لوک ادب

لیہ وِچ بولیاں جان آلیاں بولیاں(زباناں)
سرکاری ، قومی تے نصابی زبان ہوون دے پاروں تقریباً 65 فیصد بندے اُردو بول تے سمجھ پڑھ لیندے نیں۔ تعلیمی ترقی نیں نویں نسل نوں اُردو وَل مائل کر چھڈیااے۔ ایس زبان دا ذخیرہ الفاظ بہوں زیادہ اے۔ ضلع لیہ وِچ اردو ادب عروج تے اے تے بہوں سارے لوکاں نیں اردو ادب وِچ قومی سطح تے شہرت تے پذیرائی حاصل کیتی اے۔
لیہ دے علاقے وِچ پرانے زمانے توں بولی جان آلی زبان ملتانی (سرائیکی) اے۔ نال رَلدے ضلعے ڈیرہ غازیخان، مظفرگڑھ، بھکر تے ملتان وِچ سرائیکی بولن آلیاں دی تعداد دوجیاں نالوں زیادہ اے۔ ایہہ بولی اپنے اندر بہوں مٹھاس تے شیرینی رکھدی اے۔ ایس دا ذخیرہ الفاظ وِی چنگا بھلا اے۔ علاقہ لیہ وِچ سرائیکی شاعراں نیں سرائیکی نوں عام کرن وِچ کوئی کسر باقی نئیں چھڈی۔ کُجھ شاعراں تے ادیباں نیں سرائیکی وِچ بہوں چنگا کم کیتا اے پَر اینہاں دی اکثریت رَن دے جھیڑے وِچ پئی ہوئی اے۔ ہِک محتاط اندازے دے مطابق ضلع لیہ دی آبادی دا 40 فیصد حصہ سرائیکی بولن آلیاں تے مشتمل اے۔ بابا فریدؒ تے سلطان باہوؒ نوں شوق نال سُنیا تے پڑھیا جاندا اے۔
علاقہ لیہ دی دوجی وَڈی بولی پنجابی اے۔ پاکستان بنن دے ویلے ایتھے پنجابیاں دی بہوں گھٹ وَسیوں سی۔ تھل دی آبادکاری دے سلسلے وِچ پنجابیاں دی آبادی سالاں وَریاں وِچ وَدھ کے چار گنا ہوگئی ۔ آمد دے مُڈھلے دیہاڑیاں وِچ پنجابیاں دا لہجہ سرائیکی تے اردو بولن آلیاں نالوں اُکا وکھرا ہونداسی پَر ہُن ایہدے تے اردو زبان دا لب ولہجہ غالب آگیا اے۔ہُن پنجابی تے سرائیکی زبان دے اختلاط نال بہوں شستہ تے رواں پنجابی نیں جنم لیا اے تے ایس بولی نوں ناں تے اَسی پوری طراں سرائیکی آکھ سگدے آں تے ناں اِی اردو یا پنجابی۔ پنجابی بہوں وسیع تے سکھنی بولی اے۔ چِراں توں ادب دی بولی گِنی جاندی اے۔ پنجابی دے بہوں نامور ادیب تے شاعر ہوگذرے نیں۔ ضلع لیہ وِچ پنجابی ادب تے بہوں گھٹ کم کیتا جارئیا اے۔ بلھے شاہؒ، وارث شاہؒ ، شاہ حسینؒ تے سلطان باہوؒ نوں لوکی بہوں شوق تے عقیدت نال سُندے پڑھدے نیں۔ ایس ویلے پنجابیاں دی ضلع لیہ وِچ کِسے وِی لحاظ نال سرائیکیاں نالوں تعداد گھٹ نئیں اے۔ سرائیکیاں دے اکثر خاندان رَلویں مِلویں بولی بولدے نیں۔
میانوالی تے اوس دے آسیوں پاسیوں آئون آلیاں دی بولی پنجابی اے پَر لب ولہجہ اینہاں دونواں بولیاں توں ہورویں جیہا اے۔ اینہاں وِچ اعوان، نیازی تے پٹھان قوماں نال تعلق رکھن آلے بندے نیں۔ اینہاںوِچوں بعض بندیاں دی بولی نوں ہندکو نال تشبیہہ دِتی جاسگدی اے۔ اینہاں دی تعداد قدرے گھٹ اے۔
ہندوستان دے علاقے روہتک تے حصار توں آئون آلے مہاجراں دی پنجابی دا لب ولہجہ اُکا وَکھرا اے۔ اُردو دے الفاظ کثرت نال بولدے نیں۔ اینہاں دے علاقے تے بولی دے فرق دے پار وں اونہاں نوں’’روہتکی‘‘ آکھیا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ بہوں سارے چَکاں وِچ تے پِنڈاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ بولی تیز اے تے ایس دا اپنا ذخیرہ الفاظ وِی اے۔ ضلع لیہ وِچ ایس بولی راہیں ادبی یا تخلیقی کوئی کم نئیں ہوندا پئیا۔
ضلع لیہ وِچ ’’اوڈ‘‘ وِی بیٹھے ہوئے نیں جنہاں دی بولی اردو، پنجابی تے سرائیکی نالوں اُکا ہورویں اے۔ پنجابی تے سرائیکی بولن آلے اوڈاں دی بولی نوں سمجھن توں قاصر نیں۔ ایس زبان وِچ کوئی ادبی یا تخلیقی کم نئیں ہوندا پئیا۔
لیہ وِچ پٹھاناں دے بہوں سارے قبیلے آباد نیں جنہاں دی ماں بولی پشتو (پختو) اے۔ شمال مغربی سرحدی صوبے تے بلوچستان توں اُٹھ کے ایتھے آباد ہوئے نیں۔ ایہہ اردو، پنجابی تے سرائیکی ٹُٹے پُھٹے انداز نال بول لیندے نیں تے پوری طراں سمجھ لیندے نیں۔ پٹھاناں دی اوہ نسل جیہڑی ایتھے جَمی اوہ ایہہ تِنوں بولیاں چنگی طراں سمجھ بول لیندی اے۔ ایتھے پشتو دا ناں تے کوئی شاعر اے تے ناں اِی کوئی ادیب یا نثر نگار اے۔

لوری
بچیاں نوں سُلان لئی ماواں بہوں ترنم نال گنگناندے ہوئیاں گاندیاں نیں تے بچے نوں ہمکا ہمکا کے سنوا دیندیاں نیں۔ بچہ نفسیاتی لحاظ نال لوری دے اکھراں تے ماں دی آواز دے رِدھم تے توجہ دیندا اے تے دوجیاں سوچاں نوں دِلوں کڈھ دیندااے جیہدی وجہ نال اونہوں چھیتی نیندر آجاندی اے۔ لوری وِچ ترنم، لَے، اکھر تے مامتا دا بہوں خوبصورت امتزاج پایا جاندا اے۔ بعض اوقات لوری دے بول غیر مبہم تے ناقابلِ فہم ہوندے نیں پَر اینہاں دا وزن قائم ہوندا اے۔ سب توں زیادہ ایہہ لوری ماواں گاندیاں نیں۔
اللہ کاکا توں تیرے بودے پَے گئی جوں
کڈھن آلیاں باجیاں کڈھان والا توں
پہلے لوریاں دین دا رواج بہوں زیادہ پایا جاندا سی۔ وَڈ وَڈیریاں نیں کئیاں قسماں دیاں لوریاں یاد کیتیاں ہوندیاں سن جیہڑے مختلف موقعیاں تے کم آئوندیاں سن۔ دوجی زنانی دے بچے نوں وِی لوریاں دِتیاں جاندیاں سن۔
لعل کوں میں ڈیواں نِکے بال کو ں میں ڈیواں
اَڈاں نِکے دا میں پینگھا پٹ دیاں لاہواں پاواں
بعض لوریاں دے راہیں میاں بیوی آپو وِچ گل بات وِی کرلیندے سن۔ پرانے زمانے وِچ جدوں زنانیاں وِچ شرم دا مادہ نسبتاً زیادہ ہوندا سی تے اوہ کُھل کے اپنے اندر دِی گل نئیں کرسگدیاں سن ایس لئی اوہ لوریاں دا سہارا لیندیاں سن۔ بعض نکیاں نکیاں رنجشاں تے نراضگیاں لوریاں دی بدولت مُک جاندیاں سن۔ ایہہ موقعے دی مناسبت نال گھڑ لیاں جاندیاں سن۔
لوری اللہ لوری وَسل دی بُھوک اے
چھمکاں ناں مار میری جندڑی ملُوک اے
علاقہ لیہ وِچ جِتھے پنجابی تے سرائیکی بولن آلیاں دی چوکھی تعداد اے اوتھے بہوں حد تائیں دونویں بولیاں رَل مُل گئیاں نیں۔ ہُن اینہاں وِچ کوئی خاص فرق نئیں رہ گیا۔ لوریاں وِی رَلی مِلی بولی وِچ گائیاں جاندیاں نیں۔ پنجابی اکھراں تے مشتمل مشہور لوریاں ایہہ نیں۔
کاکا میرا توں، اللہ کاکا توں پُتر کھوہ لیندے نونہہ
دھیاں نوں لے گئے ہور
بڈھی بڈھا اینویں بیٹھے جویں بیٹھے چور
ہِک لوری تھانی عشقِ خدائے باری تعالی تے عشق نبی محمد مصطفیﷺ دا بچیاں نوں ابتدائی درس ایسراں دِتا جاندا اے۔
آکھو لاالہ الا اللہ محمد رسول اللہ
اللہ اِی اللہ کریا کرو
خالی دم ناں بھریا کرو
ہر دَم رب توں ڈریا کرو
کلمہ نبی دا پڑھیا کرو
آکھو لااِلہ الا اللہ محمد رسول اللہ
دِن چڑھیا بھاگیں بھریا
نبی پاک مکے وِچ وَڑیا
اونہیں وَڑدیاں کلمہ بھریا
پڑھو لاالہ الا اللہ محمد رسول اللہ
ہِک ہور سوہنی جئی لوری ملاحظہ کرو۔
الہڑ بلہڑ باوے دا باوا کنک لیاوے دا
باوی بیٹھی چَھٹے گی ماں پونیاں وَٹے گی
باوی من پکاوے گی باوا بیٹھا کھاوے گا
کاکا کھِڑ کھِڑ ہَسے گا
ایتھے کئی ماواں بچیاں نوںایداں وِی لوری دیندیاں نیں۔
لوری میرے کاکے نوں گال ناں اپڑی
بابا ہُنے آوے گا، کپاہ دی پنڈ لیاوے گا
باوی کپاہ ویلے گی، پینجا رُوں پیا پیوے گا
باوی پونی کَتے گی، کت کت بھرے پٹار
بھریا رَہے بھنڈار، لوری چاندی سونا
میرا کاکا منگے کھڈونا، کاکا منگے کھڈونا
ہِک لوری وِچ نیڑے دے رشتے داراں دی محبت دا اظہار وِی کیتا جاندا اے۔ ایہہ لوری پرانے ویلیاں توں لیہ دے ماحول وِچ رَچی گُندھی ہوئی اے۔
بھڑولیوں کڈھاں کھنڈ تے آلیوں کڈھاں گھیو
چُک بناواں پِنیاں تے کھائے منڈے دا پیو
باہروں آیا سڑدا بلدا ، سِر وِچ لاوے دو
منڈے نوں توں کیوں رُوایا منڈے نوں توں کیوں پٹایا
لال میری گودی کھیڈے میریاں چار نناناں
ساریاں لال نوں چُکن چمن ، میں سینے نال لانواں

لوک کہاوتاں(اَکھان)
کہاوتاں کِسے وِی وسیب وِچ بہوں زیادہ اہمیت رکھدیاں نیں۔ بعض اوقات بندہ بہوں دیر تائیں بول کے اپنا مطمعِ نظر پوری طراں واضح نئیں کرسگدا تے ہِک کہاوت دی موقعے دی مناسبت نال ادائیگی اوہدی اوکھ مُکا دیندی اے تے اوہدی گل نوں پوری طراں واضح کردیندی اے۔ایسراں پوری دنیاوِچ کہاوتاں ہر بولی دا حصہ بنیاں ہوئیاں نیں تے اینہاں توں ادیب، کہانی نگار تے شاعر استفادہ حاصل کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ پنجابی تے سرائیکی بولیاں دیاں بہوں ساریاں کہاوتاں زبان زدِ عام نیں جیہڑیاں کِسے ناں کِسے واقعے دی بنیاد تے مشہور ہوئیاں نیں۔ ایہہ اپنے اندر شاعرانہ لطافت رکھدیاں نیں تے اینہاں وِچ تلمیحات دا بہوں عمل دخل ہوندا اے۔ اینہاں دے پسِ منظر وِچ کوئی ناں کوئی واقعہ یاں شخصیت ایہو جئی ہوندی اے جیہڑی کہاوت نوں پڑھ یا سُن کے پوری طراں عیاں ہوجاندی اے۔ اینہاںاَکھاناںوِچوں زیادہ مشہور تَھلے درج نیں۔
کھاہدا پیتا لاہے دا رہندا احمد شاہے دا
( احمد شاہ ابدالی دے ایس علاقے تے حملے تے لُٹ مار دے پاروں ایہہ کہاوت بنی۔ ایہدا مطلب ایہہ نکلدا اے کہ جوکُجھ کھا پی لیا جاوے اوہ غنیمت اے کیوں جے احمد شاہ ابدالی نیں جدوں آئونا اے تے اوہنے ککھ وِی نئیں چھڈنا۔ سبھ ہُونجھ لینا اے۔)
دیسی کُتی تے بھونک ولائیتی
(کوئی بندہ وسیب دیاں روایتاں نوں چھڈ کے اوپرا کم کرے تے ایہہ کہاوت اوہدے تے فِٹ کیتی جاندی اے۔)
اَنہا کرے خیرات وَل وَل دیوے اپنیاں نوں
(پرانیاں کہاوتاں وِچو ں ہک اے۔ ایہہ اقرباء پروری نوں ظاہر کردی اے۔ ایس جذبے نوں ظاہر کرن لئی ہِک ہور کہاوت وِی بولی جاندی اے ’’مَجھاں مَجھاں دیاں بھیناں‘‘۔)
ہِک پِنناں ڈوجا حلوے دی خیرات
(کِسے کولوں کوئی شئے منگناں تے ایہہ توقع رکھنا کہ اوہ اپنی چنگی شئے اونہوں دیوے گا)
ہِک کوڑھا ڈوجا ڈھاک تے پڈے
(اوس بندے دا نخرے وِکھانا جیہڑا پہلاں اِی اکھاں نوں چنگا ناں لگدا ہووے۔ ایس مقصد نوں واضح کرن لئی ہِک ہور کہاوت ایسراں دَسی جاندی اے ’’ہِک بھاندے نِن اُتوں سویلے آن بہندِن‘‘)
ذات دی پِھدی آلنا شہتوت تے
(اپنی اوقات توں وَڈا کم کرن آلے نوں ایہہ طعناں دِتا جاندا اے۔)
مور تا ہِیں پَر پیر تاں سانبھ
(کِسے یار بیلی دے نخریاں نوں ویکھ کے آکھیا جاندا اے کہ بھائی توں سوہناں تے ایں پَر تیرے وِچ کُجھ عیب وِی ہیں نیں۔)
منگ وِی منگی رہی وِی ننگی
(کِسے نیں اپنے لگدے لیندے کولوں کوئی شئے منگی۔ شئے لبھ تاں گئی پَر لوڑ سَر ناں سگی تاں ایہہ کہاوت بنی ۔)
ویہلی رَن پروہنیاں جوگی
(عام طور تے گھراں وِچ جیہڑیاں زنانیاں ویہلیاں ہون تے اونہاں نوں گھر دا کوئی کم کار ناں ہووے، اوہ آن جان آلیاں کول بیہہ کے گلاں کردیاں رہنیدیاں نیں تے دوجی سوانیاں اونہاں لئی چاہ پانی تیار کردیاں نیں۔تھل دے وسیب وِچ احوال پُرسی لئی چنگا بھلا وقت درکار ہوندا اے۔)
گھر جمیاں دے دَند نئیں گنڑے جاندے
(مال ڈنگراں دی عمر دا گویڑ اونہاں دے دَند گِن کے لایا جاندا اے پَر جیہڑے ڈنگر گھر جَمے ہون اونہاں دی عمر دا اندازہ پہلاں اِی ہوندا اے ایس لئی اونہاں دے دَند کوئی نئیں گنڑدا۔ اپنے وسیب دے بندیاں دی خوبیاں خامیاں دا پتہ ہوندا اے تے اونہاں بارے کِسے کولوں پُچھن دی لوڑ نئیں پیندی۔)
اسبگول تے کُجھ ناں پھرول
(ایہدا مطلب ایہہ اے کہ حال دَسن دے لائق نئیں اے بس پرانے قصیدے ناں پھرول تے کریدن دی کوشش ناں کر۔)
صدقے ماسی گھولے ماسی بچڑا روٹی گھر وَنج کھاسی
(پنجاب وِچ ماسی نال بچیاں نوں بہوں پیار ہوندا اے۔ ایہہ کہاوت اونہاں ماسیاں لئی اے جیہڑیاں مونہہ زبانی تے اپنے بھنیجیاں نال بہوں پیار دا اظہار کردیاں نیں پَر عملی طور تے اِنج نئیں کر سگدیاں۔)
اُڑسی پُڑسی کندھ ایرے تے ٹُرسی
(کندھ دی نیہہ ایرے تے ٹردی اے۔ ایہدا مطلب ایہہ اے جیہو جیہا کم وَڈے کرن گے اوہو جیہا کم اِی اونہاں دے نِکے کرن گے۔ وَڈے نیک تے نِکے وِی نیک۔)
جا نِی دِھیے راوی ناں کوئی وَنجی تے ناں کوئی آوی
(پرانے زمانے وِچ سفرکرن دیاں ایہہ سہولتاں نئیں سن جیہڑیاں اَج نیں۔ اوس زمانے وِچ دریائے راوی بہوں دُور گنیا جاندا سی تے جیہڑا بندہ اپنی دِھی نوں راوی پار دے علاقے وِچ ویاہ دیندا سی اوہ دِھی نال ظلم کردا سی۔ کیوں جے رہندی عمر وِچ مقدراں نال اِی کوئی رشتے دار اوس کُڑی نوں ملِن لئی جاندا سی۔)
ناں دھیلے دی ناں پا دی لبھی شئے خدا دی
(بہوں محنت دے بعد کوئی نکمی شئے لبھے تے ایہہ فقرہ بُلاں تے آجاندا اے۔)
کوئی مرے کوئی جیوے کھُسرہ گھول پتاشے پیوے
(ایہہ ضرب المثل بہوں لاپرواہ بندے تے سچی ثابت ہوندی اے جنہوں کِسے دے مرن جیون نال کوئی غرض ناں ہووے تے اوہ اپنی دُنیا وِچ گم رہندا ہووے۔)
پرایا گھر تُھک سُٹن دا ڈر
(ایس کہاوت راہیں اپنے گھر دیاں موجاں دَسیاں جاندیاںنیں۔ اپنے گھر وِچ اپنے معمول دے کم بندہ بغیر کِسے جھجک شرم دے کردا رہندا اے پَر کِسے دے گھر جائو تے اوتھے ہرکم سوچ سمجھ کے کرنا پیندا اے تاکہ سُبکی ناں ہووے۔)
جاہ اوہ سڑدی اے جِتھ بھا بلدی اے
(ہمیشاں جس بندے تے مصیبت آئوندی اے اوس تے اِی اثر پیندا اے۔)
صرفا کرکے سُتی آٹا کھا گئی کُتی
(کِسے زنانی نیں کنجوسی کرکے آٹا بچایا وَئی فجریں کھاواں گے پَر رات نوں کُتی آٹے وِچ مُونہہ مار گئی۔ یعنی کنجوسی وِی کیتی تے لبھیا وِی کُجھ ناں۔)
بے حیا دا گھیو وِٹیا اوس آکھیا میں رُکھی کھا گِھنساں
(ڈھیٹ تے بے حیا لوکاں تے ایہہ پھبتی کسی جاندی اے جنہاں نوں شرم حیا دی بوہتی لوڑ نئیں ہوندی۔)
جَم ناں مُکی تے نک نانکیاں تے
(تھل دے وسیب وِچ عام طور تے ایہہ ہوندا اے کہ گھر وِچ جمن آلے بچے دی شکل صورت نانکے دادکے لئی متنازعہ بن جاندی اے۔ دونویں پاسے ایہہ آکھدے نیں کہ جمن آلے دی شکل اونہاں نال رَلدی اے جدوں کہ بچے دے ہالے تیک مونہہ نک واضح نئیں ہوئے ہوندے۔)
اَنہی پیہوے کُتی چَٹے
(لاپرواہ تے انجان لوکاں بارے ایہہ کہاوت بنی ہوئی اے ۔)
پیٹ ناں پئیاں روٹیاں تے سبھے گلاں کھوٹیاں
(جے کر بندہ بُھکا ہووے تے اوہدے نزدیک کِسے ہور گل دی اہمیت نئیں ہوندی۔ ایس مقصد لئی ہِک ہور کہاوت وِی مشہور اے ’’پہلاں پیٹ پوجا فیر کوئی کم دوجا‘‘۔)
جنہاں گھر دانے اونہاں دے کملے وِی سیانے
(امیر بندے نوں وسیب اوہدی حیثیت وَل ویکھ کے معزز تے سیانا آکھدا اے خواہ اوہ جاہل تے بے وقوف اِی کیوں ناں ہووے۔)
چور نالوں پَنڈ کاہلی
(اُردو وِچ ایس کہاوت دی ایسراں تشریح کیتی جاسگدی اے ’’مدعی سست ، گواہ چُست‘‘۔)
ویلے دی نماز تے کویلے دیاں ٹکراں
(ویلے سِر نماز پڑھن دا ثواب ہوندا اے۔ ہر کم اپنے ویلے تے کر دینا چاہی دا اے ورنہ کوئی فائدہ نئیں ہوندا تے محنت وِی ضائع جاندی اے۔)
ہُک وار چُٹھوں ہا بیٹھے مِٹی کُٹوں ہا
(ایہدا مطلب اے کہ ہِک واری ایس مصیبت توں چھٹ جائیے تے فیر اپنا پرانا کم کراں گے۔)
کُتے کولوں ناں ڈر کتے دی کُتیائی کولوں ڈر
(بھیڑے بندے کولوں نئیں ڈرنا چاہی دا بلکہ اوہدے بھیڑے کماں توں ڈرنا چاہی دا اے تے اوہدے نال سنگت نئیں رکھنی چاہی دی۔)
مِنٹ دی ویہل نئیں تے ٹکے دی آمدن نئیں
(اوس کاروبار بارے آکھیا جاندا اے جس وِچ بہوں زیادہ محنت ہووے پَر آمدنی ناں ہوون دے برابر ہووے۔)
اُباہلی کُتی اَنہے گُلہر جاوے
(زیادہ چھیتی کیتا ہوئیا کم عام طور تے غلط ہوجاندا اے۔)
ذات دی کوڑھ کِرلی تے شہتیراں نوں جَپھے
(نوآبادکار اپنے نال ایہہ کہاوت لیائے سن۔ ایہدا مطلب ایہہ اے کے اپنی اوقات دے مطابق کم کرنا چاہی دے اے تے بے اوقاتی وِچ وَڈے کم نوں ہتھ نئیں پائونا چاہی دا۔)
چوپڑیاں تے وَت دو دو
(ہکو ویلے دو منافعے لئے جان تے ایہہ کہاوت بُلاں تے آجاندی اے۔)
گِھن ویندے نِن تے میں اَگلے کچاوے تے بہساں
(پرانے زمانے توں بلوچاں نال منسوب اے۔ کِسے تریمت (زنانی) نوں جَنج نال لے کے جان تے گھر آلے راضی نئیں سن تے اوہ ایس کھیڑے پئی ہوئی سی کہ اوہ اَگلے اُوٹھ تے بہہ کے جاوے گی۔)
سجن آون تے چھچھڑے وکاون
(ایہہ اونہاں دکانداراں دے ضمیر دی عکاسی کردی اے جیہڑے اپنے یاراں بیلیاں تے تعلق داراں نوں ماڑا تے گھٹیا سودا بِھرَپی دی آڑ وِچ دیندے نیں۔)
سدی ناں بلائی میں منڈے دی تائیں
(اردو وِ چ ایس مقولے دی ایسراں تشریح کیتی جاسگدی اے ’’مان نہ مان میں تیرا مہمان‘‘۔)
اُٹھ ناں سگے تے مِل مِل مارے
(کمزوری تے بڑھاپے کارن گوڈیاں گِٹیاں وِچ جان نئیں تے غصے وِچ اُٹھ اُٹھ کے مارن نوں وَگدا اے۔)
کُڑ کُڑ کِدرے تے آنڈے کِدرے
(عام طور تے اینہاں لوکاں تے سچی ثابت ہوندی اے جنہاں نوں کم تے کِسے ہور نال ہوندا اے پَر اوہ کِسے ہور نوں آکھدے نیں۔)
بُھکھا تھیا کراڑ پرانے لاہنے پٹے
(ایہہ پاکستان بنن توں پہلاں دی کہاوت اے جدوں ایتھے ہندو سود خوراں دا زور چلدا سی۔ اونہاں تے جدوں غربت آئوندی سی تے اوہ پرانے کھاتے پھرولدے سن تے آنیاں چوانیاں نوں سود لا لا کے چنگی تگڑی رقم بنا کے منگن ٹر پیندے سن۔)
آکھنا دھی نوں سنانوناں نونہہ نوں
(سیانیاں زنانیاں اپنیاں نونہواں نوں سِدھی ساہنویں گل نئیں کردیاں بلکہ اونہاں دی موجودگی وِچ اپنی دھیاں نوں چِھبیاں مار لیندیاں نیں ۔ ایہدے نال اونہاں دا سمجھائون دا مقصد وِی پور اہوجاندا اے تے لڑائی وِی نئیں ہوندی۔ بعض اوقات نونہہ نوں سنائون لئی طعنے معنے وِی دھیاں نوں مار لئے جاندے نیں۔)
غریباں رکھے روزے تے دیہاڑے لمیرے ہوئے
(غریب بندے نوں ہِک تاں روٹی روزی دا مسئلہ پئیا رہندا اے اُتوں ہور وی کئی مصیبتاں اوہدے تے آئوندیاں رہندیاں نیں۔)
ڈرنا کُتے کولوں تے ناں ہووے شیر خان
(بزدل بندا جدوں اپنی بہادری تے دلیری دیاں من گھڑت کہانیاں سنائون بہندا اے تے سُنن آلے دے بُلہاں تے ایہہ کہاوت آجاندی اے۔)
چور دا گواہ گنڈھ کَپ
(بھیڑے بندی دی گواہی بھیڑا بند اای دے سگدااے۔)
آندی جاندی شئے ناں تے ناں عالم فاضل
(اینہاں لوکاں لئی کہاوت مشہور ہوئی اے جیہڑے اپنے آپ نوں بہوں تعلیم یافتہ تے زمانہ ساز سمجھدے نیں پَر اونہاں دے پَلے کُجھ نئیں ہوندا۔)
لوک مِلن نوں ترسدے نیں توں ملدی نئیں
(تھل دی پرانی کہاوت اے۔ حضرت پیرسواگؒ دے کِسے مرید نیں اونہاں نوں جا کے آکھیا کہ حضرت بہوں دیہاڑیاں توں میری مَجھ دُدھ نئیں لہائوندی۔ اونہاں ہَس کے آکھیا کہ جا بھئی اوس مجھ دے کن وِچ ایہہ گل کر ’’لوک مِلن نوں ترسدے نیں توں مِلدی نئیں ‘‘۔ مرید نیں ایسراں اِی کیتا۔ مجھ مِل پئی۔ہوندیاں ہوندیاں پیر دے سبھ مریداں نیں ایہہ گل پکا لئی۔)
بھکھ مرن کولوں تَرُٹ مرن چنگا
(ویہلا بہہ کہ بھکھ مرن نالوں محنت مزدوری کرکے روزی کمالینا چنگی گل اے۔ ایہہ قول حضرت پیر باروؒ دا اے ۔ اوہ اپنے مریداں نوں اکثر ایہہ نصیحت کردے ہوندے سن۔)
عشق ناں پُچھے ذات
(جدوں وِی کِسے نال عشق ہوندا اے تے اوہدی ذات پات وَل دھیان نئیں جاندا ۔ پنجاب دی پرانی کہاوت اے۔)
انَّی بُجے اُتے خوش
(اَنہے بندے نوں کیہہ پتہ کہ اونہوں بُجا ماریا (لعنت بھیجی) جار ئیا اے کہ پیار نال سِر تے ہتھ پھیریا جارہیا اے۔)
مونہہ چوئی تے ڈِھڈ کھوئی
(چھپے رُستم بارے آکھیا جاندا اے۔ کوئی معصوم تے نمانی شکل آلا بندہ جدوں کوئی وَڈا گناہ یاں جرم لُکا لیندا اے تے ایہہ کہاوت مونہوں نکل جاندی اے۔)
تاڑی ہِک ہتھ نال نئیں وَجدی
(محبت، لڑائی جھگڑا یاں کوئی معاہدہ ہِک پاسوں نئیں ہوندا بلکہ اوہدے وِچ دونویں فریق برابر دے ذمہ دار ہوندے نیں۔)
جنج پرائی تے اَحمق نَچے منجھوں ننگا ویلاں گھتے
(جیہڑا پرائے پھڈے وِچ بے وقوف آدمی لَت اَڑائے اوس نوں ایہہ کہاوت طعنے دے طور تے آکھی جاندی اے۔)
بشکی تھیوی چھا ساکوں کُتے کنوں بچا
(لنگھے سمے تے گلاں معاف ہُن نویں گل کر۔)
گنگے دی رمزاں گنگے دی ماں جانے
(انسان دیاں عادتاں نوں اوہدے گھر آلے یاں رازدار اِی سمجھ سگدے نیں۔)
چھ آنے دی کُتی بارہ آنے دھرکاوی
(کِسے معمولی کم دی بوہتی اجرت مزدور منگ لئی جاوے تے ایہہ ضرب المثل دہرائی جاندی اے۔)
گنڈھ ناں پلے ہار گھناں کہ چھلے
(ایس دا مطلب ایسراں بندا اے کہ بوجھے وِچ رقم ناں دی شئے کوئی نئیں تے چون کیتا جارہیا اے کہ کیہڑی شئے خریدی جاوے۔)
نہاتی دھوتی رہ گئی تے اُتے مکھی بہہ گئی
(کوئی جے کر کسِے دے نال جان دی تیاری کیتی بیٹھا ہووے تے جان آلا اونہاں نال لے کے ناں جاوے تے ایہہ کہاوت بلہاں تے آجاندی اے۔)
ناں وڈیرہ تے ڈیرہ سُنج
(ایہہ وَڈے ڈیرے داراں دے بارے آکھی گئی اے جیہڑے گلاں باتاں نال تاں بہوں وَڈے ڈیرے دار بندے نیں پَر اونہاں دے ڈیرے تے سُنج پئی رہندی اے۔ کِسے دی خاطر مدارت نئیں کردے تے ناں کِسے دا کم کردے نیں۔ )
نانی خصم کیتا تے دوہتریاں نوں چَٹی
(وَڈیاں دے بھیڑیاں کماں دی سزا نِکیاں نوں ملدی اے جیسراں چنگے کماں دا اجر رہندی نسل تائیں لبھدا رہندااے۔)
لیلا گھدوسے اُن کوں ہَتھوں چَرے کپاہ
(منافع کمائون لئی کم شروع کیتا سی تے موڑی چٹ ہوگئی تے خرچا ہتھوں پَے گیا۔)
کُوڑیاں دے لارے تے پَرنے وِی کنوارے
(جھوٹے لوکاں دے وعدیاں دی کیفیت ایس اکھان وِچ بیان کیتی گئی جنہاں تے کوئی اعتبار نئیں کردا۔)
ماواں ٹھڈیاں چھاواں
(ماں دا وجود باعثِ خیر و برکت اے۔ ماں دی محبت دا مظہر اکھان اے۔)
کاں کراڑ کُتے تے پَت ناں آنی سُتے تے
(کاں، ہندو تے کُتے تے بھروسہ نئیں کرنا چاہی دا خواہ ایہہ سُتے ہوئے اِی کیوں ناں ہوون۔)
دُشمن دی کندھ ڈِگے بھانویں اپنے تے ڈِگے
(ویری دا ہر صورت وِچ نقصان ہونا چاہی دا خواہ اپنا زیادہ اِی کیوں نہ ہوجاوے۔)
آپ بی بی فقیرنی تے دَر کھڑے درویش
(ایس دا مطلب ایسراں بندا اے کہ بندے نوں آپ تے کھان نوں لبھے ناں تے اُتوں بوہے تے منگن آلے آکھڑے ہون۔ بھکھے بندے دے حدوں وَدھ سخاوت تے وِی ایہہ اکھان بولیا جاندا اے۔)
کراڑی دا ناں غلام فاطمہ
(نامنن آلی گل تے ایہہ اکھان بولیا جاندا اے۔)
جو کرے گھیو ناں ماں کرے ناں پیو
(ایہہ اکھان دیسی گھیو دے بارے آکھیا جاندا اے کیوں جے ایس وِچ بہوں طاقت ہوندی اے۔)
اَگ لین گئی تے گھر دی سَین بن بیٹھی
(ایہہ اونہاں لوکاں بارے کہاوت مشہور اے جیہڑے کِسے کم دی غرض نال کِسے کول جاون تے اوتھے اپنا رعب داب مارن شروع کر دیون۔)
منہ ناں متھا جِن پہاڑوں لتھا
(کِسے تے طنز کرنا مقصود ہووے تاں آکھیا جاندا اے ۔ اردو وِچ ایس دی ایسراں تشریح کیتی جاسگدی اے ’’کام کا نہ کاج کا دشمن اناج کا‘‘۔)
پھرسوں تاں گال کرسوں
(ویری نوں تَڑی لائی جاندی اے یاں کِسے یار بیلی نوں ادھار منگن تے کوڑا لارا لایا جاندا اے۔)
آپ رُڑی جاندی تے لوکاں نوں مَتاں
(ایس کہاوت دا مطلب ایہہ اے کہ آپ کولوں تاں ڈھنگ نال کوئی کم نئیں ہوندا تے دوجیاں نوں مشورے تے صلاحواں دیندا اے۔)
اپنیاں دے میں گِٹے بھناں غیراں دے میں پیر چُماں
(اپنیاں لئی بے فیض ہونا تے پرائیاں دے کم آئونا۔)
اُٹھ وَڈا تھی گیا پَر موترن ناں سِکھیا
(بے وقوف بندے تے پھبتی کسی جاندی اے کہ عمر لنگھ گئی پَر جین دا وَل ناں آیا۔)
اُدَّھل گئیاں دے کہیں داج
(گھر وں ماں پَے دی مرضی دے بغیر نَٹھ کے جان آلیاں نوں جہیز نئیں دِتا جاندا۔)
پَرنیاں ہر کہیں سَٹیاں منگیاں کہیں ناں سَٹیاں
(شادی دے بعد طلاق ہووے تے ہوجاوے پَر منگنی نئیں ٹُٹ سگدی۔)
تیلی وِی کیتا تے رُکھا وِی کھاہدا
(تیلی نال شادی کیتی تے فیر وِی تیل گھیو دی کمی رئی۔ یعنی جس کم مقصد لئی کم کیتا اوہ مقصد پورا ناں ہویا۔)
تیلی دا اچار ہِک مویا تے دوجا بیمار
(اینہوں اَساں اُردو وِچ ایسرا آکھ سگدے آں ’’نیم حکیم خطرہ جان‘‘۔)
ٹاہلی سِنی وِی سَڑے سَس بھولی وِی لڑے
(سَس جینی وِی سادے مزاج دی تے بھولی بھالی کیوں ناں ہووے، نونہہ نال ضرور لڑدی اے۔)
مُڑ جُھڑ کے کھوتی بوہڑ تھلے کھلوتی
(گل جتھوں ٹُری سی اوتھے آکے رُک گئی۔)
جنہاں کھادیاں گاجراں ڈِھڈ اونہاں دے پِیڑ
(جنہیں جُرم کیتا ہووے سزا اوسے نوں د ِتی جاندی اے۔)
جٹ دا ہاسا تروڑ سَٹے پاسا
(بے وقوف آدمی دا مذاق دوجیاں لئی بعض اوقات تکلیف دہ ہوجاندا اے۔)
چوراں نوں پَے گئے مور
(دوجے لوکاں دا نقصان کرن آلے بندے نوں اپنے توں وَڈے چور پَے گئے۔ )
گئے نماز بخشائون تے روزے گل پَے گئے
(ہِک مصیبت توں جان چھڑان لئی گئے سی پَر ہِک ہور آفت سہیڑ لیائے۔)
موسیٰ بھجیا موت توں تے موت اَگے کھڑی
(انسان نوں جیس گل دا ڈر خوف ہوندا اے اوہ مُڑ جھُڑ کے اَگے آجاندی اے۔)

لوک گیت
گیت وسیب دی بھرپورعکاسی کردے نیں تے آپو وِچ محبت تے پیار نوں وَدھاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ جِتھے پنجابی، سرائیکی تے روہتکی بولن آلے خاندان آپو وِچ مِل جُل کے رہندے پئے نیں اوتھے ا ینہاں بولیاں دے رَلے مِلے گیت سنن نوں لبھدے نیں۔ بچے دے جَمن توں لے کے ہر خوشی دے موقعے تے زنانیاں ایہہ گیت گاندیاں نیں۔ بعض گیتاں وِچ رشتیاں نال محبت دا اظہار ہوندا اے تے کئی گیتاں وِچ ہِک دوجے نال بکھیڑے تے ہاسے مذاق وِی کیتے جاندے نیں۔ کھارا، ڈولی، گھڑولی، گھوڑی، ماہیا، ٹپے، سَکھنی، کِکلی، پنگھوڑا، بگڑو تے دوہڑے وغیرہ لوک گیتاں دی مشہور صنفاں نیں۔ گیتاں تھانی کیتے جان آلے مخول دا بُرا نئیں منایا جاندا۔ اینہاں وچوں کئی گیت گلوکاراں نیں وِی گائے نیں جنہاں وِچ موسیقی دی سکھنی لطافت وِی شامل ہوجاندی اے۔ضلع لیہ وِچ عطاء اللہ عیسیٰ خیلوی، منصور ملنگی ، پٹھانے خان، ریشماں تے نصرت فتح علی خان نوں بہوں شوق نال سُنیا جاندا اے۔ ضلع لیہ دے مقامی گلوکاراں وِچوں ڈاکٹر ممتاز محمود ملک سَرِ فہرست نیں۔ اونہاں دی مِٹھی تے مدھر جئی آواز سُنن آلیاں دے دلاں نوں مُٹھ وِچ لے لیندی اے۔ اونہاں دا تعلق فتح پور شہر نال اے تے اکثر اونہاں دے پروگرام لیہ، میانوالی تے پاکستان دے دوجے کئیاں ضلعیاں وِچ منعقد ہوندے رہندے نیں جنہاںوِچ ہزاراں سُنن آلیاں دی شرکت ہوندی اے۔ راول بلوچ، سوہنا خان بلوچ،رنگ علی رنگو تے صادق حسنی وِی ایسے وسیب دے نمائندے نیں تے اونہاں دے بہوں سارے گیت لوکاں دے بُلہاں تے آئوندے رہندے نیں۔
۱۔ پتن اُتے بیٹری ، بیڑی وِچ ہِک پُھل رَتا جیہا
آبوہ میڈے ساہمنے، ایہو میں منگاں دعا
۲۔ نی میں تھال مہندی دا چائی کھڑی آں
نی میں پھلاں والی سیج سجائی کھڑی آں
۳۔ مائے نی مائے میرے گیتاں دے نیناں وِچ برہوں دی رڑک پوے
اَدھی اَدھی راتیں اُٹھ رون موئے مِتراں نوں مائے سانوں نیند ناں پوے
۴۔ نیلی گھوڑی تے کاٹھی تِلے دار نی سیو
اُتے چڑھے تے لگے تھانیدار نی سیو
۵۔ کڑی تے ساڈی تلے دی تار اے
منڈا تے دِسدا نِرا گنوار اے
۶۔ ساڈا چِڑیاں دا چَنبا وے تے بابل اساں اُڈ جاواں گے
ساڈی لمی اُڈاری وے تے بابل کیہڑے دیس جاوا ںگے
۷۔ کنک تے چھولیاں دا کھیت نی مائے ، سہجے سہجے نِسرے گا
بابل دھرمی دا دیس نی مائے ، سہجے سہجے وِسرے گا
مائے چنگے مندے بول ناں بول، مُڑ کے ناں آواں گے
جدوں جی ہویا ملنے نوں تے لُک چھُپ رو لا ں گے
مائے جدوں اساں نکلاں گے تے لوکاں چاری ہس لاں گے
ویرے دھرمی دا دیس نی بھابھو ایہہ سہجے سہجے وِسرے گا
۸۔ میری ڈولی دے رتڑے چیرے نی ماں
مینوں ودیعا کریندے ویرے نی ماں
۹۔ چھنا چھنک دا ، موتی میرے نک دا
پانی آوے ڈھاب دا، پُھل کھڑے گلاب دا
۱۰۔ کِکلی کلیر دی پَگ میرے وِیر دی
بادام میرا مِٹھا، میں ویرے دا مونہہ ڈِٹھا
۱۱۔ جگنی جا وَڑی سی روہی
جٹاں پھڑ سہاگے جوئی
اوتھے رو رو کملی ہوئی
پیر میریا جُگنی کہندی اے جیہڑی نام علی دا لیندی اے
۱۲۔ میڈا چَن مساتا، میڈا چن مساتا، اینویں نئیں کریندا
لوکاں دے آکھے لگ کے رُس نئیں ونجیدا
۱۳۔ جَنج تاں میڈے ویرن دی سڑکاں تے ناں ماوے
ویرن میڈا سداں جیوے ، اوہو مہندی لاوے
۱۴۔ پیلوںپکیاں وے پکیاں وے آچنوں رَل یار
پیلو پکیاں وے
۱۵۔ بالو بَتیاں وے ماہی ساکوں ماروں سنگلاں نال
پِتل بنایا اِی سونا بنساں عملاں نال
ماہیا
ماہیا لفظ ’’ماہی‘‘ توں نکلیااے جیہدا معناں مَچھی ہوندا اے۔ پنجابی شاعری وِچ اپنے معشوق نوں ماہی نال تشبیہہ دِتی جاندی اے کیوں جے اوہ ہر واری بے وفائی کر جاندا اے تے ہتھ وِچوں مچھی وانگوں تِلک جاندا اے۔ جس شعر وِچ ماہی دی بے وفائی ، وِچھوڑا، مِلن تے اُڈیک دی کیفیت بیان کیتی گئی ہووے اوس نوں ماہیا آکھیا جاندا اے۔ چِراں توں پنجاب ادب وِچ ایس صنف نوں بہوں زیادہ اہمیت حاصل رہی اے۔ ایس دے پہلے مصرعے وِچ کوئی قابلِ فہم یاں غیر متعلقہ اِستعارہ دِتا جاندا اے جدوں کہ دوجے مصرعے وِچ اپنا مطمعِ نظر دَسیا جاندا اے۔ آبادکاراں دی سنگت وِچ بہوں سارے ماہیے لیہ دی ثقافت دا حصہ بنے نیں۔ پِنڈاں وِچ کسان جدوں راتیں پانی لائوندے نیں یا کم توں ساہی کڈھن دے مارے کِسے ٹِبے تے بہندے نیں تے بڑی لگن نال ماہیے گائوندے نیں۔رات دی چُپ وِچ اینہاں دی آواز بہوں دور تائیں جاندی اے تے مَن نوں بہوں مدھر لگدی اے۔ زنانیاں نوں ماہیے بہوں زیادہ تعداد وِچ مونہہ زبانی یاد ہوندے نیں تے لوڑ پین تے کولوں وِی گھڑ لیندیاں نیں۔ اَج توں کُجھ ورہے پہلاں جدوں کھوواں دی ثقافت جیندی سی تے پانی بھرن ویلے زنانیاں لہک لہک کے گاندیاں سن۔
۱۔ سونے دی اِٹ ماہیا
رَب تینوں قلم دِتی ایڈے ظلم ناں لکھ ماہیا
۲۔ گڈی آگئی ٹیشن تے
رَب تینوں حُسن دِتا سانوں رَج کے ویکھن دے
۳۔ دو پَتر اناراں دے
ساڈا دکھ سن سن کے روندے پتھر پہاڑاں دے
۴۔ باگے وِچ طوطے نیں
اِک پیا پھل ٹُھنگدا دو واری تے کھلوتے نیں
۵۔ سونے دا کِل ماہیا
لوکاں دیاں رون اکھیاں ساڈا روندا اے دِل ماہیا
۶۔ چِٹا دُدھ اے کڑاہیاں دا
رَج روٹی نئیں لبھدی کیہہ فائدہ اے واہیاں دا
۷۔ کوئی بدلی ساون دی
کدوں دی اُڈیک رکھاں چَناں تیرے آون دی
۸۔ مینہ وسیا اے کنڈیاں تے
رب شالا فضل کرے پردیسی بندیاں تے
۹۔ تَتی ریت اے کڑاہیاں دی
گھر آجا سوہنیا نئیں لوڑ کمائیاں دی
۱۰۔ گڈی دیاں دو لیناں
جِتھے تیری یاد آوے اوتھے بہہ کے رو لیناں
۱۱۔ پچھواڑے تِن حجرے
اونہاں نال کی رُسناں جنہاں باہج ناں دِن گذرے
۱۲۔ کوئی چِٹا وے رومال ہووے
دِلا میری گل من لے ڈھولا کِتھے کِتھے نال ہووے
۱۳۔ سَپ پانی نوں چیر گیا
وِچھوڑا سجناں دا ساڈی بن تقدیر گیا
۱۴۔ کوئی بنے اُتھوں گھاہ کیتا
جگر تے ہتھ رکھ کے اساں ڈھول جدا کیتا
۱۵۔ کوئی چِٹیاں رضائیں نیں
رَب کولوں سنگ منگیا نئیں منگیاں جدائیں نیں
۱۶۔ چولی اُتے لا تِلہ
جدوں مینوں یار ملے اکھیں پڑھن بسم اللہ
۱۷۔ کالے کاں ماہیا
ٹرگئے سجناں دے بھل ویندے ناں ماہیا
۱۸۔ پکھی اُڈیا قریب ہوکے
اُچا پئیا وَسدا ایں نئیں ڈِٹھا غریب ہوکے
۱۹۔ ہَٹیاں دے کھنڈ وِیٹی
ہِک تاں غریبی ہائی دوجا سجناں چا کنڈ کیتی
۲۰۔ کانے لڑھ ویندے
جھنڑکاں دے دے ماہی پردیسی ٹر ویندے
۲۱۔ کنی کانٹے پائے ہوئے نی
ساڈے نالوں بٹن چنگے جیہڑے سینے لائے ہوئے نی
۲۲۔ گھڑا جھول بھریندے او
ہِک سانوں دُکھی کرکے دوجا بول مریندے او
۲۳۔ پھل توڑ کے لائیا اے
ویر دُکھاں کولوں رَج گیا اے مینوں گل غیر دے پائیا اے
محاورے
اُردو زبان وانگوں پنجابی تے سرائیکی بولیاں دے وِچ وِی محاورے وَرتے جاندے نیں۔ عام طورتے محاورے دا مقصد اوہدے لفظی معانیاں تے وکھرا ہوندا اے۔علاقہ لیہ وِچ پنجابی تے سرائیکی دے محاورے وِی بولی وانگوں رَل مِل گئے نیں۔ ایہہ دونویں بولیاں اُردو نالوں کِتے پرانیاں نیں ایس لئی اینہاںوِچوں بعض محاورے اُردو وِچ وِی مستعمل نیں۔حروفِ تہجی دے لحاظ نال تھلے درج نیں۔
(ا)…اپٹھی کھوپڑی آلا(اتھرا، ضدی)۔ آتھر چھنڈ کرن (کٹنا)۔ اَتو طوطی دے بچے (عمر وِچ تھوڑے فرق آلے بچے)۔ اَسمان سِر تے چاون(رَولا پاون)۔ اَخیر کرن(حد کرن)۔ آفت دا ماریا (مصیبت ماریا)۔ آدمی بن ونجن (عقل آنا)۔ اکھڑی کہاڑی وانگوں پوون (خواہ مخواہ لڑن نوں پینا)۔ اُڈ پُڈ ونجن (فناہ ہوجانا)
(ب)…بئی نئیں تھیندی (دھوکہ بازی نئیں کرنی)۔ بھین بھرپی ہوون (تعلق ہوون)۔ بیڑی بڈن (تباہ ہوون)۔ بھیڈ چال (غلط تقلید)۔ بھکا بنگالی (غریب)۔ بان مارن (بہوں زیادہ محنت کرن)۔
(پ)…پاپڑ ویلن (ترلے لینا)۔ پانی نہ چڑھن (وس ناں چلن)۔ پانی پھیرن (محنت ضائع کرن)۔پانی بھرن (خوشامد کرن) ۔ پٹی پڑھاون ( اپنے پِچھے لاون)۔ پِچھے لگن (کِسے کم دا پکا ارادہ کرلینا )۔ پرایا ہوون (ویاہ ہوون)۔ پردے پاون (عیب چھپاون)۔پِٹ پوون (لعنتی ہونا)۔ پاڑ لگ ونجن (قدم جم جاون)۔ پھوتاں مارن (اپنے مونہہ میاں مٹھو بنن)۔ پانی وِچ مدھانی مارن (گل نوں لمکاون)۔
(ت)…تاڑی وَجن (بدنامی ہوون)۔ ترسا ترسا مارن (اڈیک وِچ رکھن)۔ توئو توئو کرن (لعنت ملامت کرن)۔ تھک نال وَڑیاں پکاون (شیخ چلی طرحاں خیالی پلائو پکاون)۔
(ٹ)…ٹاکیاں کھولن (بھیت کھولن)۔ ٹالا کرن (ہَٹ جاون)۔ ٹانگہ پکی تے چاڑھن (دفع ہوجاون)۔ ٹانواں ٹانواں (کِدرے کِدرے ، وِلرا)۔ ٹوئیاں لاون (چغلی کرن)۔ ٹھڈ پوون (سکون ہوجاون)۔ ٹھوک وجا کے ویکھن (غور نال ویکھن)۔
(ج)… جان پَے ونجن (خوش ہوجاون) ۔ چان چھوڑن (واسطہ ختم کرن۔ چلے جاون)۔ چان ٹنگیوَن (عذاب پَے جانا)۔ جان مارن(محنت کرن)۔ جان وارن (صدقے جاون)۔ جُتیاں کھاون (ذلیل و خوار ہوون)۔ جُتیاں تَروڑن (ملن دی بہوں کوشش کرن)۔ جگر خون تھی ونجن (دُکھ لگن)۔ جگر ٹھرن (خوش ہوون)۔ جڑاں وِچ پانی دیون (برباد کرن)۔ جِن چڑھن (غصے وِچ آون)۔ جھولا پوون (جھلا ہوون)۔ جھگا مسیت ہوون (گھر خالی ہوون) ۔ جی جی کرن (عزت کرن) ۔جیون جوگا (زندہ رہن آلا)۔
(چ)… چندر چڑھنا (کِسے نیڑے دے سنگتی دا چِراں بعد دِسنا)۔ چادر پواون (عزت دیون)۔ چادر لہاون (بے عزت کرن)۔ چار چن لگن (عزت وَدھنا)۔ چار حرف گھلنا (لعنت بھیجنا)۔ چار حرف دینا (طلاق دیونا)۔چار گز دی زبان ہوون(گستاخ ہوون) ۔ چَٹ کر ونجن (صفایا کر ونجن)۔ چِچڑ وانگوں چمڑن (نتھی ہوجاون)۔ چکر دیون (دھوکہ دیون) ۔ چھاتی نال لاون (گل نال لاون)۔
(ح)… حجامت کرن (کٹن مارن)۔ حقہ پانی بند کردیون (بائیکاٹ کردیون)۔ حرام کر دیون (بد مزہ کردیون)۔ حرام موت مرن (ناحق مرن)۔ حشری لاون (بدنام کرن)۔
(خ)… خانہ برباد تھی ونجن (لُٹ پُٹ جاون)۔ خبر گھنن (سونہہ لین)۔ ختم پڑھیج ونجن (مر جاون) ۔ خدا لگدی آکھن (حقی گل کرن)۔ خونوں خون ہوون(لہو وِچ لَت پَت ہوون)۔ خون پانی ہِک ہوون (اپنائیت دا مُک ونجن)۔ خون دے گھُٹ بھرن (غصہ برداشت کرن)۔
(د)… دابا دیون (رعب داب مارن)۔ داغ لگ ونجن (بدنامی ہوونجن)۔ داغ دے ونجن (صدمہ دے کے ٹُر ونجن)۔ دا ل روٹی کرن (گذار ا کرن)۔ دفع دور ہوون (ٹُر ونجن)۔ داناں داناں تھی ونجن (اَنج ہوونجن)۔ دانگی پھیرن (کالک ملن)۔ دل بُڈ ونجن (غشی پَے ونجن)۔ دل بے ایمان ہوون (عاشق ہوون)۔ دل بھجن، دِل ترٹن (مایوس ہوونجن)۔ دل توں لہا دیون (بھلا دیون)۔ دل چیر کے وکھاون (اپنا حال دَسن) ۔ دل آون (عاشق ہوون)۔ دُھر پِھٹ کرن (لعنت ملامت کرن)۔ دفتر کھولن (ساری گل دسن) دل نوں پتھر کرن (حوصلہ کرن)۔ دھروئی دیون (قسم دیون)۔
(ڈ)… ڈٹ ونجن (آکڑ ونجن)۔ ڈنڈ بھرن (جرمانہ دیون)۔ ڈز لگن (نقصان ہوون)۔ ڈَھک دیون (قید کرن)۔ ڈھا لگ ونجن (ہِک دے بعد دوجا کم ہوون)۔ ڈُسکیاں گھنن (سسکیاں لے لے کے روون)۔ ڈھل ونجن (بُڈھے ہوونجن)۔ ڈِکھالی ڈیون (ملن)۔
(ذ)… ذرا دنداں تھلے زبان دیون (لحاظ کرن)۔ ذلت چاون (ذلیل ہوون)۔ ذمے لاون (کِسے دے سپر د کرن)۔
(ر)… رات دِن ہک کرن (بہوں محنت کرن)۔ راس آون (موافق آون) ۔ رب دا سدا آئون (موت آون)۔ رُت بدلن (موسم بدلن)۔ رَت پی گھنن (بہوں تنگ کرن)۔ رَت وِچ دھاون (بہوں ظلم کرن)۔ رَس مِس ونجن (صلح کرن)۔ رنگ فق تھی ونجن(گھبرا جاون)۔ رنگ وِچ بھنگ پاون (بدمزگی پاون)۔ راہ وِچ رہ ونجن (سنگت چھڈ دیون)۔ راہ تکن (اُڈیکن)۔ راہ بند کرن (رکاوٹ کھڑی کرن)۔ روح رہاون (تسلی دیون)۔ رکھا سُکھا کھاون (تنگی وِچ گذارا کرن)۔ روٹیاں پاڑن (ویہلے رہن)۔ رِیس کرن (نقل کرن)۔
(ز)… زبان بند رکھن (چُپ رہن)۔ زبان دراز ہوون(بدتمیز ہوون)۔ زبانی جمع خرچ کرن (شیخ چلی وانگوں گلاں دے سوا د لین)۔ زبان کھلن، زبان مارن، زبان چلاون (بداخلاقی کرن، گالاں کڈھن)۔ زر نال تولن (عیش کراون)۔ زِمیں تے پیر ناں لگن (پُھنڈ جاون)۔ زِمیں اَسمان ہِک کمب ونجن (بہوں وَڈا حادثہ ہوونجن)۔ زہر کرن (ذلیل کرن)۔ زور دے اَگے زاری (طاقتور بندے اَگے فریاد کرن)۔
(س)…سِر تے آونجن (نیڑے آونجن)۔ سِر تے چھپر رکھن(ذمہ داری پاون)۔ سُتے بال دا مونہہ چمن (نیکی کرکے ظاہر ناں کرن)۔ ساہ دا کیا وِساہ (حیاتی دا کوئی بھروسہ نئیں)۔ سِر تے بانہہ رکھن (چیک پوون)۔ سردیون (قربانی دیون)۔ سِر تے چاڑھن(لاڈلا بناون)۔ سِر نوا گِھنن (مَن ونجن)۔ سِروں لہاون (بے حیائی کرن)۔ سُنج پوون(اُجڑن)۔ سوا نیزے تے سِجھ آون (گرمی پوون)۔ سیس نواون (نیازمندی کرن)۔
(ش)…شابش دیون (ہلا شیری دیون)۔ شیشے وِچ لہاون (قابو کرن، چکر دیون)۔
(ص)…صاف جواب دیون (ناں کر چھوڑن)۔ صاف تھی ونجن (گناہواں دی توبہ منگن)۔ صاف صاف سناون (کھریاں کھریاں سناون ، سَچ بولن)۔ صدقے تھیون (قربان جاون)۔
(ض)…ضد پھَدیچ ونجن (ویر پوون)۔ ضد توڑ چاڑھن (ضد پوری کرن)۔
(ط)… طبیعت صاف کرن (کُٹن)۔ طبیعت پِھر ونجن (دِل اُچاٹ ہوونجن)۔ طوطے وانگوں رٹا لاون (مونہہ زبانی یاد کرن)۔ طوفان کھڑا کردیون (فساد مچاون)۔ طمع رکھن (لالچ رکھن)۔
(ع)… عاقبت دُھوڑ تھی ونجن (اخیر بھیڑا ہوون)۔ عرشاں تے چاڑھن (خوشامد کرن)۔ عرش تے دماغ چڑھن (مغرور ہوون)۔ عقل تے پردے پوون( بے وقوف بنن)۔ عید دا چن ہوون (بہوں چِراں تائیں ناں مِلن)۔
(غ)… غیر ہوون (بیوفائی کرن)۔ غارت ہوون (تباہ ہوون)۔غیرت کرن (حسد کرن)۔
(ف)… فاتحہ پڑھن (صبر کرن)۔ فرزندی وِچ گھنن (جوائی بناون)۔ فِٹے مونہہ آکھن (لعنت پاون)۔ فساد پاون (جھگڑا کرن)۔
(ق)… قرآن تے ہتھ رکھن (قسم چاون)۔ قسمت سُنج تھیون (مقدر خراب ہوون)۔ قد کڈھن (وَڈا ہوون)۔ قبر وِچ لتاں ہوون (بڈھیپا آون)۔ قسمت پٹھی تھی ونجن (تقدیر اُلٹ جاون)۔
(ک)… کچے تے لہاون (حیران کرن)۔ کاغت دیون (طلاق دیون)۔ کاں ہوونجن(بھج جاون)۔ کچے گھڑے تے ترنا ں (کچا کم کرنا)۔ کھوٹے سکے وانگوں مُڑنا (چھیتی آئونا)۔ کھلا پولا کرن (مارنا کُٹنا)۔ کِھلاں کرن (مخول کرن)۔ کھیڈ وِگڑ وَنجن (کم خراب ہوونجن)۔ کھنڈ کھیر ہوون (ہِکو مِکو ہوون)۔ کن تھیون (پتہ لگن)۔ کندھاں نال گلاں کرن (اَکلے ہوونجن)۔ کونج وانگوں کُرلاون (وِچھوڑے وِچ آہ وزاری کرن)۔ کوڑ مارن (جھوٹ بولن)۔ کوئی دم دا مہمان ہوون (قریب المرگ ہوون)۔
(گ)… گٹہ کھڑکاون (دفعان ہوون)۔ گھر بھر دیون (مالا مال کردیون)۔ گڑ شکر ہوون (مہربان ہوون)۔ گریبان وِچ جھاتی پاون (اپنے عیب ویکھن)۔ گل پئی وجاون (مجبوری نال کوئی کم کرن)۔ گل گلانواں پوون (مصیبت پوون)۔ گل نال لاون (محبت کرن)۔ گن گن کے دیہاڑے لنگھاون (اُڈیکن)۔ گوڈے نال بلہاون (محبت کرن)۔
(ل)… لُچا ہوون (بے حیا ہوون)۔ لکیر دا فقیر ہوون (آکھی تے ٹُر ن آلا ہوون)۔ لنڈ پچھ مارن (خوشامد کرن)۔ لگی نوں وِسماون (ویر مُکاون)۔ لل پت مارن (جہالت دیاں گلاں کرن)۔ لوٹا ہوون (بے دین ہوون، کدیں اوس پاسے تے کدیں اوس پاسے ہوون)۔
(م)… ماں پیو تائیں ونجن (ماں پیو دیاں گالاں کڈھن)۔ مِٹھی نیندریں سوون(آرام نال سوون)۔ مِٹھیاں اکھیں ویکھن (پیار نال ویکھن)۔ مِٹی پاون (دھوکہ دیون، لعنت پاون)۔ مکھن لاون (خوشامد کرن)۔ مُٹھ مروڑہ کرن (سیوا کرن)۔ من وِچ وَسن (دل تے راج کرن)۔ مونہہ بھرتے آکھ دیون (بددعا دیون )۔ مونہہ تے آکھ دیون (ساہمنے گل کرن)۔ مونہہ چڑھن (بدلحاظ ہوون)۔ مونہہ مِٹھا کراون (مٹھائی کھواون)۔ موئی دھی توں جمیا ہویا (ڈِھلا تے سست ہوون)۔
(ن)…ناں رکھن (طنز کرن)۔ ناساں دا دُھوں بنن (خواہ مخواہ نیڑے ہوون)۔ نک تار تِھی ونجن (گل وَدھ جاون)۔ نکو نک ہوونجن (اوازار ہوونجن)۔ نک کپیچ ونجن (بے عزت ہوونجن)۔ نک رکھن (لحاظ رکھن)۔ نک نال لیکے چِھکن (ہار من جاون)۔ نیت وِچ وَٹے پوون (بدنیت ہوون)۔
(و)… واچھڑ پوون (تیز مینہہ ہوون)۔ ورقے پاڑن (یاری ختم کرن)۔ واہ واہ کرن (شابش دیون)۔ وار پک تے لگن (سانہویں سَٹ لگن)۔ واری گھولے تھیون (صدقے ونجن)۔ وال ڈِنگا کرن (نقصان کرن)۔ وان وَٹیندیاں جاناں (سِر لے جاناں)۔ وحشت تھیون (ڈرن)۔ واجب تھی ونجن (لازمی تھی ونجن)۔ ودھانوے دے چکراں وِچ پوون (رَپھڑ نوں پوون، لالچے پوون)۔ وَڈا بول مارن (بڑک مارن)۔ ورقیاں دا کھِنڈ ونجن (تباہی مَچ جاون)۔ وَس وِچ ہوون (اختیار وِچ ہوون)۔ وضو ٹھر وَنجن (نیت وِچ فرق آو نجن)۔
(ہ)… ہتھوں ہتھ وِکن (زیادہ وِکن)۔ ہاں نوں ٹھنڈ پاون (خوش کرن)۔ ہاں تے چڑھن (سِر تے سوار ہوون)۔ ہتھاں پیراں دا چُھٹ جاون(گھبرا جاون)۔ ہتھ ٹُک دیون (لکھ دیون)۔ ہتھ دھو کے پِچھے پَے جاون (ہکوتار وَیر پاون)۔ ہتھاں وِچ موریاں ہوون (فضول خرچ ہوون)۔ ہڈیاں دی مُٹھ ہوون (سُکا سَڑیاہوون، کمزور ہوون)۔ ہڈ پیر ہلاون (محنت کرن)۔ ہِک اکھ ویکھن (انصاف کرن)۔ ہو اوِچ اُڈن (مغرور ہوون)۔
(ی)… یاد تھی ونجن (ازبر ہوونجن)۔ یبلیاں مارن، یخ مارن (بے وقوفی دیاں گلاں کرن)۔ یرکا دیون (ڈرا دیون)۔

٭٭٭

Share