔
مقامی وسنیک سرائیکی بولدے سن جدوں کہ آباد کاراں دا لہجہ خالص پنجابی سی۔ دونواں دے باہمی میل جول تے مسلسل ربط دے کارن ایتھے ہِک نویں اسلوب تے لہجے دی مالک بولی نیں جنم لیا۔ ہزاراں وَریاں توں تبدیل ہوندی ہوئی بولی اپنے تغیر دے اوس مرحلے وِچ اے جنہوں اسی پنجابی زبان دا بہترین تے سوہنا رُوپ آکھ سگدے آں۔ ایس لب و لہجے وِچ مرکزی پنجاب دی زبان دا ذخیرہ الفاظ تے مقامی بولی دے مٹھاس دا خوبصورت امتزاج شامل اے۔ تعلیم دے وَدھدے ہوئے میلان تے زمانے دے تمدن دے ارتعاش نیں ایتھے دے لوکاں دے اندازِ گفتگو تے بہوں سوہنا تے ڈونگھا اثر پائیا اے۔

عادتاں تے طور طریقے
لیہ دے لوکی عام طور تے تھل دے دوجے وسنیکاں وانگوں مخلص تے مہمان نواز نیں۔شرافت تے انکساری نال حیاتی دے دیہاڑے لنگھائونے تے لڑائی جھگڑے توں دور رہنا اینہاں دی سرشت وِچ شامل اے۔ چوری چکاری تے ڈاکہ زنی دیاں وارداتاں ایس علاقے وِچ بہوں گھٹ ہوندیا ں نیں تے جیہڑیاں ہوندیاں نیں اونہاں وِچ ضلع لیہ توں باہر دے لوکی شامل ہوندے نیں۔ تھانیاں وِچ ایف آئی آر کٹن دی شرح بہوں گھٹ اے۔
چونکہ پاکستان بھر توں لوکی مختلف ادوار دے وِچ آکے ایتھے آباد ہوئے نیں ایس لئی برادری ازم تے قبیلہ داری دا نظام ایڈا پختہ نئیں اے۔ ہمسائیگی دے حقوق نبھائے جاندے نیں۔ برادری دی سطح تے بہوں گھٹ لڑائیاں تے دنگا فساد ویکھن نوں لبھدا اے۔ ایہہ ویکھن نوں نئیں لبھدا کہ ہک قبیلے دے لوکی اکٹھے ہوکے کِسے نال لڑن ٹرے ہوون یا اونہاں نیں کوئی فتنہ کھڑا کیتا ہووے۔شہراں تے پنڈاں دے وسنیک ہک دوجے دا ذات پات تے برادری تو ں ہٹ کے ساتھ دیندے نیں۔
مرکزی پنجاب دے دوجے ضلعیاں دے برعکس ایتھے کمین ذات دا تصور گھٹ پایا جاندا اے۔ لڑائی جھگڑیاں دی شرح ہوسگدا ایس لئی گھٹ ہووے کہ لوکی ہک دوجے دے ذاتی معاملیاں وِچ بہوں گھٹ دلچسپی لیندے نیں۔ وَڈے شہراں وانگوں ایتھے دا وسیب نفسا نفسی دا مظہر اے۔ اکثر غریب لوک آباد نیں جنہاں نوں ڈھڈ تے روٹی دے مسئلیاں توں اِی ویہل نئیں لبھدی کہ اوہ کوئی ہور کم کر سگن۔ محنت مزدوری نوں میہنا نئیں سمجھیا جاندا تے جیہڑا کم لبھے کرکے بچیاں دی روٹی کمائی جاندی اے۔
منشیات
ایتھے منشیات دا استعمال نسبتاً گھٹ اے۔ ضلع لیہ وِچ کئی پنڈ تے شہری علاقے ایہو جئے ہین جتھے ایس مکروہ دھندے دے ذریعے نویں نسل نوں دن بہ دن تباہ کیتا جاندا پئیا اے۔ ایہہ قدم قابلِ مذمت اِی نئیں بلکہ روکن دا حق دار اے۔ منشیات دے عادی لوکاں وِچ بھنگ، افیم (افیون)، چرس، شراب تے پوڈر (ہیروئن) دے نشئی عام لبھدے نیں۔
ہیروئن ، حشیش تے مارفیا دے نشئی لوکاں دی تعداد بہوں گھٹ اے۔ دانشور تے سیاناں دا اکھان اے کہ بے روزگاری تے مستقبل دے عدم تحفظ دے پاروں نوجوان نسل وِچ ایہہ موذی عادت پائی جاندی اے جیہدی روک تھام لئی انڈسٹریل ایریا دا قیام ضروری اے۔ نویں نسل معاشی لحاظ نال مصروفیت لبھ جان دے کارن منشیات دی علت توں بچ سگدی اے۔ ہک سروے دے مطابق ضلع لیہ وِچ 78%لوکاں دے خیال دے مطابق لیہ دا سبھ توں وڈا مسئلہ بے روزگاری تے غربت دا اے۔ معاشی مسائل تے ذہنی انتشار انسان نوں منشیات وَل راغت کردے نیں۔

اعتقاد
تھل دے وسنیک پیراں فقیراں تے انہا اعتقاد رکھدے نیں۔ اولیاء اللہ دی اولاد نیں سادہ لوح بندیاں کولوں اونہاں دی حد توں ٹَپی ہوئی عقیدت دے پاروں ناجائز فائدے چُک کے اونہاں نوں توہم پرستی وَل مائل کر چھڈیا اے۔ ایہہ گل ناں صرف عوام لئی بلکہ خود اونہاں لئی وی نقصان دہ ثابت ہوندی اے۔ بے پناہ محبت تے انہاں اعتقاد رکھن آلے سادہ دل بندیاں دی توقعات تے جدوں اوہ پورا نئیں اتردے تے فیر محبت دی جاہ نفرت لے لیندی اے۔اولیاء اللہ دی اولاد تے جانشیناں وِچ ایہو جئے لوک وی ہین جیہڑے لوکاں دے عقیدیاں دی اصلاح کردے نیں تے اونہاں نوں شریعت دا پابند کرن دی کوشش کردے نیں۔ راقم ایس کتاب دی تکمیل دے سلسلے وِچ ایہو جئے لوکاں نوں مل چُکیا اے تے اونہاں دے جذبیاں تے ایمانی قوتاں دا اعتراف کردیاں ہوئیاں اونہاں نوں سراہندا اے۔

پَریاں پنچائت
لڑائی جھگڑے تے اختلافات دی صورت وِچ تھلوچیاں نوں جاہ جاہ تے پنچائت دی سہولت حاصل اے۔ لوکاں نیں اپنے پنڈاں، وَستیاں تے محلیاں وِچ ایہو جئے لوکاں نوں چُن رکھیا اے جیہڑے اونہاں دے متنازعہ مسائل نوں حل کرن لئی اونہاں دی امداد کردے نیں۔ نکے نکے رَولے پنچائتاں دے راہیں حل ہوجاندے نیں۔ تھانے کچہری اَپڑن آلے رَولے رَپے وی ہِک ناں ہِک دیہاڑے پنچائت دے راہیں مُکدے نیں۔ چونکہ پاکستان دے دوجے علاقیاں وانگوں ایتھے وی انصاف دا حصول بہوں اوکھا تے تے عدالتاں دا پندھ بہوں لما ثابت ہوندا اے تے ایس پینڈھے نوں سِر کرن لئی زادِ راہ وی ایناں چاہی دا اے جِناں کوئی غریب بندہ برداشت نئیں کرسگدا۔ ایس اوکھ نوں ویکھدیاں ہوئیاں ہر کوئی پہلاں پنچائت وَل ٹُردا اے۔ پنچائت وِچ کُجھ ناں کُجھ انصاف دی گل بن جاندی اے تے خرچ پٹھا وی نئیں آئوندا۔ عام طور تے آکھیا جاندا اے کہ پنچائت وِچ کدیں کُوڑ نئیں مارنا چاہی دا تے عدالت وِچ کدیں سچی گل نئیں کرنی چاہی دی۔ پنچائت دے وِچ وسیب دے وسنیک شامل ہوندے نیں جیہڑے سچ کُوڑ دی سنجان رکھدے نیں۔ اکثر پنچائتاں سیاسی لیڈراں دے ڈیریاں تے ہوندیاں نیں تے ایہہ پیر ہر کِسے نوں پُتر دین دے عادی ہوندے نیں۔ اینہاں اپنے ووٹراں نوں نراض نئیں کرنا ہوندا تے گل نوں لمکائی رکھنا ہوندا اے۔ کُجھ پنچائتاں پولیس دے ٹائوٹاں دی بیٹھکاں وِچ وی ہوندیاں نیں۔ ایہہ لوک تھانے وِچوں دونواں فریقاں نوں اپنے ڈیریاں تے لے آئوندے نیں تے اونہاں کولوں کُجھ کھوہ کھواہ کے اونہاں دا فیصلہ کر دیندے نیں۔

میلے ٹھیلے
میلے وسیب دی ثقافت دی مکمل عکاسی کردے نیں۔ علاقہ لیہ وِچ بہوں زیادہ تعداد وِچ میلیاں دا انعقاد ویکھن نوں لبھدا اے۔ کئی میلے اولیائے کرام دے مزاراں تے ہر سال مخصوص دیہاڑیاں وِچ لگدے نیں۔ اینہاں وِچ دوروں دوروں لوکی جیہڑے اوس پِیر دے مرید تے معتقد ہوندے نیں، آئوندے نیں تے میلے دی رونق وِچ اضافہ کردے نیں۔
ضلع لیہ وِچ پیر جگی تے جمن شاہ دے اَدھ وِچکار واقع کوٹ بہار شاہ وِچ ہر سال ’’جشن کوٹ بہار شاہ‘‘ دے ناں تے بہوں وَڈے میلے دا اہتمام ہوندا اے۔ ایہہ علاقے دے چند وَڈے میلیاں وِچ شمار کیتا جاندا اے۔ ہر سال دی 15-14-13مارچ نوں ایتھے لگن آلے میلے وِچ کوڈی، کشتی، گھوڑ دوڑ، گھوڑ ناچ، مشاعرے ، ادبی نشستاں، والی بال دا ٹورنامنٹ، مال ڈنگر دی نمائش، دینی محفلاں، نعتیہ مشاعرے، شتر ناچ تے ہور وی کئی نکے نکے پروگرام عوام لئی دلچسپی دا باعث ہوندے نیں۔ دوجے وَڈے میلیاں دی طراں ایتھے وی لوکاں نوں مختلف چیزاں خریدن لئی لبھدیاں نیں۔ میلے دے آرگنائزر تے بانی سید خالد محمود شاہ (المعروف بہار شاہ) نیں جیہڑے اپنے دادا سید بہار شاہ دے ناں تے ایہہ میلہ منعقد کرواندے نیں۔ اونہاں دے ذاتی تعلقات دے باعث پورے ملک وِچوں کئی فنکار ایس میلے وِچ شرکت کردے نیں تے اپنے اپنے فن دا مظاہرہ کردے نیں۔
فتح پور دے نیڑے حضرت سید عنائت شاہ بخاریؒ دے مزار تے لگن آلا اُوٹھاں دا میلہ پورے پاکستان وِچ مشہور اے۔ ایتھے دور وں دوروں اُوٹھاں دے شوقی اپنے اپنے شُتر لیائوندے نیں تے اونہاں دے یادگار تے غیر معمولی مظاہرے وکھاکے داد تے انعام حاصل کردے نیں۔ میلے دے نال نال ایتھے اوٹھاں دی ملک دی سبھ توں وَڈی منڈی وی لگدی اے۔ وَپاری اُوٹھاں نوں ویچن تے خریدن لئی ایتھے آئوندے نیں۔ ایس میلے دے بانی سید نذر حسین شاہ بخاری (سابقہ ایم ایل اے) سن ۔ اوہ ایس دربار دے گدی نشین وی سن۔
کروڑ لعل عیسن وِچ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے مزار تے لگن آلا میلہ پورے ملک دے وِچ مشہور اے۔ایتھے میلے دے سبھو لوازمات ویکھن نوں لبھدے نیں۔ بین الاقوامی سرکس، موبائل چڑیا گھر تے بچیاں دے کھیڈن لئی بہوں سارے پروگرام ہوندے نیں۔ ایہہ میلہ ہر سال 14بھدروں نوں لگدا اے جیہدے وِچ پورے ملک توں ہزاراں لوک شرکت کردے نیں۔ وسیب وِچ ایہہ سہ روزہ میلہ ’’چودھی دا میلہ‘‘ دے ناں نال مشہور اے۔ اینہاں وَڈے میلیاں دے علاوہ دوجے اولیائے کرام دے مزاراں تے لگن آلے میلیاں تے عرساں دی بہار سارا سال رہندی اے تے لوک جوق در جوق اینہاں وِچ شرکت کردے نیں۔ لوکی اپنے اپنے انداز نال عقیدت تے احترام دا اظہار کردے نیں۔
اسلم پروانہ ضلع لیہ دے واحد جادوگر (میجیشن) نیں۔ اوہ لیہ دے باہر وی دور دور تائیں اپنے فن دا مظاہر کر چُکے نیں۔ جادوئی کرتب وِکھان وِچ خصوصی مہارت رکھدے نیں۔ جتھے وی جاندے نیں میلے دا سماں بنھ چھڈدے نیں۔ بچے تے نوجوان اوس نوں ویکھن لئی سُندیاں نال اِی اَکٹھے ہوجاندے نیں۔ اوہ علاقے دے وَڈے سکولاں وِچ جاکے پڑھوکیاں لئی پروگرام کردے رہندے نیں۔
وَڈکیاں دا احترام
شرح خواندگی بہوں گھٹ ہوون دے باوجود ضلع لیہ دے وسنیک اپنے وَڈ وَڈیریاں دا بہوں خیال رکھدے نیں تے اونہاں دا بہوں احترام کردے نیں۔ آپ توں نکیاں نال محبت دے شفقت دا برتائو کردے نیں۔ تمیز، ادب تے احترام ملحوظِ خاطر رکھیا جاندا اے۔ شاید اِی ویکھن وِچ آیا ہووے کے کسِے نوجوان نیں کسِے بزرگ یا وَڈیری عمر دے بندے نال بدتمیزی کیتی ہووے یا لڑیا جھگڑیا ہووے۔
بساں ویگناں تے ریل گڈیاں وِچ زنانیاں تے بڈھے لوکاں لئی سیٹ چھڈ دین دا رواج ہالے تیک لیہ دے لوکاں وِچ لبھدااے۔ اپنے وڈکیاں دا حکم منیا جاندا اے تے اگوں کوئی ردو کد نئیں کیتی جاندی۔ بعض رَولیاں وِچ جے کر وَڈیریاں دا کوئی حکم ناں مننا ہووے تے اونہاں دے مونہہ تے کوئی گل نئیں کیتی جاندی بلکہ اونہاں دے مگروں اپنی مرضی کیتی جاندی اے۔ وڈیاں دے ساہمنے سیگرٹ، حقہ، پان، بیڑی تے نسوار دا استعمال نئیں کیتا جاندا تے ایس کم نوں معیوب گنیا جاندا اے۔

گھراں دی بنائوتری
گھراں دی تعمیر وِچ لیہ دے لوکاں دے خیالات ہِک دوجے توں وکھرے نیں۔ دیہاتاں وِچ سادہ طرزِ زندگی نوں ترجیح دِتی جاندی اے ۔ کھلے کھلے گھر بنائے جاندے نیں ۔ گھراں توں وکھرے ذرا ہٹا کے ڈیرے بنائے جاندے نیں جتھے آئے گئے لئی سون تے کھان پین دا بندوبست کیتا جاندا اے۔ اکثر جاہواں تے ایہہ ویکھن وِچ آیا اے کہ مال ڈنگراں لئی جاہ وی اینہاں ڈیریاں دے نیڑے کرکے بنائی جاندی اے۔ ڈنگراں نوں پٹھے پائون لئی تے پانی ڈاہن لئی وی ایتھے ای انتظام کیتا جاندا اے۔
دیہاتاں وِچ اکثر گھرکچی اِٹاں یا گارا مِٹی دے بنائے جاندے نیں جنہاں اُتے لِپائی کیتی جاندی اے تے سوہنپ لئی رنگ دار مِٹی پھیری جاندی اے۔ ویہڑے وِچ گووا(گوبر) تے مِٹی رَلا کے پھیری جاندی اے جیہدے پاروں ویہڑے وِچ مٹی تے دھوڑ نئیں اُڈدی تے ویہڑا سوہنا وی لگدا اے۔ کوٹھے بہوں وَڈے وَڈے تے ہوا دار ہوندے نیں۔ ہُن دے دور وِچ اکثر پِنڈاں وِچ پکے گھر وی ویکھن نوں لبھدے نیں تے بجلی فون دیاں سہولتاں وی میسر ہوون دے کارن معیارِ زندگی بہوں چنگا ہو گیا اے۔
شہراں وِچ گھر بنائون دے بارے رَلی مِلی روایتاں پائیاں جاندیاں نیں۔ نویں بنن آلے شہراں وِچ کھلے کھلے گھر تے کھلیاں کھلیاں گلیاں ویکھن نوں لبھدیاں نیں جدوں کہ پرانے شہراں مثلاً کروڑ لعل عیسن، لیہ، کوٹ سلطان، فتح پور تے وَستی سبانی دے پرانے علاقیاں وِچ گلیاں تے مکان بہوں زیادہ تنگی دا شکار نیں۔ پچھلے ویہہ بائی (۲۲۔۲۰) وَریاں توں چنگے تے سوہنے گھر بنائون دا رواج پَے گیا اے۔ ہُن تے اکثر رہائشی علاقیاں نوں ویکھ کے ایہہ احساس ہوندا اے کہ اساں مرکزی پنجاب دے کسِے سوہنے جئے شہر نوں ویکھدے پئے آں۔ کِسے وی لحاظ نال ایہہ گھر اونہاں گھراں توں سوہنپ دے حساب نال گھٹ نئیں ہین۔ گھر دی تعمیر دے ویلے سورج دی سمت تے ہنیریاں دے رُخ نوں ملحوظِ خاطر رکھیا جاندا اے۔

لوکاں دے ناں
پاکستان دے بنن دے بعد 1970ء تائیں ایتھے پرانے تے عین اسلامی طرز دے ناں رکھن دا روج ہوندا سی۔ اینہاں ناواں دے وِچ ’’اللہ ‘‘دا ناں شامل ہوندا سی۔ مثال دے طور تے اللہ بخش، اللہ ڈیوایا، اللہ دِتہ، اللہ جوایا، اللہ وسایا، اللہ یار، اللہ رکھا، امان اللہ، احسان اللہ ، عصمت اللہ وغیرہ۔ بلائون وِچ آسانی لئی اینہاں ناواں نوں وِگاڑ دِتا جاندا سی جیس طراں اللہ بخش توں بخشو، امان اللہ توں مانُوں تے احسان اللہ توں حسو وغیرہ۔ بعض لوکاں دے ناں وِچ اللہ دے پاک پیغمبر حضرت محمد ﷺ داکوئی صفاتی ناں شامل ہوندا سی۔ مثال دے طور تے محمد بخش، محمد یار، محمد خان، دین محمد، غلام محمد، نور محمد، غلام رسول، رسول بخش، سید رسول وغیرہ۔ ایہہ ایتھے دے لوکاں دی سرورِ کائنات ﷺ نال دلوں محبت دی بہوں کھلی ڈلہی دلیل سی۔ ایسراں حضرت علیؓ دے ناں نال بہوں سارے لوکاں نیں اپنے پُتراں دے ناں رکھے۔ علی محمد، علی حیدر، محمد علی، عاشق علی، کرم علی، علی بخش، احمد علی وغیرہ۔ حضرت امام حسنؓ تے شہیدِ کربلا حضرت امام حسینؓ دے ناں وی لوکاں دے ناواں دا حصہ بندے سن۔ مثلاً غلام حسن، غلام حسین، محمد حسین، حسن علی، حسنین، خادم حسین، ناصر حسین، نعیم حسن، احمد حسن وغیرہ۔ روائتی ناواں دیاں وی بہوں ساری مثالاں ہالے تیک لبھدیاں نیں۔ شیرو ، جند وڈا، لعل، فقیرو، گانموں، پھتو وغیرہ پہلاں عام ناں ہوندے سن۔ ہُن صرف بڈھے بندیاں دے ناں ای ایسراں دے لبھدے نیں۔زنانیاں دے ناں سداں، لکھو مائی، بکھاں، مہر مائی، حیاتاں، مہر مائی، جنتاں، رسولاں، فاطماں، کوڑاں، پھنداں تے شیداں وغیرہ۔ اکثر زنانیاں دے ناواں دے نال بی بی ، بیگم تے مائی دا لفظ ضرور لگا ہوندا سی۔
تعلیمی انقلاب دے بعد آئون آلے شعور تے آگہی دے پاروں ناں رکھن دا عمل وِی تغیر دا شکار ہوئیا۔شہراں تے پنڈاں دے وِچ نویں نویں ناں رکھن دا رواج عام ہوندا جاندا اے۔ ایس وسیب دا ایہہ بہوں سوہنا پہلو اے کہ ہر بندہ نویں تے بہوں گھٹ رکھے گئے ناواں نوں منتخب کردا اے تے ایہہ کھوج صرف اسلامی ناواں دے وِچوں کیتی جاندی اے۔ کُڑیاں دے ناں رکھدی واری ازدواجِ مطہرہ، اہلِ بیت تے صحابیاں دیاں بیویاں تے دھیاں دے ناواں نوں ساہمنے رکھیا جاندا اے۔ مُنڈیاں دے ناواں وِچ اللہ ، رسول اللہ ﷺ، تے خلفائے راشدین تے صحابہ کرام وِچوں کِسے ناں کِسے دا ناں ضرور شامل کیتا جاندا اے۔ پڑھے لکھے تے متوسط طبقے دے لوکاں وِچ بچیاں دے ناواں دے نال اونہاں دے پیو دا ناں رَلایا جاندا اے تاکہ اونہاں دی ولدیت دا پتہ لگ جاوے۔ شادی دے بعد زنانیاں دے ناں دے نال اونہاں دے گھر آلے دا ناں لا دِتا جاندا اے۔
اکثر لوکی اپنے ناں توں پہلاں ملک، مہر، خواجہ، چوہدری تے سید وغیرہ لکھدے نیں۔ ایس نال اونہاں دی قوم یا ذات دا پتہ لگ جاندا اے۔ کئی لوکی اپنے ناں دے بعد اپنی ذات لکھنا لازمی خیال کردے نیں۔

وَستیاں تے پنڈاں دے ناں
1970ء دی دہائی وِچ وَسن آلے اکثر پنڈاں دے ناں انساناں تے بالخصوص اوتھے رہن آلیاں وِچوں کِسے اہم بندے دے ناں تے رکھے گئے سن۔ مثال دے طور تے بستی حبیب شاہ، چوک اعظٰ، راجن شاہ، جمن شاہ، کوٹ سلطان، صدیق آباد، رفیق آباد، مجید آباد، رحمن آباد، فتح پور، کروڑ لعل عیسن، بستی قاضی، جمال چھپری، احسان پور، کوٹلہ حاجی شاہ، پیر جگی، جھوک حسن، نورے والا، وَستی سبانی وغیرہ۔ ایسے طراں ’’رکھاں‘‘ دے ناں تے وی کئی پنڈ آباد ہوئے۔ بوہر والا، سہو والا، گرے والا،جنڈوال، خیرے والا، اکری والا، ٹاہلی موسیٰ خان، سرینہہ والا وغیرہ قابلِ ذکر نیں۔ جانوراں دے ناواں تے وی کئی پنڈآباد ہوئے جنہاں وِچوں شیر گڑھ، گدڑاں والی، گدڑ آدھی، لومڑی جگاں والی، شینہہ والا، ککڑ والا، بھیڈا نوالا قابلِ ذکر نیں۔
ذاتاں تے قوماں نال موسوم قصبے چھینہ وَستی، پکا تھنداں والا، وَستی تھند، واڑہ سیہڑاں، وَستی چانڈیہ، کھوکھر آباد، ٹبی پولیاں، پکی میرانی، وَستی جکھڑ، وَستی قاضی، وَستی پتافی، کھرل عظیم، وَستی پولیاں ، وَستی جسکانی، لدھانہ، وَستی لوتھڑ، وستی شاہانی تے اعوان آباد قابلِ ذکر نیں۔

کپڑے لَتے
لباس وِچ سادگی دا پہلو نمایاں ہوندا اے۔ دیہاتی مرداں دی 17%تعداد ہالے تیک دھوتی لک بنھدی اے جدوں کہ باقی مردسُتھن تے جھَگاپائوندے نیں۔سادہ رنگاں نوں ترجیح دِتی جاندی اے۔ اُنہالے وِچ گرمی توں بچن لئی ہک ’’صافہ‘‘ یا’’پَرنا‘‘ موڈھے تے ضرور رکھیا جاندا اے۔جدوں چنگی دُھپ لگدی اے تے ایہہ صافہ یا پرنا موڈھے دی بجائے سِر تے رکھ لیا جاندا اے۔ماضی وِچ لیہ دے روایتی لباس وِچ ہک انفرادیت ایہہ ہوندی سی کہ قمیص دی جیب باہر دی بجائے اندرلے پاسے سیتی ہوئی ہوندی سی جنہوں ایتھے دی بولی وِچ ’’کھیسا‘‘ آکھیا جاندا سی۔ قمیص دے تھلے بنیان دی جاہ تے ’’سلوکا‘‘ پایا جاندا اے ۔ ایس سلوکے دیاں کئی جیباں ہوندیاں نیں ۔
سردیاں وچ بچے تے وَدے گرم چادراں تے لوکاراں وِچ ٹُردے پھِردے دِسدے نیں۔ پنڈاں وِچ زنانیاں شوخ رنگاں تے شہراں وِچ زنانیاں سادہ رنگاں دے کپڑے پائوندیاں نیں۔ کپڑیاں تے مشینی کڈھائی یا ہتھ دی کڈھائی کیتی ہوندی اے جیہدے نال کپڑے اکھاں نوں بہوں بھلے لگدے نیں۔ ایس کڈھائی لئی شہراں تے پنڈاں دیاں زنانیاں نوں بہوں مہارت حاصل ہوندی اے۔ شہراں وِچ تے کڈھائی لئی کئی کشیدہ کاری دیاں دکاناں وی بنیاں ہویاں نیں۔ کڑھائی خبرے کِنی قسم دی ہوندی اے۔ کڈھائی دے بعض کم تے ایڈی نفاست تے خوبصورت نال کیتے جاندے نیں کہ ویکھن آلے دیاں اکھاں پتھر وانگوں جم جاندیاں نیں۔ گھر گھر ٹیلیوژن ، وی سی آر، ڈش انٹینا تے کیبل جئی سہولتاں حاصل نیں۔ اکثر زنانیاں اینہاں سہولتاں توں صرف فیشن ویکھن دی حد تائیں فائدہ چُکدیاں نیں جیہدے پاروں زنانیاں دے ملبوسات وِچ ہر روز نویں نویں ڈیزائن شامل ہوندے رہندے نیں۔
قومی لباس رائج ہون دی وجہ توں فیشن لئی ایہدے وِچ اِی قطع و برید کیتی جاندی اے۔ مرداں وِچ بہوں گھٹ پینٹ شرٹ رائج اے۔ صرف اوہ لوک ای پینٹ شرٹ پائوندے نیں جنہاں نیں دفتراں وِچ جانا ہوندا اے تے چار دیہاڑے لہور یا کراچی لا آئوندے نیں۔ موسم دے لحاظ نال پہناوے وی بدلدے رہندے نیں۔ سردیاں وِچ گرم کپڑے سِوائے جاندے نیں جدوں کہ اُنہالے وچ کاٹن، لٹھہ تے کھدر نوں ترجیح دِتی جاندی اے۔ کرتہ شلوار، شیروانی ، چادر تے سردیاں وِچ سویٹر، مفلر تے جرسیاں دا رواج عام اے۔ منڈے کُھنڈے جیکٹاں وی پائوندے نیں۔ پرائیویٹ سکولاں دی انتظامیہ پینٹ شرٹ وسیب وِچ رائج کرن وِچ بہوں اُباہلی اے تے اونہاں دیاں کوششاں بہوں حد تائیں رنگ وی لیائوندیاں پئیاں نیں۔ 1970ء دی دہائی تائیں مرداں تے زنانیاں وِچ ننگے سر پھرنا بہوں معیوب سمجھیا جاندا سی پَر ہُن ایسراں نئیں ہوندا۔ ہُن تے مسیت وِچ کئی بندے ننگے سر نماز نیت کے کھڑے دِسدے نیں۔
زنانیاں دی بہوں تعداد چادر نال پردہ کردی اے۔ دیہاتی رَناں دے لباس وِچ شوخ تے گوڑھے رنگاں دی بھرمار ہوندی اے تے اوہ زیادہ تر شلوار قمیص، دوپٹہ تے چادر استعمال کردیاں نیںالبتہ قدیم قبیلیاں دیاں زنانیاں شٹل کاک (ٹوپی آلا برقعہ)، امبریلا برقعہ تے پرانے سٹائل دے کپڑے پائوندیاں نیں۔ کڈھائی کیتے ہوئے کپڑے بہوں شوق نال تیار کیتے جاندے نیں ۔ اینہاں تے سندھی، بلوچی، دوسوتی، چار سوتی، کشمیری تے موتی ٹانکے دا کم کیتا ہوندا اے۔مشیناں توں ہٹ کے ہتھاں نال کڈھیاں ہویا دوپٹہ یا جھگا بہوں سوہنا لگدااے۔ دوپٹے نوں شہراں تے پنڈاں تھاواں تے ہِکو جیہی حیثیت حاصل اے تے شاید اِی کوئی زنانی دوپٹے توں بغیر آندی جاندی دِسدی ہووے۔ ننگے سر دی عورت نوں لوکی بڑے عجیب انداز نال ویکھدے نیں۔ زنانیاں اپنے دوپٹیاں تے محنت وی بہوں کردیاں نیں خاص کر گوٹے کناری آلے دوپٹے تے خبرے کِنے دناں دی محنت لگی ہوندی اے۔ ضلع لیہ تے قدرت دا خاص کرم اے جے ایتھے لباس دی کوئی ایہو جئی قسم رائج نئیں جیہدے وِچ عریانی یاں فحاشی دا تصور کیتا جاندا ہووے۔
شہراں وِچ منڈے بالے ٹرائوز تے ٹی شرٹاں پائوندے نیں۔ کھیڈن لئی ایہہ بہوں مناسب پہناوا اے۔ ایہدے نال جثہ چست رہندا اے تے نالے ایہہ سستا پیندا اے۔

جُتیاں، موزے
جُتیاں تے موزیاں دے بارے لیہ دے لوکاں دا ذوق بہوں وَدھیا اے۔ 1960ء تائیں 90%لوکی چمڑے دا تیار کیتا ہویا کُھسہ پیراں وِچ پائوندے سن۔ بعض لوک ایس کھسے تے ’’تلے‘‘ دا زری کم وی کروائوندے سن۔ وائی رائی کرن آلے ٹائراں دی خصوصی طور تے بنن آلی ’’بھٹو چپل‘‘ کم کار وِچ پائوندے سن۔ وسیب دے موچی ایس جُتی نوں خاص طور تے ایسراں تیار کردے سن کہ کم کار وِچ ایہہ کئی وَرے کڈھ جاندی سی تے بہوں سستی تیار ہوجاندی سی۔ ہُن لوکاں دی اکثریت چپل، سینڈل، نوروزی، کھسہ تے بند جُتیاں استعمال کردی اے۔ شہراں وِچ منڈے بالے جوگرز، سینڈل، سلیپر تے سپورٹس شوز وَرتدے نیں جدوکہ کُڑیاں جوگرز، اُچی اَڈی آلے سینڈل تے بند جُتیاں استعمال کردیا ںنیںالبتہ گھراں دے اندر ہوائی چپل، نائیلون دی سوفٹیاں تے ربڑ دیاں بنیاں ہوئیاں چپلاں پائی جاندی اے۔ شہراں وِچ مکیشن تے بند جُتیاں دا رواج عام اے۔ متوسط طبقہ تے اُچی سوسائٹی دے لوک سروس تے باٹا دیاں بنیاں ہوئیاں جُتیاں پائوندے نیں۔

گہنے
تریخِ انسانی وِچ زیوراں نوں خاصی اہمیت حاصل رئی اے۔ زنانی تے زیور لازم و ملزوم سمجھے جاندے رئے نیں تے ہُن وی ایہو اِی حالت اے۔ شاید اِی کوئی ایہو جئی زنانی بھری دُنیا وِچ نظر آئوندی ہووے جیہدے مَن وِچ زیوراں دی سَدھر ناں ہووے۔ ضلع لیہ وِچ پرانے زیوراں نوں تڑوا کے نویں بنوان نوں ایڈا چنگا نئیں سمجھیا جاندا۔ پرانے ویلیاں توں اِی ایتھے چاندی دے گہنے بنوائون دا رواج ٹُریا آئوندا اے۔
ہالے تیک سوانیاں دی اکثریت چاندی دے گہنے پائوندی اے۔ سونے دے بنے ہوئے زیور زیادہ تر سانبھ کے رکھن لئی تیار کرائے جاندے نیں جنہاں نوں ڈاہڈی لوڑ پین تے ویچ دِتا جاندا اے تے دوبارہ ہتھ کھلا ہوون تے بنوا کے فارمیلٹی پوری کردِتی جاندی اے۔ ایہہ زیور نسل در نسل زنانیاں دے کول رہندے نیں۔ اینہاں دا وَرتاوا اینہا ں گھٹ ہوندا اے کہ اینہاں دی ٹُٹ بھج نئیں ہوندی۔ ہر ماں اپنی دھیاں دی شادی دے موقعے تے اپنے زیور اونہاں وِچ وَنڈ دیندی اے۔ سوہریاں آلوں لبھن آلے زیور وی ایس ووہٹی نوں سانبھ دِتے جاندے نیں جیہدے نال مال وَلوں ہوون آلے زیوراں دے بٹوارے دے پاروں ہوون آلی کمی پوری ہوجاندی اے۔ ایہہ سلسلہ نسل در نسل ٹُریا آئوندا اے۔
کنواری کُڑیاں بہوں گھٹ زیور پائوندیاں نیں۔ کناں وِچ صرف بُندے پائوندیاں نیں جیہڑے اونہاں دے کنوارے ہوون دی نشانی سمجھی جاندی اے۔ ویاہیاں ہوئیاں زنانیاں ویاہواں شادیاں دے موقعے تے زیور پائوندیاں نیں تے واپس گھر جاکے اونہاں نوں لہا کے سانبھ کے رکھ دیندیاں نیں۔
ضلع لیہ وِچ جیولری بنائون آلیاں بہوں ساریاں دُکاناں کھلیاں ہوئیاں نیں جتھے فن کار اپنے ہتھاں نال تے کاسٹنگ مشیناں دی مدد نال بہوں سوہنے تے نویں نویں ڈیزائناں دے زیور تیار کردے نیں۔ زیور بہوں ساریاں شکلاں تے ڈیزائناں وِچ تیار کیتے تے پائے جاندے نیں جنہاں وِچوں مشہور مشہور زیوراں دی تفصیل ایسراں اے۔
بوڈی: ایہہ گہنا چاندی نال تیار کیتا جاندا اے۔اینہوں وَالاں (زُلفاں) وِچ ٹنگیا جاندا اے۔
جھومر: چاندی یاں سونے نال بنایا جاندا اے۔ والاں وِچ ٹنگ کے مَتھے تے لمکادِتا جاندا اے۔ ہولی ہولی مَتھے تے جھولدا ہویا اکھاں نوں بہوں بھلا لگدا اے۔
سنگھا پٹی: جھالر نما موتیاں دی لڑیاں نال بنی ہوئی ہوندی اے۔ مَتھے نوں ڈھک لیندی اے تے بہوں سوہنی لگدی اے۔
بُندے: ایہہ چاندی نال بنائے جاندے نیں۔ علاقہ لیہ وِچ زیادہ تر کنواریاں کُڑیاں کناں وِچ پائوندیاں نیں۔
چِلکاں: سونے یاں چاندی دا گول شکل دا گہنا اے۔ ایہدے تَھلویں حصے تے گھنگریاں تے موتی ٹانکے ہوئے ہوندے نیں۔ کناں وِچ پایا جاندا اے۔ انہاں دا وَزن بوہتا ہوندا اے تے زیادہ چِر پائون نال کناں نوں چیر دیندا اے ایس لئی گھٹ پایا جاندا اے۔
والیاں: ایہہ وی کناں وِچ پائیاں جاندیاں نیں۔ ہلالی چَن دی شکل وِچ ہوندیاں نیں کناں وِچ پائیاں ہوئیاں بہوں چنگیاں لگدیاںنیں۔
مُرکی: چاندی یاں سونے دا گول پَر نکا جیہا گہنا اے۔ کُجھ مرد وِی کناں وِچ پائوندی اے۔ ہنیرے وِچ جگنووانگوں چمکدی اے۔
جھمکی: چلکاں وانگوں سوہنا جیہاں زیور اے۔ کناں وِچ پائیا جاندا اے۔ ایہدے تھلویں حصے تے موتیاں نال آراستہ گول گول کٹوریاں ہوندیاں نیں جیہڑیاں جھولدیاں رہندیاں نیں۔
ناہم: گلے وِچ پائی جاندی اے۔ ایہدے وِچ ہک پان پتے دی شکل دا وَڈاتَویت ہوندا اے تے اوہدے نال نکے نکے موتی لگے ہوئے ہوندے نیں۔ایہدا استعمال بہوں گھٹ کیتا جاندا اے۔
کنڈا: تقریباً ہِک اِنچ قطر دا گول شکل دا گہنا اے جیہڑا نک تے ٹنگیا جاندا اے۔ سونے نال بندا اے تے ایہدے وِچ نگ تے موتی جڑے ہوئے ہوندے نیں۔ پرانے زمانے دا گہنا اے۔ لیہ وِچ عمومی طور تے ’’اوڈ‘‘ تے پرانیاں رسماں نوں سانبھ رکھن آلے لوکاں دے استعمال وِچ رہندا اے۔
پوپہ: کنڈے دی شکل دا زیور اے پَر ایہدے نالوں وزن تے جُثے دے لحاظ نال بہوں نکا ہوندا اے۔ نک وِچ ٹنگیا جاندا اے۔
لونگ: مرکزی پنجاب دے لوکاں دی طراں ضلع لیہ وِچ ایہدا وَرتاوا بہوں زیادہ اے۔ ایہہ زیور آباد کار اپنی ثقافت دے نال لے کے آئے سن۔ نک وِچ پایا جاندا اے۔
نتھ: ایہہ وِی نک دا گہنا اے۔ سونے دا بنیا ہوئیا ہوندا اے۔ ایہدا ہِک سرا نک وِچ تے دوجا سرا کن نال منسلک ہوندا اے۔ ویاہ شادیاں وِچ بہوں استعمال کیتا جاندااے۔
گانی: گِچی وِچ پائی جاندی اے۔ ڈیڈھ دو اِنچ چوڑی پٹی دی شکل وِچ بنی ہوئی ہوندی اے۔ ایہدے وِچ نگ تے موتی بہوں نفاست نال جڑے ہوندے نیں۔
کٹمالہ: سونے دے منکیاں نوں پنج یا سَت لڑیاں وِچ پَرو کے بنائی جاندی اے تے گِچی وِچ پائی جاندی اے۔
مالا: ایہہ وی سونے دے منکیاں نال تیار کیتی جاندی اے۔ بہوں سوہنے تے دلکش ڈیزائناں وِچ بنائی جاندی اے۔ سنہری دھاگے وِچ منکیاں نوں پَروں کے تِن یا دو لڑیاں دی صورت وِچ تیار کیتی جاندی اے۔
پٹڑی: سونے دے چَورس تَویت دی صورت وِچ ہوندی اے۔ دیہاتاں وِچ مرد تے زنانیاں دونویں پائوندے نیں۔
پھرنا: تِن توں لے کے پنج پٹڑیاں نوں ہک سونے رَنگے دھاگے وِچ پَرو کے ہار دی شکل وِچ گل وِچ پائیا جاندا اے۔
ہسی: چاندی نال تیار ہوون آلا بھارا گہنا اے۔ ایہہ پرانے زمانیاں توں لیہ وِچ استعمال کیتا جاندا اے پَر ہُن ایہدا رواج ختم ہوندا جاندا اے۔
کنگن: سونے تے چاندی نال بنائے جاندے نیں۔ بہوں سارے ڈیزائناں تے وزناں وِچ تیار کیتے جاندے نیں۔ گھنگریاں آلے تے سادے وَٹاں آلے زیادہ پائے جاندے نیں۔ بانہوں وِچ پائے جاندے نیں تے پرانے زمانے توں اِی بہوں رومانوی گِنے جاندے نیں۔ ادب وِچ کنگناں نوں منفرد مقام حاصل اے۔ بہوں سارے شاعراں نیں کنگن تے اپنے خیالات دا اظہار کیتا اے تے اینہوں استعارے دے طور تے وَرتیا اے۔
ونگاں (چوڑیاں): ہاتھی دے دنداں ، کچ، سونے تے چاندی دیاں بنیاں ہوئیاں ونگاں ہر زنانی باہواں وِچ پائوندی اے۔ بریک، گول تے تقریباً باہواں دے ہر سائز دے مطابق لبھ جاندیاں نیں۔ چار توں لے کے پندراں تائیں ونگاں ہک بانہہ وِچ پائیاں جاندیاں نیں۔ اینہاں دی چھنک کناں نوں بہوں بھلی لگدی اے۔
گجرے: کنگن دی طراں دا زیور اے۔ باہواں وِچ پائے ہوئے محراب دار گجرے جنہاں وِچ موتی جڑے ہوندے نیں، اکھاں نوں بہوں بھلے لگدے نیں۔ پنجابی تے سرائیکی شاعراں نیں گجریاں تے بہوں زیادہ لکھیا اے۔
مندری: سونے یاں چاندی نال تیار ہوندی اے۔ ایس دے وِچ نگ وی جڑے ہوئے ہوندے نیں۔ زنانیاں تے مرد دونویں اپنیاں انگلاں وِچ پائوندے نیں۔ زنانیاں ہِک توں زیادہ مندریاں ہتھاں وِچ پائوندیاں نیں۔ مرداں نیں مندریاں دے وِچ قدرتی پتھراں دے نگ (یاقوت، نیلم، مرجان، عقیق وغیرہ) جَڑوائے ہوندے نیں تے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ اینہاں پتھراں دی تاثیر انسان دی حیاتی تے اثر انداز ہوندی اے۔
چھلہ: ایہہ چاندی نال بنن آلا زیور اے۔ ہُن سونے نال وِی تیار کیتا جاندا اے۔ مرد تے زنانیاں دونویں ہتھاں وِچ پائوندے نیں۔ عام طور تے کھبے ہتھ تی چیچی وِچ پائیا جاندا اے۔
چھاپ: سونے یاں چاندی نال تیار ہوندی اے۔ ایہدے بہوں سارے ڈیزائن ہوندے نیں۔ایہدے وِچ نگ تے موتی جڑے ہوئے ہوندے نیں۔ مندری تے چھلے نالوں چوڑی ہوندی اے۔ چھاپاں صرف زنانیاں دے پائون دا زیور اے۔
تروڑے: چاندی دا زیور اے جیہڑا پیراں وِچ پائیا جاندا اے۔
پازیب: اینہوں پازیب یا پَجیب آکھیا جاندا اے۔ چاندی نال تیار کیتی جاندی اے۔ ایہدے نال نکیاں نکیاں گھنگریاں لگیاں ہوندیاں نیں جیہڑیاں زنانی دے ٹرن پھرن نال چھنکدیاں نیں تے کناں نوں اینہاں دی واج بہوں سندر لگدی اے۔ایہہ آواز اپنے اندر عجیب جیہا جادور کھدی اے۔ ایہدے تے وی شاعراں نے بہوں طبع آزمائی کیتی اے۔
رسماںتے رواج
ہر وسیب وِچ رسماں دا بہوں عمل دخل ہوندا اے۔ برصغیر پاک وہند تاں رسماں تے اوہام دے معاملے وِچ پوری دنیا وِچ مشہور اے۔ ہندو مذہب وِچ رسماں دی بھرمار اے۔ ایس مذہب دے پیروکار توہم پرستی تے شگون دے معاملے وِچ بہوں جذباتی ہین۔ اَج دے ترقی یافتہ دور وِچ وِی اونہاں دے مذہبی رواجاں وِچ کوئی خاص تبدیلی نئیں ویکھن وِچ آئوندی۔
لیہ دے وِچ جتھے کئی قسماں دی تہذیباں اکٹھیاں ہوگیا ں نیں، اوتھے رسماں دی تعداد وِچ وی بہوں اضافہ ہوگیا اے۔ چونکہ اسلامی معاشرے دی کُجھ رسماں پوری دنیاں دے مسلماناں وِچ ہکو جئیاں نیں ایس لئی ایتھے وی خالص اسلامی رسماںپَھلدیاں پُھلدیاں پئیاں نیں۔ جَمن توں لے کے مرن تائیں خبرے کِنیاں رسماں وِچوں بندے نوں لنگھنا پیندا اے۔ اینہاں رسماں دے پاروں لوکی ہک دوجے نوں گاہے بگاہے مِلدے جُلدے رہندے نیں تے ہِک دوجے دے بارے پتہ لگدا رہندا اے۔ ویاہواں شادیاں دے موقعے تے خاندانی رَولے گولے وی مُکا لئے جاندے نیں تے نویاں رشتے داریاں بنا لئیاں جاندیاں نیں۔

جَمن دیاں رسماں
بچے دے جمن توں پہلاں مزاراں تے درباراں تے جاکے دعاواں منگن تے مَنتاں مَنن دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے۔ درباراں تے جان لئی دیہاڑے مخصوص کیتے ہوئے ہوندے نیں۔ کِسے گنواڈی دے بچے نوں سَد کے اوہدے کولوں کئیاں طریقیاں نال فال کڈھوائی جاندی اے جیہدے نال گویڑ لائے جاندے نیں کہ جَمن آلا پُتر ہووے گا یا دِھی۔بچے دی پیدائش تے دائی نوں کپڑے لَتے تے نذر نیاز دِتی جاندی اے۔ جے کر پُتر جَمے تاں کِسے زنانی (خاص کر نائن نوں) مٹھائی دِتی جاندی اے جیہڑی پورے محلے وِچ اوہ مٹھائی وَنڈدی اے تے ہر کِسے نوں دَسدی اے کہ فلاں گھر وِچ پُتر جمیا اے۔ پیدائش توں مگروں بچے نوں گھر دی کوئی زنانی یا بندہ یا کوئی رشتے دار مٹھی شئے چکھائوندا اے۔ اینہوں گھٹی آکھیا جاندا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ گھٹی دین آلے دیاں عادتاں اوس بچے وِچ آجاندیاں نیں۔ اوہدے بعد بچے دے کن وِچ گھر دا کوئی وَڈ کا یا محلے دا مولوی اذان دیندا اے۔ مولوی نوں نذر تے سُکا سودا سلف دِتا جاندا اے۔حویلی دے بوہے اُتے رسی وِچ شرینہہ دی ٹہنیاں پَرو کے بنھ دِتیا جاندیاں نیں جیہدے پاروں ہر ویکھن آلے نوں پتہ لگ جاندا اے کہ ایس گھر وِچ نکا جیہا مہمان آیا ہوئیا اے۔ مبارکی دیون آلے آئوندے نیں تے بچے دے کول مونہہ وکھائی لئی کُجھ پیسے رکھدے نیں۔ ماں نوں بڑی اُچیچ نال چنگی خوراک دِتی جاندی اے تاکہ دُدھ پین آلے بچے دی صحت دے چنگا اثر پوے۔
جے کر بچہ بہوں سوہنا تے صحت مند ہووے تے اوہدی گل تے اُنگل نال توے دی کالک لائی جاندی اے ۔ ایس کالک لائون دا مقصد ایہہ ہوندا اے کہ بچہ کسے نوں پیارا ناں لگے تے اونہوں کِسے دی نظر ناں لگے۔ بچے دے پہلے وال کٹ دِتے جاندے نیں۔ ایس کم نوں جھنڈ لہاون آکھیا جاندا اے۔ ماواں بڑے خاص طریقے نال گُھٹ نَپ کے بچے دا سِر بہائوندیاں نیں۔ دائی کئی دیہاڑیاں تائیں آئوندی رہندی اے تے بچے تے اوہدی ماں دی نگہداشت کردی رہندی اے۔

عقیقے دی رسم
ایہہ عین اسلامی رسم اے۔ بچے دی پیدائش دے سَتویں، چودھویں، اکیہویں تے اٹھائیویں دیہاڑے اوہدا عقیقہ کیتا جاندا اے۔ ایس موقعے تے رشتے داراں ، عزیزاں تے یاراں بیلیاں نوں سَدیا جاندا اے۔ رسم توں بعد اونہاں نوں اپنی ہستی دے مطابق چنگا ٹکر پانی دِتا جاندا اے۔ آئون آلے مہمان بچے دے ہتھ دے سلامی دی مد وِچ کُجھ پیسے رکھدے نیں تے اوس دی لمی عمر تے نیک بختی لئی دعاواں منگدے نیں۔

سُنتاں دی رسم
بعض لوکی عام طور تے بچے دی نوزائیدگی دی عمر وِچ ، بعض لوکی عقیقے دے نال تے بعض لوکی دو یا ں تِن وَرے دی عمر وِچ بچیاں دے ختنے دی رسم ادا کردے نیں۔ مقامی بولی وِچ اینہاں ’’سنتاں دی رسم‘‘ آکھیا جاندا اے۔پہلاں ایہہ رسم پنڈ یا محلے دا نائی دے ہتھیں توڑ چڑھدی سی پَر ہُن سرکاری ہسپتالاں وِچ وِی ایہہ سہولت حاصل اے۔ دونواں صورتاں وِچ مٹھائی تے نذرانہ دِتا جاندا اے۔ بعض روائتی گھراں وِچ ایس موقع تے بچے نوں مسیت وَ ل لے جاندے نیں، ہتھاں وِچ گانے بنھدے نیں، سِرتے سوہنی جئی ٹوپی رکھدے نیں تے گل وِچ پھلاں دے تے نوٹاں دے ہار پائوندے نیں۔ زنانیاں رَل کے ماہیے تے ٹَپے گائوندیاں نیں تے اپنی خوشی دا وَدھ چڑھ کے اظہار کردیاں نیں۔ جے کر سنتاں دی رسم نائی کرے تے بچے نوں ساہنک یا پرات تے بہایا جاندا اے ۔ ڈھول واجے دی سنگت وِچ اونہوں سُنتی بہا کے یار بیلی تے رشتے دار سلامی تے دعا دیندے نیں۔

سالگرہ
جدوں بچہ ہِک وَرے دا ہوجاوے تے اوہدی سالگرہ منائی جاندی اے۔ متوسط طبقے تے غریب طبقے وِچ ایہہ بہوں سادگی نال پَر بڑے جوش و خروش نال منائی جاندی اے۔ ایس وِچ ہک کیک جیہدے تے سالگرہ مبارک لکھیا ہوئیا ہوندا اے، بچے کولوں کٹوایا جاندا اے۔ کیک کٹن توں بعد ایس موقعے تے آئون آلے سارے مہماناں وِچ وَنڈ دِتا جاندا اے۔ گھر دے بندے تے قریبی عزیز ایس موقعے تے جمع ہوندے نیں تے اپنی اپنی حیثیت دے مطابق بچے نوں تحفے دیندے نیں۔ کئی گھرانیاں وِچ ایس موقعے تے زنانیاں تے کُڑیاں ماہیے ، ٹپَے تے لوریاں گائوندیاں نیں۔ پرانے گھراں وِچ موٹی موٹی روٹیاں نال تیار کیتی ہوئی چُوری کھوائی جاندی اے۔ امیراں وِچ سالگرہ دے کارڈ چھپوا کے یارا بیلیاں نوں سَدیا جاندا اے تے نکا جیہا فنکشن منعقد کیتا جاندا اے۔ جتھے ہر پاسے Happy birthday to you!دے نعرے وَجدے پئے ہوندے نیں۔

مسیت وِچ پہلا دیہاڑا
بچہ جدوں بولن دے قابل ہوجاندا اے تے اونہوں محلے دی مسیت دے مولوی کول نہوا دھوا کے ، نویں پوشاک پوا کے تے مونہہ مَتھا سجا کے لے جاندے نیں تے اوہدی شاگردی وِچ دے دِتا جاندا اے۔ ایس موقعے تے مولوی صاحب نوں بچہ مٹھائی پیش کردا اے۔
بچہ جدوں قرآن پاک دی تعلیم حاصل کر لیندا اے تے استاد نوں کپڑے ، جُتیاں ، پگڑی تے مٹھائی دِتی جاندی اے۔ بعض خانداناں وِچ ایس موقعے تے ہِک نکا جیہا فنکشن وِی کیتا جاندا اے۔ ایس تقریب وِچ مولوی صاحب مہمانِ خصوصی ہوندے نیں۔ ایسراں ماواں بچیاں نوں پہلی واری سکولے گھلن لئی وِی بڑی محبت تے محنت نال تیار کردیاں نیں۔اوہدے سکولوں مُڑن تے حلوہ یا مِٹھے چاول پکا کے محلے وِچ وَنڈدیاں نیں۔
بالغی دی رسم
پرانے ویلیاں وِچ جدوں منڈے دی داڑھی مُچھ لہہ آئوندی سی تے نائی بغیر مونہہ مِٹھا کیتے اوہدی تراش خراش نئیں کردا سی۔ عام طور تے ایسراں ہوندا سی کہ جدوں اوہ اَدھی شیو بنا لیندا سی تے اُسترا روک کے مٹھائی دا مطالبہ کر لیندا سی۔ مجبوراً مُنڈے نوں مٹھائی کھوانی پیندی سی۔ ایہہ رسم پنڈاںتھاواں تے ہوندی سی جتھے سیپ دے نائی ہوندے سن۔ ہُن وی جتھے پکے سیپی نائی کم کردے نیں اوتھے ایہہ رسم ویکھن وِچ آئوندی اے۔ شہراں وِچ ایہہ رسم کمرشلائزیشن دے پاروں اُکا مُک گئی اے۔

ویاہ دیاں رسماں
شادی دے موقعے تے ساڈے وسیب وِچ بہوں ساریاں رسما ادا کیتیا ں جاندیاں نیں۔بوہتیاں رسماں ایہو جئیاں نیں جنہاں تے زیادہ خرچہ نئیں آئوندا پَر مَن نوں سچی خوشی لبھ جاندی اے تے ویاہ دی رونق وِچ اضافہ ہوجاندا اے۔ کُجھ اہم تے قابلِ ذکر رسماں دا تھلے ذکر کیتا جاندا اے۔

منگنی دی رسم: جدوں منڈے دا رشتہ قبول کر لیا جاندا اے تے فیر منگنی دی رسم ادا کیتی جاندی اے۔ ویاہ دے معاملے وِچ منگنی بہوں اہم رسم اے۔ ایس رسم دے ذریعے دونواں گھراں نوں تے منڈے کُڑی نوں رشتے تے عارضی طور تے پابند کر لیا جاندا اے۔ منگ منیوے دے بعد کُجھ وقفہ ایس لئی دِتا جاندا اے کہ منڈا کُڑی ہک دوجے نوں چنگی طراں ویکھ لین تے ہِک دوجے دیاں عادتاں نوں پَرکھ لین تاکہ آئون آلی زندگی وِچ کسے قسم دا کوئی مسئلہ ناں کھڑا ہووے۔
ساڈے وسیب وِچ ایس دا نظریہ کُجھ وکھرا اے۔ جیس کُڑی نال منگنی ہوجاندی اے اونہوں اپنی عزت سمجھ لیا جاندا اے تے فیر سوچن سمجھن دا ویلا ہتھوں نکل جاندا اے۔ بعض اوقات منگنی ٹُٹن دے دنگا فساد تے مارکُٹائی ویکھن وِچ آئوندی اے تے اینہوں بہوں بُرا تے غیرت دا مسئلہ بنا لیا جاندا اے۔ منگنی ہوجان دے بعد کڑی تے منڈے نوں آپو وِچ ملن دا موقع نئیں دِتا جاندا تے اونہاں دے خبرے کِنیاں پابندیاں روکاں ٹوکاں لا دِتیا ں جاندیاں نیں جیہدی وجہ توں منگنی دا اصل مقصد مڈھوں اِی مُک جاندا اے۔
منگنی دے موقعے تے منڈے آلے سونے دی ہک مندری، کُڑی لئی کپڑے لَتے، میک اَپ دا سامان تے نقدی لے کے جاندے نیں۔ اونہاں دے نال برادری دے خاص بندے وی شامل ہوندے نیں۔ کُڑی آلے اونہاں دی چنگی آئو بھگت کردے نیں۔ بعد وِچ کُڑی نوں منگنی دی مُندری پائی جاندی اے تے سلامی (پیسے) دِتی جاندی اے۔ پہلاں ایسراں ہوندا سی کہ منڈے نوں منگنی دے موقعے تے نال نئیں لے کے جاندے سن پَر ہُن اکثر خانداناں وِچ ایہہ رواج اے کہ کُڑی نوں منڈا اپنے ہتھیں مندری پَواندا اے۔ ایس رسم نوں ادا کرن توں مگروں دعائے خیر منگی جاندی اے۔ بالکل ایسراں اِی کُڑی آلے فیر منڈے دے گھر آئوندے نیں تے منڈے نوں مندری پواندے نیں۔ اوہ مندری، منڈے دے کپڑے تے جُتی تے مٹھائی لے کے آئوندے نیں۔

دیہاڑے متھنا : ویاہ دی تریک رکھن لئی منڈے آلے کڑی دے گھر آئوندے نیں تے رَل بیٹھ کے ہک صلاح ہوکے کوئی دیہاڑا رکھ لیندے نیں۔ ایس موقعے تے فیر دعائے خیر منگی جاندی اے۔ ویاہ دی تریخ رکھن ویلے محرم الحرام دے مڈھلے داہ دیہاڑیاں توں خصوصی طور تے اجتناب کیتا جاندا اے تے نالے روضیاں آلے مہینے وِچ وی ویاہ نئیں کیتا جاندا۔ ایہہ کوشش کیتی جاندی اے کہ ویاہ لئی تریخ ٹھنڈے مِٹھے موسم وِچ رکھی جاوے تاکہ آئون آلے مہماناں لئی منجی بسترے تے کھان پین دے انتظامات وِچ کوئی دقت پیش ناں آوے۔ اگر مِتھے ہوئے دیہاڑیاں وِچ کِسے قریبی بندے دی مرگ ہوجاوے تے اوہدے سوگ وِچ باہمی رضامندی نال دیہاڑے اَگے پِچھے کر لئے جاندے نیں۔ پرانے زمانے وِچ تریخ دے حساب لئی ہک لمے سارے دھاگے تے تریخاں دے حساب نال گنڈھاں مار لئیا ں جاندیاں سن تاکہ بھُل چُک ناں ہوجاوے ایس لئی ایس رسم نوں گنڈھ بنھنا وی آکھیا جاندا اے۔

کانڈھا: ویاہ توں کُجھ دیہاڑے پہلاں شادی کارڈ دے ذریعے یاراں بیلیاں تے رشتے داراں نوں دعوت دِتی جاندی اے۔ ایس کارڈ تے منڈے دے ماں پیو ’’متمنی شرکت‘‘ ہوندے نیں جدوں کہ نیڑے دے رشتے دار تے یار بیلی ’’تاکید مزید‘‘ آلے خانے وِچ درج ہوندے نیں۔ ویلے دی ونڈ تفصیل نال دِتی جاندی اے۔ اینہاں کارڈاں نوں سَدے ہوئے بندیاں تائیں اپڑان دا کم نائی کردا اے جنہوں انعام دے طور تے کارڈ وصول کرن آلا پنج دس روپیے دیندااے۔ دور رَہن آلے رشتے داراں تائیں کارڈ بذریعہ ڈاک گھلے جاندے نیں تے نالے اونہاں نوں فون وِی کر دِتا جاندا اے۔ اَج توں وِیہہ پنجی وَرے پہلاں کارڈاں دا رواج نئیں ہونداسی۔ نائی مونہہ زبانی لوکاں نوں سَدا دیندا سی یا بوہتا کردا تے ہِک کاغذ تے اونہاں کولوں دستخط کروا لیندا سی۔

مینڈھی: ویاہ توں کُجھ دیہاڑے پہلا منڈے آلے پاسیوں پنج دس زنانیاں کُڑی آلیاں وَل آئوندیاں سن تے اوہدے والاں (زُلفاں) نوں کھولدیاں سن۔ کناںتوں کنوارپنے دیاں نشانی دے طور تے پائے ہوئے بُندے لہا لیندیاں نیں۔ ایس موقعے تے زنانیاں ماہیے تے ویاہ شادی دے مخصوص گانے گائوندیاں نیں۔ گیتاں دے نال نال گاگر، پرات، گھڑا یا کوئی وَڈا بھانڈا وَجایا جاندا اے۔

مایوں بیٹھانا: ووہٹی نوں ہک کوٹھے تائیں محدود کر دِتا جاندا اے۔ ایہدے مُکھڑے نوں نکھارن لئی اُبٹن لائی جاندی اے۔ مایوں بیٹھی ہوئی ووہٹی نوں کوئی مرد نئیں ویکھ سگدا۔ اوہدے سِر تے ہِک نائن اَٹھے ویلے سوار ہوندی اے جیہڑی اوہدے کم کردی اے تے نالے اوہدا خیال رکھدی اے۔ رشتے داراں دیاں کُڑیاں تے سہیلیاں سکھیاں اونہوں چھیڑدیاں رہندیاں نیں تے اوہدا دِل بہلائی رکھدیاں نیں۔

سگناں دی مہندی: ووہٹی دے ہتھاں تے مہندی لائی جاندی اے۔ مُنڈے آلیاں دی طرفوں زنانیاں ہِک نکے جئے جتھے دی صورت وِچ آئوندیاں نیں تے ووہٹی نوں سرمہ، مہندی، عطر تے تیل وغیرہ دیندیاں نیں۔ ووہٹی دے نیڑے دے رشتہ دار اوہدے سر وِچ تیل پائوندے نیں۔ سہلیاں اوہدے ہتھاں تے مہندی لائوندیاں نیں تے گھڑے پرات نوں وَجا وَجا کے مہندی دے ماہیے ، ٹَپے تے گانے گائوندیاں نیں ۔زنانیاں نوں مہندی دے گیت زبانی یاد ہوندے نیں۔ شہراں وِچ ووہٹی دیاں سہلیاں اپنے اپنے گھروں تیاری کرکے مہندی لیائوندیاں نیں۔ ایسراں بعد وِچ مُنڈے تے اوہدے سبھاہلے (اوہ بچہ یا نکا مُنڈا جنہوں مخصوص کرکے دُلہے نال نتھی کر دِتا جاندا اے) نوں مہندی لائون آندیاں نیں تے چنگا تنگ کردیاں نیں۔ جے کر ویاہ آلے گھر ہِک دوجے کولوں بوہتی دور ہوون تے اپنے اپنے طور تے ایہہ رسم ادا کر لئی جاندی اے۔

میل: دونوں گھراں دے رشتے دار اپڑ جاندے نیں۔ اونہاں دے کھائون پین دا تے سون دا انتظام کیتا جاندا اے۔ ایس موقعے تے محلے تے پنڈ دے لوکی بہوں تعاون تے امداد کردے نیں کیوں جے آئون آلے ویلے وِچ اونہاں نوں وِی لوڑ پیندی اے۔ آسے پاسے دے گھراں وِچوں مَنجیاں تے بسترے اکٹھے کر لئے جاندے نیں۔ گوانڈیاں دی بیٹھکاں ویہلیاں کر الئیاں جاندیاں نی جتھے مرد پَروہنیاں دی شب بسری دا انتظام کیتا جاندااے۔

کھارا: جنج آلے دیہاڑے دُلہے نوں کھارے بیٹھایا جاندا اے، غسل دِتا جاندا اے تے اوہدے سِر تے ہِک چادر تان دِتی جاندی اے جیہدے تے یار سجن تے رشتے دار ویلاں دے پیسے رکھدے نیں۔ دُلہے نوں نویں کپڑے پوا کے اوہدے سِر تے سہرا سجا دِتا جاندا اے۔ یار بیلی اونہوں چھیڑدے نیں۔ ایتھے نکیاں نکیاں بہوں ساریاں رسماں کیتیاں جاندیاں نیں تے لاگ پَتر دِتے جاندے نیں۔ کُڑیاں دُلہے دیاں بھیناں دے نال رَل کے پرات تے گھڑے تے ویاہ دے گانے گائوندیاں نیں۔

جنج: پھُل پَتریاں نال سجی ہوئی کار وِچ منڈے نوں بِٹھا دِتا جاندا اے تے دوجے لوکی دوجیاں کاراں وِچ یا لاری وِچ بہہ کے ووہٹی دے گھر نوں ٹُر پیندے نیں۔ ایس خوشی دے قافلے دے نال بینڈ باجے آلے وی ہوندے نیں جیہڑے ڈھول، تُوتیاں، شہنائی تے واجے نال جانجیاں نوں محظوظ کردے نیں۔ اونہاں دے نال کُجھ نچن گائون آلے وی ہوندے نیںجینہاں اپنے پیراں وِچ گھنگھرو بنھے ہوئے ہوندے نیں۔ ووہٹی دے گھر دے نیڑے جاکے سبھ جانجی کاراں لاریاں توں لہہ کے جلوس دی شکل وِچ گھر وَل ٹُر پیندے نیں۔ نچن آلے چنگا اودھم مچائوندے نیں، بینڈ باجے آلے کن پاڑن دے دَوالے ہوندے نیں تے عزیز واقارب نوٹاں تے سکیاں دا مینہہ وَرسا دیندے نیں۔ ایتھے کئی قسم دیاں رسماں نبھائیاں جاندیاں نیں۔ جانجیاں دی دُدھ نال آئوبھگت کیتی جاندی اے تے دُلہے تے اوہدے سبھالہے نوں اندر لے جا کے کُڑیاں دے رحم و کرم تے چھڈ دِتا جاندا اے۔
کُڑیاں تے سوانیاں ایس موقعے تے گیت تے سٹھنیاں گائوندیاں نیں۔ اینہاں سٹھنیاں وِچ اوہ جانجیاں تے دُلہے تے بہوں طنز کردیاں نیں۔ اینہاں ٹِچکراں وِچ وی بے حد پیار ہوندا اے۔ بعد وِچ جانجیاں نوں روٹی ٹکر دِتا جاندا اے۔ پہل سمے جنج اُوٹھاں تے گھوڑیاں تے جایا کردی سی۔ ہُن وِی پنڈاں تھاواں تے اکثر اوٹھ ریہڑیاں، ٹریکٹر ٹرالیاں تے ڈھگا ریہڑیاں تے جنج لے جائی جاندی اے۔

نکاح: مولوی صاحب مُنڈے تے کُڑی دا نکاح پڑھائوندے نیں۔ نکاح پڑھن دے بعد جانجیاں لئی چھوہارے وَنڈے جاندے نیں۔ ایس موقع تے کنوارے مُنڈے بہوں شوق نال ایہہ چھوہارے کھاندے نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ ایہہ چھوہارے کھان نال مُنڈے دا چھیتی ویاہ ہوجاند ا اے۔ووہٹی دے گھر ایس سمے بہوں ساریاں رسماں کیتیاں جاندیاں نیں۔ ہر رسم دا انجام لاگ یاں سلامی تے ہوندا اے۔ دلچسپی تے ٹھٹھے مخول لئی زیادہ لاگ تے سلامی لین تے ضد کیتی جاندی اے تے بڑا ماحول ویکھن آلا بن جاندا اے۔

رخصتی: دُلہن دی رخصتی دا منظر بڑا رقت انگیز ہوندا اے۔ سہلیاں، بڈھیاں تے خاص کر ووہٹی دیاں ماں بھیناں اوہدے گل لگ کے بہوں روندیاں نیں۔ کُڑی دا بابل تے ویر وِی اکھاں دی کٹوریاں ہنجواں نال بھر کے ہک پاسے کھڑے ہوندے نیں۔ اِنج لگدا اے کہ ڈولی نئیں جنازہ اُٹھن آلا اے۔ دروازے دی چوکھٹ تے جا کے ووہٹی ہک تھال وِچوں کنک، جویَاں چاولاں دے ڈھائی بُک ویہڑے وَلے اپنے سِر دے اُتوں دی سٹدی اے۔ ایہدا مطلب ایہہ ہوندا اے کہ میں تاں ایس گھر وِچوں جاندی پئی آں پَر میرے نال ایس گھر دا رزق ناں ٹُر جاوے۔ ویر اونہوں قرآن پاک دی چھاویں گھر وِچوں کڈھ کے گڈی یا ڈولی وِچ بہائوندے نیں۔ ووہٹی جدوں اپنے نویں گھر اپڑدی اے تے لاگاں تے سلامیاں دا ہک نواں سلسلہ شروع ہوجاندا اے۔ ہر پَیر تے مختلف رشتیاں لئی بہوں ساریاں رسماں نذرانے طلب کردیاں نیں۔
(ایتھے ایس گل دی وضاحت کرنی ضروری خیال کردا واں کہ پہلے زمانیاں وِچ بھرا ویرے اپنی بھیناں نوں موڈھا دے کے گھر دی حویلی توں باہر لیائوندے سن۔ ایس بھار نوں چُکن دے پاروں اونہاں نوں ’’بھرا‘‘ یعنی بھار چُکن آلا آکھیا جاندا سی۔ ایس توں ایہہ واضح ہوندا اے کہ ایہہ ذمہ داری ماضی وِچ وِی بہوں ساری اہم سمجھی جاندی سی۔)

مونہہ وِکھائی: گھر دے ورانڈے یاں ویہڑے وِچ صوفے یاں سجی ہوئی رنگیل مَنجی تے لاڑھے تے ووہٹی نوں بہا دِتا جاندا اے۔ رشتے دار واری واری آئوندے نیں تے ووہٹی دے درشن کردے نیں۔ ایس موقعے تے مونہہ وِکھائی دے طورتے کُجھ پیسے سلامی وِچ دِتے جاندے نیں۔ نیڑے دے رشتہ داراں کولوں لاڑھا تے ووہٹی اپنی مونہہ منگی سلامی لیندے نیں۔ اکثرخانداناں وِچ اینہاں سلامیاں نوں لکھن دا تے فیر موقعے سِر وَدھا کے دیون دا رواج ہوندا اے۔

سہاگ سگن دی رات: لاڑھے تے ووہٹی دی سگناں آلی سیج اونہاں دے کمرے وِچ وِچھائی جاندی اے۔ ایہدے اُتے پھلاں کِھلارے جاندے نیں تے کمرے دی ڈیکوریشن کیتی جاندی اے۔ لاڑھے نوں یار بیلی خوب تنگ کرن توں بعد کمرے وِچ جان دی اجازت دیندے نیں۔ سیج تے جاکے لاڑھے نوں مونہہ وکھائی دینی پیندی اے۔ مونہہ وکھائی وِچ عام طور تے کوئی تحفہ دِتا جاندا اے۔ عام طور تے سہاگ دی رات وِچ میاں بیوی اپنے مستقبل دی منصوبہ بندی کردے نیں تے ہِک دوجے نوں اپنیاں عادتاں بارے دَسدے نیں۔

داج: اسلامی وسیب وِچ جہیز دے معاملے وِچ سادگی نوں بہوں ترجیح دِتی گئی پَر امیرلوکاں دی تقلید وِچ بھاری بھرکم تے قیمتی چیزاں جہیز وِچ دین دا رواجَڑ پھڑ چُکیا اے جیس نیں غریب گھراں دی معاشی حالت نوں اُکا تباہ کر کے رکھ دِتا اے۔ ایس رسم دے پاروں خبرے کِنی کُڑیاں ویاہ دیاں سدھراں دِل وِچ لے کے بابل دے ویہڑے وِچ رُکھاں وانگوں گَڈیاں ہوئیاں نیں۔ لیہ دے علاقے وِچ عام طور تے گھر دا پورا فرنیچر، رضائیاں بسترے، بھانڈے ٹنڈر، کپڑے لتے، زیور، پیٹیاں، ٹرنک تے بھڑولے جہیز وِچ دِتے جاندے نیں۔
امیر گھراں نیں گھر دا جدید سامان وِی جہیز وِچ شامل کرلیا اے مثلاً فریج، پکھے، کپڑے دھون آلیاں مشیناں ،ٹی وی وغیرہ۔ووہٹی دے نال جے کر جہیز گھٹ آوے تے اونہوں سوہرے گھر وِچ طعنے مِہنے سُنن نوں لبھدے نیں تے اوہ اپنی سُبکی محسوس کردی اے حالانکہ زیادہ جہیز دینا کوئی چنگی رسم نئیں اے۔
ولیمہ: ویاہ دے دوجے یاں تیجے دیہاڑے یاراں بیلیاں تے مِلن مِلان آلیاں نوں دوپہر دے کھانے تے بلایا جاندا اے۔ ایس وِچ اپنی اوقات دے مطابق پُر تکلف کھانا پیش کیتا جاندا اے۔ لاڑھے نوں پَروہنے مبارک دیندے نیں تے جاندے ہوئے نیودرا پا جاندے نیں۔ نیوندرے دی رقم لکھ لئی جاندی اے تے فیر شادی دے موقع تے کُجھ وَدھا کے دِتی جاندی اے۔ ایس رقم نال گھر آلیاں دی مالی اعانت ہوجاندی اے۔ پرانے گھراں دے وِچ ایہہ رواج وِی ویکھن وِچ آیااے کہ دِتے ہوئے نیودرے دے مطابق اِی نیودرہ وصول کیتا جاندا اے تے گھٹ ہوون دی صورت وِچ بوہتا منگ لیا جاندا اے۔

مکلاوا: ولیمے دے دوجے تیجے دیہاڑے کُڑی دے پیکے آلے آئوندے نیں تے اونہوں لاڑھے سمیت اپنے گھر لے جاندے نیں۔ اوتھے اوہ دو ترے دیہاڑے رہندے نیں تے نیڑے دے رشتہ داراں تے سنگتیاں یاراں دی دعوتاں اُڑائوندے نیں۔ پرانے گھراں وِچ ایہہ رسم نئیں کیتی جاندی بلکہ سَت واڑہ کیتا جاندا اے۔ لاڑھا تے ووہٹی شادی دے سَتویں دیہاڑے ووہٹی دے پیکے جاندے نیں۔ اونہاں دی دعوت کیتی جاندی اے تے نالے اونہاں نوں کِسے مزار تے حاضرتی تے دعا لئی لے جایا جاندا اے۔ ایس بہانے اونہاں دی کُجھ سیر و تفریح وی ہوجاندی اے۔

مرگ دیاں رسماں
مسلماناں وِچ خاص کر برصغیر پاک و ہند وِچ فوتگی دیاں بہوں ساریاں رسماں رائج نیں۔ جدوں کِسے بندے دی حالت نازک ہوجاوے تے نزع دی حالت وِچ غیر معمولی طوالت آجاوے تے فیر اوہدے آسے پاسے بیٹھے ہوئے لوکی سورۃ یسین دی تلاوت شروع کر دیندے نیں۔ ایہدے نال اوہدی روح قفسِ عنصری توں اُڈاری مار جاندی اے۔ جدوں اوہ قریب المرگ ہوندا اے آسے پاسے بیٹھے ہوئے بندے کلمہ طیبہ دا وِرد شروع کردیندے نیں تاکہ مَرن مَنجی تے پئیا ہویا بندہ وِی اونہاں دی ویکھاواکھی کلمہ پڑھ لوے۔ (وَڈیرے تے سیانے بندے آکھدے نیں کہ مَرن آلے نوں کلمہ پڑھن دی زبانی ترغیب نئیں دینی چاہی دی۔ اوہ اوس ویلے تکلیف دے عالم وِچ ہوندا اے خبرے اوہ نہ چاہندیاں ہوئیاں کلمہ پڑھن توں ناں کرچھڈے تے گناہ گار ہوجاوے)۔
جیس ویلے اوہدی روح جُثے دا ساتھ چھڈ دیندی اے، اوہدے پیر جوڑے جاندے نیں، اَکھاں بند کر کے مُکھڈ بنھ دِتا جاندا اے۔ موقعے تے موجود بندے ’’انا للہ وانا علیہ راجعون‘‘ پڑھدے نیں۔ زنانیاں وَین کرن شروع کر دیندیاں نیں تے مرداں دیاں اکھاں وی گِلیاں ہوجاندیاں نیں۔کُجھ رشتے داراں نوں مرگ دا سنیہا دین ٹُر پیندے نیں تے کُجھ دور رہن آلے رشتہ داراں نوں فون کر ن ٹُر پیندے نیں۔ وسیب دے بندیاں نوں دَسن لئی مسیتاں وِچ لائوڈ سپیکراں تے اعلان کروا دِتا جاندا اے۔ ایس اعلان دے نال اِی جنازہ پڑھن دا ویلا وِی دس دِتا جاندا اے۔
میت نوں غسل دین لئی مولوی صاحب نوں بلوایا جاندا اے۔ زنانی دی میت ہووے تے مولوائن کُجھ سوانیاں نوں لے کے اونہاں غسل دِواندی اے۔ ایہدے بعد میت نوں کفن بنھ دِتا جاندا اے۔ ایہدے اُتے گیری نال بسم اللہ، کلمہ طیبہ تے قرآن پاک دیاں سَچیاں آیتاں لکھ دِتیاں جاندیاں نیں۔ عطر کستوری تے عطر گلاب سندور وغیرہ لایا جاندا اے۔ (پرفیوم لائون دی اجازت نئیں ہوندی)۔ مرے ہوئے دھی یا پُتر نوںماں بَتی (۳۲) دھاراں دُدھ دیاں بخشدی اے۔ مارشتے دار اُچھاڑ پائوندے نیں جنہوں دفن کرن ویلے لہا لیا جاندا اے۔ بعد ازاں گھر وِچ میت دا چھیکڑی مونہہ وکھا کے مَنجی تے پا کے جنازہ گاہ وَل لے جایا جاندا اے جتھے نمازِ جنازہ ادا کیتی جاندی اے۔ جے کر جنازہ گاہ ناں بنی ہووے تے فیر کِسے مخصوص کھلی جاہ تے جنازہ پڑھیا جاندا اے۔
گُستان تائیں لے جان لئی واری واری کلمہ شہادت دی آواز لا کے مَنجی نوں چُکیا جاندا اے۔ گُستان وِچ منجی نوں رکھ کے مرن آلے دے لواحقین اُچی آواز وِچ وسیب دے لوکاں کولوں پُچھدے نیں کہ مرن آلے نال کِسے دا لین دین ہووے تے اوہ آکے دَس دیوے۔ اخیرلے دیدار توں بعد میت نوں قبر وِچ لہا دِتا جاندا ے۔ ایہدا مونہ خانے کعبے وَل کیتا جاندا اے۔ اُچھاڑ لہا کے قبر کڈھن آلیاں وِچ وَنڈ دِتے جاندے نیں تے ثواب لئی ہر بندہ بُک بھر کے مٹی قبر تے پائوندا اے۔
گھر آئون آلے رشتے داراں لئی سادہ ٹکر پانی کیتا جاندا اے جیہڑا محلے آلے یا قریبی رشتے دار پکوائوندے نیں۔ ایس روٹی نوں ’’کوڑی روٹی‘‘ دا ناں دِتا جاندا اے۔ اگلے دیہاڑے سارے گھر آلے نہاندے دھوندے نیں تے پورے گھر وِچ دھونی دِتی جاندی اے۔ آن آلیاں دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے۔ زنانیاں دے وَین جاری رہندے نیں۔ افسوس کرن لئی لوکی آئون لگ پیندے نیں جیہڑے اپنے اپنے طریقے نال لواحقین نوں صبر دی تلقین کردے نیں۔ مرگ دے دوجے یا تیجے دیہاڑے قُل خوانی ہوندی اے۔ مرن آلے لئی مغفرت تے ایصالِ ثواب واسطے کلامِ پاک پڑھی جاندی اے۔ مرن آلے دے وَرتن دیاں چیزاں غسل دین آلے تے جنازہ پڑھائون آلیاں وِچ وَنڈ دِتیاں جاندیاں نیں۔ بعض گھراں وِچ مرگ دے ستویں دیہاڑے ساتے دا ختم دِوایا جاندا اے۔ پینتری چالیہہ (۴۰۔۳۵) دیہاڑیاں پِچھوں چالیہا پڑھایا جاندا اے۔ قرآن خوانی، لکھ شریف تے فاتحہ خوانی دا ثواب مرن آلے دی روح نوں بخشیا جاندا اے۔ اینہاں دیہاڑیاں وِچ گھر دے باہر کھلی جاہ تے ہِک پھوڑی وِچھا دِتی جاندی اے جتھے تعزیت لئی آئون آلے بندیاں نوں بیٹھایا جاندا اے تے کلام پاک پڑھی جاندی اے۔

عیداں دیاں رسماں
سال وِچ دو واری عید آئوندی اے۔ وَڈی عید (عید الاضحٰی ) تے نِکی عید (عید الفطر)۔ وڈی عید نوں قربانی آلی عید وِی آکھیا جاندا اے تے نکی عید نوں سویاں آلی عید، روزیاں آلی عید یاں مِٹھی عید دا ناں دِتا جاندا اے۔ وَڈی عید دے دیہاڑے توں کُجھ دیہاڑے پہلا ں بکرا، بھیڈو، دُنبا، لیلا یا قربانی دین لئی کوئی جانور مُل لیا جاندا اے تے ایہدے اُتے مہندی تے مِٹھے رنگاں نال نقش و نگار بنائے جاندے نیں۔ اینہوں نہوا دُھوا کے ٹوریا پھیریا جاندا اے تے ایہدے بہوں خاطر تواضع کیتی جاندی اے۔ جے کِسے وَڈے جانور مثلاً گاں، مَجھ، اُوٹھ یا ڈھگے دی قربانی ہووے تے اوہدے وِچ سَت پَتیاں رَلائیاں جاندیاں نیں۔عید آلے دیہاڑے نویں تے سوہنے سوہنے کپڑے پاکے مسیتے عید دی نماز پڑھی جاندی اے۔ بچے ایس موقعے تے ویکھن دے لائق ہوندے نیں۔ اونہاں دیاں ماواں نیں اونہاں خوب بنایا سنواریاں ہوندا اے۔ ہر پاسے چہل پہل ہوندی اے تے رونق ویکھن آلی ہوندی اے۔
عید دی نماز پڑھ کے قصائی نوں لبھنا وِی ہِک مسئلہ ہوندا اے۔ (اہلِ تشیع عیددی نماز پڑھن توں پہلاں قربانی دیندے نیں)۔ جدوں قصائی ہتھے لگدا اے اوہدے کولوں قربانی دا جانور حلال کروایا جاندا اے۔بعد وِچ قربانی دے گوشت نوں ترے حصیاں وِچ برابر وَنڈیا جاندااے۔ ہِک حصہ غریباں لئی، دوجاحصہ دھیاں دھیانیاں لئی تے تیجا گھر دے بندیاں لئی رکھیا جاندا اے۔ پہلاں ایسراں ہوندا سی کہ اپنے کھان لئی گوشت رکھ کے باقی دونویں حصے وَنڈ دِتے جاندے سن پَر ہُن ایسراں نئیں ہوندا۔ لوکی بچیا ہویا گوشت فرِجاں وِچ رکھ لیندے نیں تے غریب نمانے مونہہ ویکھدے رہ جاندے نیں۔
قربانی دے بعد مدرسیاں تے مذہبی تنظیماں دے نمائندے کھلاں اکٹھیاں کرنیاں شروع کر دیندے نیں۔ اونہاں اینہاں کھلاں نوں ویچ کے اپنے تدریسی یاں تنظیمی خرچیاں وِچ استعمال کردے نیں۔ ایس عید تے عیدی دین لین دا رُحجان گھٹ ہوندا اے۔ ایہہ عید ترے دیہاڑے تائیں اپنی رونق کھِلاردی رہندی اے۔
یکم رمضان المبارک توں ماہِ صیام شروع ہوجاندا اے۔ ایہہ مہینہ اسلام دی رُو نال بہوں مقدس تے معتبر گنیا جاندا اے۔ یکم رمضان توں ہر پاسے رونق لگ جاندی اے۔ لوکی بڑے اہتمام نال روزے رکھدے نیں۔ افطاری دے موقعے تے پرتکلف اہتمام کیتا جاندا اے۔ افطار پارٹیاں دی صورت وِچ یار بیلی اکٹھے ہوندے نیں۔ روزہ چھڈن دے بعد تراویح پڑھن دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے جیہڑا راتیں دیر تائیں جاری رہندا اے۔
یکم شوا ل نوں عید دا چن نظر آئون تے عید منائی جاندی اے۔ ایس عید تے بہوں زور دی شاپنگ کیتی جاندی اے۔ بچے نویں نویں کپڑیاں وِچ ہتھاں تے مہندیاں لاکے پھلاں وانگوں کِھڑے ہوئے ہوندے نیں۔ عید دی نماز پڑھن دے بعد ہک دوجے نوں گل لگ کے عید دی مبارک دِتی جاندی اے۔ عیدی لینا تے دینا وِی بہوں دلچسپ کم اے جیہڑا ایس عید تے اپنے پورے جوبن تے ہوندا اے۔ شہراں وِچ بچیاں لئی جھولیاں ، پینگاں تے ایسراں دے ہور وِی کئی پروگرام تیار کیتے جاندے نیں جِتھے سارا دن بچیاں دا میلہ لگیارہندااے۔ ایس عید تے سویاں بڑے اہتمام نال تیار کیتیاں جاندیاں نیں (ایس لئی ایس عید نوں سویاں آلی عید وِی آکھیا جاندا اے)۔ دوپہر دے بعد عید ملن پارٹیاں دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے جیہڑا رات دیر تائیں جاری رہندا اے۔
۱۲ربیع الاول نوں حضور اکرم ﷺ دی ولادت باسعادت (بعض لوکاں دے خیال وِچ ولادت تے وفات دا دیہاڑا ۱۲ ربیع الاول اے) عید دے جشن دی صورت وِچ منایا جاندا اے۔ اینہوں عید میلادالنبیﷺ دا ناں دِتا جاندا اے۔ شہراں وِچ وَڈے وَڈے جلوس کڈھے جاندے نیں۔
(ایتھے ایہہ دَسنا ضروری سمجھدا واں کہ چوک اعظم وِچ ضلع لیہ دا سبھ توں وَڈا عید میلادالنبی ﷺ دا جلوس کڈھیا جاندا اے جیہدے وِچ ۳۰ توں لے کے ۴۰ ہزار تائیں بندے شرکت کردے نیں)۔ ایس موقعے تے مجلساں دا اہتمام ہوندا اے جنہاں وِچ نعت خوانی تے سیرت النبی ﷺ تے ایمان افروز تقریراں کیتیاں جاندیاں نیں۔
مینہ منگن دیاں رسماں
تھل دے علاقے وِچ چونکہ گرمی اپنے پورے جوبن تے ہوندی اے تے ایتھے دی زراعت دا دارومدار بارشاں اُتے اِی ہوندا اے ایس لئی بارشاں وِچ تھوڑی جئی تاخیر اِی بندیاں نوں پریشان کر دیندی اے۔عام طور تے لوکاں دا ایہہ نظریہ سُنن وِچ آئوندا اے کہ جیس علاقے وِچ گناہ تے جرم زیادہ ہوجان اوتھے مینہہ نئیں آئوندا۔ لوکی بارش ناں ہوون تے اپنے وسیب نوں کوسدے نیں تے کھلے میدان وِچ اکٹھے ہوکے ’’نمازِ استسقاء‘‘ ادا کردے نیں۔ اپنی مغفرت تے اللہ دی رحمت لئی دعاواں منگدے نیں۔ پیسے اکٹھے کرکے دیگاں چاڑھدے نیں تے خیراتاں کردے نیں۔ ایتھے منڈیاں کُڑیاں دے منفرد اندازِ دعا نوں اَسی پِچھے نئیں سَٹ سگدے۔
محلے یا پنڈ دے بچے اکٹھے ہوکے کسی لڑاکی رَن دے گھر دی چوکھٹ تے گند نال بھریا ہویا گھڑا بھندے نیں۔ اوہ زنانی غصے نال اونہاں نوں گالاں کڈھدی اے تے مارن لئی اونہاں پِچھے نٹھدی اے۔ منڈیاں کھنڈیاں دا ایہہ خیال اے کہ اوہ زنانی جیناں زیادہ غصے دا اظہار کرے اونی چھیتی مینہ وَرسدا اے۔ بعض بچے ڈڈو بڑکائوندے نیں یعنی ڈڈواں (مینڈکاں) وانگوں مونہہ وِچ آوازاں کڈھدے نیں۔ مُنڈیاں وِچ زیادہ رائج طریقہ ’’کالا ڈھوڈا‘‘ اے۔ ہِک بچے دے مونہہ سِر نوں توے دی کالک نال چنگی طراں لبیڑ کے اونہاں گلی گلی وِچ پھرایا جاندا اے۔ نالے ’’کالا ڈھوڈا مینہ منگدا‘‘ دی صدا لائی جاندی اے۔ ایس نکے جئے جلوس نوں لوکی تھوڑی تھوڑی کنک دیندے نیں۔ بچے رَل کے ایس اکٹھی کیتی ہوئی کنک دیاں گھگھنیاں پکاکے کھاندے نیں تے بارش لئی معصومیت بھری دعاواں منگدے نیں۔
منڈیاں بالیاں دا مینہ منگن دا طریقہ تھوڑا جیہا وکھرا اے۔ اوہ اکٹھے ہوکے جگ تے بالٹیاں وِچ پانی بھر کے ہر لنگھن ٹپن آلے دے اُتے سٹدے نیں۔ اُنہالے وِچ ہر گلی تے نکر تے منڈیاں دے کئی جتھے کچھے لک بنھ کے کھڑے ہوندے نیں تے راہ گیراں تے پانی سُٹدے نیں۔ اونہاں دے کامیاب حملے اُتے اونہاں دے کھڑے ہوئے حمایتی ایہہ نعرہ لائوندے نیں۔
کوٹھے تے شرینہہ دے اللہ میاں مینہہ دے

تیز مینہہ تے گڑے روکن لئی رسماں
عام طور تے لوکاں دا ایہہ خیال اے جدوں گڑے (اولے) پین لگ جان تے ساہ روک کے اللہ تعالیٰ کولوں اپنے گناہواں دی معافی منگنی چاہی دی اے تے اَسمان توں ڈِگدا ہویا ہک گڑا جُپ کے کھالینا چاہی دا اے۔ ایسراں کرن نال اللہ پاک گڑے روک دیندا اے۔ بعض لوک مدھانی نوں کھلے ویہڑے وِچ رکھ کے ایہہ توقع کردے نیں کہ ایسراں کرن نال گڑے پینے ہَٹ جان گے۔ بعض لوک گڑے نوں پھڑ کے تکبیر پڑھ کے ذبح کر دے نیں ۔

نویں کوٹھے پائون دیاں رسماں
گھر دی تعمیر توں پہلاں نیہہ وِچ اناج تے سکے سُٹے جاندے نیں تاکہ اوس گھر وِچ وَسن آلیاں دے رزق مال وِچ کدیں گھاٹا ناں پوے۔ جدوں دروازے دی چوکھٹ نصب کیتی جاندی اے تے اوس ویلے وَڈے پُتر کولوں اوس تے گانہ بنھوایا جاندا اے۔ مکان دی چھت پائون دے ویلے مستری تے مزدوراں دا مونہہ مِٹھا کرایا جاندا اے۔ نویں مکان وِچ رہائش رکھ کے خیرات کیتی جاندی اے۔ نویں گھر دا افتتاح عام طورتے مالکِ مکان دی بھین کردی اے۔ اوہ چُلہا جلائوندی اے تے نلکے توں پانی بھردی اے۔ ایس موقعے تے کپڑے تے جُتیاں توں علاوہ کُجھ پیسے اونہاں بھرا دیندا اے۔

اُستاد بنائون دی رسم
کوئی وِی ہُنر سِکھن لئی یا کوئی فن حاصل کرن لئی جدوں کِسے نوں اُستاد پَھڑیا جاندا اے تے اوس نوں مٹھائی، کپڑے یا کوئی ہور تحفہ دِتا جاندا اے۔ جے کر بساط اجازت ناں دیوے تے صرف مونہہ مِٹھا کران تے اکتفا کیتا جاندا اے۔ اُستاد دے قریبی یار بیلی تے گوانڈھی جیہڑے ایس موقعے تے موجود ہوندے نیں اوہ نویں بنن آلے شاگرد دے حق وِچ دعا کردے نیں۔ شاعراں وِچ ایس رسم نوں’’ شکر رکھنا ‘‘آکھیا جاندا اے۔

توہمات
اسلام وِچ توہمات، شگون تے اوہام نوں کوئی اہمیت نئیں دِتی جاندی۔ ساڈے وسیب وِچ لوکی جیہڑے وہماں دا شکار نیں ایہہ اسلامی تعلیمات دے برعکس نیں۔ صدیاں توں ہندوواں تے سکھاںنال رہن دے پاروں اونہاں دی توہم پرستی دے گہرے اثرات مسلماناں تے وِی پئے نیں۔ ہالے تیک لوکاں وِچ بہوں سارے توہمات ویکھن وِچ آئوندے نیں۔ نویں تعلیم یافتہ نسل وِچ ایہہ رُحجان کافی گھٹ اے پَر ناخواندہ تے روایت پسند ذہناں نال ہالے وِی خبرے کِنی قسم دے وہم چَمڑے ہوئے نیں۔ بعض وہم ایس قسم دے وِی ویکھن وِچ آئوندے نیں جیہڑے انسانی ترقی دی راہ وِچ حائل ہوجاندے نیں۔ کُجھ فائدہ مند وی ہین پَر اونہاں دی تعداد ناں ہوون دے برابر اے۔ لیہ دے لوکاں وِچ پائے جان آلے توہمات تھلے بیان کیتے جاندے نیں۔
دھمی ویلے یاں نَرِنے ہاں کسے بندے دا آکے قرض منگنا بہوں بُرا خیال کیتا جاندا اے تے منگن آلے نوں اُکا قرض نئیں دِتا جاندا۔ ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ جے کر کسِے بندے نیں دھمی ویلے قرضہ منگیاتے فیر سادا دِن لوکی قرضے منگدے رہن گے۔ ایسے طراں دکاندار صبح سودا سلف ادھار نئیں دیندے بلکہ آکھدے نیں کہ ایہہ بوہنی دا ویلا اے۔ جے کر بوہنی چنگی ہوگئی تے فیر سارا دِن چنگی وِکری ہووے گی۔ اسلام وِچ ایس تصوردی کوئی گنجائش نئیں اے بلکہ اینہوں قدرت کولوں مایوسی نال تعبیر کیتا جاندا اے۔
جے کر گھر دے نیڑے اُلو بولنا شروع کر دیوے تے اونہوں نحوست سمجھ کے ہر ممکنہ کوشش نال اُڈاون دی کوشش کیتی جاندی اے۔ ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ جیس پنڈ وِچ اُلو بولے اوتھے تباہی تے بربادی آوے گی۔ اُلو ویکھن نوں وی نحوست قرار دِتا جاندا اے۔
گھر وِچ بچیاں نوں رُکھ لائون توں منع کیتا جاندا اے۔ ایہدی ایہہ توجیہہ دِتی جاندی اے کہ رُکھ لائون آلا کدیں وی اوس دی چھاویں نئیں بیٹھدا تے ناں اوہدا پھل کھائوندا اے۔ ایس لئی بُڈھیاں کولوں رُکھ لوایا جاندا اے۔
بچیاں نوں جھاڑو یا بُہاری مارن نوں چنگا نئیں سمجھیا جاندا۔ آکھیا جاندا اے کہ جھاڑو مارن نال بچہ کدیں وِی تندرست نئیں رہندا تے اونہوں سوکڑے دی بیماری لگ جاندی اے۔ شاماں پئے گھر وِچ صفائی نوں چنگا نئیں سمجھیا جاندا۔ جھاڑوں نوں کھڑا نئیں رکھیا جاسگدا۔ آکھیا جاندا اے لمے پئے یا بیٹھے ہوئے بچے دے اُتوں لنگھن آلے بچے دا قد رُک جاندا اے۔
چَن گرہن تے سورج گرہن دے موقعے تے، کڑکدی بجلی تے تیز بارش تے مامے بھنیے نوں اکٹھے نئیں رہن دِتا جاندا۔ اکثر گھرانیاں وِچ مامے تے بھانجے نوں اکٹھے سفر کرن دی اجازت نئیں دِتی جاندی۔ چَن گرہن وِچ حاملہ زنانیاں نوں باہر نکلن دی اجازت نئیں دِتی جاندی۔ گھر دے وَڈے مُنڈے نوں باہر جان دی اجازت نئیں دِتی جاندی۔
گھر دے بنیرے تے جے کاں بولے یاں روٹی کھاندی جاہ تے بُرکی ہتھوں ڈِگ جاوے تے ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ کوئی پَروہنا آئون آلا اے۔ جے کاں زور زور دی بولے تے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ آئون آلا جھگڑا کرن یاں نَراض ہون لئی آئوندا پئیا اے۔
روٹی کھاندیاں ہویاں ہِڈکی لگ جاوے یاں زور دی نِچھ آجاوے تے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ کوئی اُچیچا یاد کردا پئیا اے۔
جے کر کھبی اَکھ پھڑکے تے کِسے حادثے دی اطلاع دی اُڈیک لگ جاندی اے۔ دِل وِچ بھیڑے بھیڑے خیال آئون تے آکھیا جاندا اے کہ کِسے قریبی رشتے دار دی فوتگی ہوون آلی اے یا ہوگئی اے۔ سجی تَلی دے کُھرک ہووے تے پیسہ ہتھوں جاندا اے تے جے کر کھبی تَلی دے کُھرک ہووے تے پیسہ آئون دا اندازہ لایا جاندا اے۔ ایسراں پیراں دیاں تَلیاں نوں کھرک ہووے تے سفر درپیش ہون دا گویڑ لایا جاندا اے۔
بچیاں دے مونہہ تے انگل نال کالک مَل دِتی جاندی اے تاکہ اونہاں نوں کِسے دی نظر ناں لگے۔ نواں مکان بنائون دے بعد اوہدے بنیرے تے کوجھی جئی ہانڈی اُلٹی رکھ دِتی جاندی اے۔ جے کر بچے نوں نظر لگ جاوے تے فیر اوہدے پیراں دی مِٹی نوں چُلہے وِچ سُٹیا جاندا اے یا اوہدے سِر توں لال مرچاں وار کے اَگ وِچ سُٹ دِتیاں جاندیاں نیں۔ نویں ٹریکٹر دے اَگے ٹُتا چِھتر ٹنگیا ہویا تے عام طور تے ویکھیا جاندا اے۔ ایہہ سبھ نظرِ بد توں بچن دے وَل نیں حالانکہ ’’ماشاء اللہ ‘‘ لکھ دینا یا زبانی کہہ دینا اینہاں نالوں کِتھے بہتر تے سوکھا طریقہ اے۔
گھر دے باہر کِسے کم نوں جاندے ہوئے بندے نوں پِچھوں آواز دینا بہوں معیوب سمجھیا جاندا اے تے آکھیا جاندا اے کہ پِچھوں بلائون نال جاندا بندہ نامراد مُڑے گا۔
پنڈاں وِچ رات دے ویلے جے کر کتے اُچی آواز وِچ بھونکن یا مخصوص انداز نال گِدڑ وانگوں لمیاں لمیاں کُوکاں سنگھ وِچوں کڈھن تے ایہہ سمجھ لیا جاندا اے کہ پنڈ تے آسیبی طاقتاں نیں حملہ کر دِتا اے۔ پنڈتے مصیبتاں تے اوکھا ویلا آگیا اے۔ پنڈاں وِچ کِسے رُکھ تھلے بہہ کے رفع حاجت کرن دی سختی نال ہَٹک ہوندی اے۔ ایسراں کرن نال جن چَمڑ جاندے نیں تے بندے نوں نقصان اَپڑائوندے نیں۔
سفر تے جاندے ہوئیاں پانی پینا بہوں غلط سمجھیا جاندا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ گھروں باہر جاندے ہوئیاں پانی پیتا جاوے تاں فیر واپسی مشکوک ہوجاندی اے۔
جے کر کیِڑیاں اپنے انڈے تے خوراک لے کے کُھڈاں وِچوں باہر نکل آئون تے سمجھیا جاندا اے کہ مینہہ یا بھمب (زلزلہ) آوے گا۔ (ایہہ رسم چین وِچ بہوں زیادہ اہمیت رکھدی اے۔ ایس وچ بہوں حد تائیں حقیقت وِی ویکھن نوں لبھدی اے)۔
آکھیا جاندا اے کہ دن وِچ جے کر بچیاں نوں کوئی قصہ کہانی سنائی جاوے تے مسافراں دا سفر رک جاندا اے۔ پرانے زمانیاں وِچ قصہ قصولیاں دا رواج ہوندا سی۔ وَڈیریاں بڈھڑیاں جیہڑیاں دن وِچ کوئی ناں کوئی کم کرن دا ارادہ رکھدیاں سن تے اوس ویلے اوہ بچیاں نوں ایہہ آکھ کے ٹرکا دیندیاں سن۔ فیر ہوندے ہوندے ایس گل نوں پَلے بنھ لیا گیا۔
ویریاں دے دُشمناں دے گھراں وِچ سیہہ دے کنڈے سُٹے جاندے نیں تاکہ اونہاں وِچ نااتفاقی پیدا ہووے۔ آکھیا جاندااے کہ جدوں تائیں اوہ کنڈے گھر وِچ رہن گے اودوں تائیں گھر دے وِچ لڑائی جھگڑا ہوندا رہوے گا۔

تَویت، دَم
پورے وسیب وِچ خاص کر پنڈاں تھاواں تے تَویت لین دا رواج عام اے۔ بچیاں دی پڑھائی لئی، امتحان پاس کرن لئی، مجھاں گاواں دے دُدھ وِچ اضافے لئی، سائے ، آسیب تے جناں بھوتاں توں نجات لئی، دشمن نوں زیر کر ن لئی، معشوق نوں اپنی راہ تے لائون لئی، پسند دی جاہ تے ویاہ کرن لئی، نفاقی تے دشمن دی بربادی لئی تے سَس نونہہ لئی بہوں سارے تَویت لئے جاندے نیں۔ بہوں سارے عامل ایس کم دے پِچھے پئے ہوئے نیں۔ بہوں ساریاں مرضاں توں شفا لئی دم وِی کیتے جاندے نیں۔ سردرد، دردِ شقیقہ، گیہن، ریح، واہ، پتھری، رینگن، چُک، لقوہ، بواسیر، پٹھیاں دیاں درداں تے ہور ایہو جئیاں بیماریاں لئی دم کرائون دا رواج عام اے۔
کلامِ قدرت توں استفادہ کرن آلے وِی خبرے موجود ہون پَر اوہ کِتھے وی ناجائز کم لئی ناں تے دم کردے ہون گے تے ناں ای تویت دیندے ہوون گے۔ سادہ لوح لوکاں دی جہالت تے عقیدے توں ناجائز فائدے چُکن آلیاں دی تعداد گنتی توں باہر اے۔

جادو، ٹونہ
جادو ٹونے وِچ کالا جادو، سفلی تے دوجے کئی علماں دی مدد نال گھراں وِچ نفاق پیدا کیتا جاندا اے تے ناجائز کم کرن دے دعوے کیتے جاندے نیں۔ اینہاں دا کوئی اثر ہوندا اے یا نئیں ہوندا، ایہہ وکھری گل اے، پَر ایہہ تاں پکی گل اے کہ ایس راہیں چل کے خَبرے کِنے خانداناں دی معاشی حالت تباہ ہوگئی اے۔ کالے جادو وِچ بہوں سارے مکروہ تے غیر شرعی کم وی کیتے جاندے نیں جنہاں دے کرن نال انسان اسلام دے دائرے وِچوں نکل جاندا اے۔ کئی عامل کالے جادو دی کاٹ پلٹ، جن کڈھن ، باہر دیاں طاقتاں نوں بَجھان تے چوراں دی نشاندہی کرن دا دعویٰ رکھدے نیں۔ ایس صورتِ حال وِچ سادہ لوح تے غریب خانداناں وِچ آپو وِچ دشمنیاں پروان چڑھدیاں نیں تے ایہہ نام نہاد فراڈیے لوک مختلف طریقیاں نال جہالت دے مارے بندیاں نوں دونواں ہتھیں لُٹدے نیں۔

کھوجی
مجرماں دے کُھرے ویکھنا، سُنجاننا یاں اونہاں دے ذریعے رَستے دا تعین کرن کھوجی دا کم گِنیا جاندا اے۔ ایہہ بہوں اوکھا تے گنجل دار فن اے جیہدے وِچ بعض لوکاں نیں بہوں مہارت حاصل کیتی ہوئی ہوندی اے۔ کُجھ چِر پہلاں اینہاں دا وسیب وِچ بہوں اہم کردار ہوندا سی تے پولیس وِی اینہاں دے ہُنر توں فائدہ چُکدی سی پَر ہُن کھوجیاں نوں پہلے جئی اہمیت نئیں لبھدی کیوں جے ہر پاسے پکیاں سڑکاں تے گڈیاں دے پاروں چوراں یا مجرماں دے کھرے نئیں لبھدے۔ پنڈاں وِچ کھوجی کدیں کدیں چوراں دا مُڈھ پھڑ لیندے نیں۔ جیس ویلے چوری ہووے لوکی مجرماں دے کھرے بھانڈیاں (کڑاہی، پرات تے تاشلہ وغیرہ) تھلے دب کے محفوظ کر لیندے نیں جنہوں کھوجی نیں آکے ویکھنا ہوندا اے۔
اَج کل کھوجیاں دی بجائے شہراں وِچ ایہو جئے دفتر کھل گئے نیں جیہڑے کھوجی کُتے فراہم کردے نیں تے چوری تے ڈکیٹی دی وارداتاں وِچ مجرماں دی نشاندہی کردے نیں۔ لوکاں دے نیڑے ایہہ قابلِ اعتماد طریقہ نئیں اے تے اکثر ایس دے نتیجے وِچ ملزم لڑن مرن تے تیار ہوجاندے نیں۔

٭٭٭

Share