Chapter 7: Games & Hobbies of Layyah | باب ہفتم: لیہ کے کھیل اورمشاغل

کھیڈاں تے مشغلے وسیب وِچ وَسن آلیاں تے بہوں ڈونگھا اثر چھڈدے نیں۔ ایہی وجہ اے کہ کھیڈاں نوں ہمیشاں توں اِی وسیب وِچ نمایاں اہمیت حاصل رہی اے۔ ہر تہذیب دی طرحاں ایتھے وِی کھیڈاں دا شعبہ ہمیشاں توں تغیر پذیر رہیا اے۔ ایہو جئیاں کئی کھیڈاں رائج ہوئیاں جنہاں نیں ہِک اُچیچے عرصے لئی شہرت حاصل کیتی تے فیر اونہاں دی جاہ تے دوجی کھیڈ نیں لوکاں وِچ پذیرائی حاصل کرلئی۔ پرانے زمانے وِچ کھیڈیاں جان آلیاں کھیڈاں ہُن اخیرلے ساہ لیندیاں پئیاں نیں۔
لیہ نوں ضلعے دا درجہ لبھن توں بعد ایتھے عبدالحکیم عامر سپورٹس افسر بن کے آئے۔ اونہاں دا تعلق ڈیرہ غازیخان نا ل سی۔ اونہاں نیں سپورٹس دے شعبے دی بہوں سیوا کیتی۔ امیں شاہد بہاولنگر توں بدلی ہوکے لیہ وِچ آئے۔ اونہاں ہاکی دی ترقی لئی بہوں کوششاں کیتیاں۔ رضا ٹوانہ جیہڑے بہوں اُچے سپورٹس مین ہوون دے نال نال اعلیٰ پائے دے شاعر وِی سن، سپورٹس افسر بن کے آئے۔ قمر رضوی فٹ بال دے بہوں چنگے کھڈیار سن۔ اونہاں اپنی افسری دے عرصے وِچ فٹ بال لئی بہوں کم کیتا۔ فیاض شیخ ہُن (2002ء وچ) ایتھے سپورٹس افسر لگے ہوئے نیں۔
ایس باب وِچ انیہویں تے ویہنویں صدی عیسوی وِچ وسیب دا حصہ بنن آلیاں کھیڈاں دے بارے لکھیا گیا اے جیہڑیاں لیہ دے لوکاں نیں شوق نال کھیڈیاں نیں۔ اینہاں وِچوں کئی کھیڈاں ہالے تیک کھیڈیاں جاندیاں نیں۔ بچیاں ، منڈے بالیاں وِچ ہالے تیک پرانے مشغلے اِی ٹُرے آئوندے نیں۔ اینہاں کھیڈاں تے کامیاب ہوون دی وَڈی وجہ اینہاں دا سستا پن اے۔ ہر کوئی سوکھ نال کھیڈ سگدا اے۔

اسٹیڈیم تے گرائونڈ (پِڑ، کھاڑے)
لیہ وِچ کھیڈاں لئی کوئی سوہنا تے اُچیچا سٹیڈیم نئیں اے۔ ایہی وجہ اے جے ایس علاقے وِچ کھیڈاں نیں اوہ مقام حاصل نئیں کیتا جیہڑادوجے ضلعیاں وِچ لوکاں نیں حاصل کیتا ہوئیا اے۔ فیر وِی چیدہ چیدہ گرائونڈ تے پِڑ اکھاڑیاں دی تفصیل تھلے دِتی جاندی اے۔
ویرا سٹیڈیم 1960ء وِچ تعمیر کیتا گیا۔ معروف تے اُردو تے اعلیٰ پائے دے شاعر مصطفی زیدی دی جرمن نژاد تریمت دے ناں تے ویرا سٹیڈیم رکھیا گیا۔ ایہہ لیہ شہر دی جنوبی سمت وِچ گورنمنٹ ماڈل ہائی سکول دے نیڑے محلہ وظیفی والا وِچ واقع اے۔ کھڈاریاں دی لوڑ پوری کرن وِچ پوری طراں ناکام اے۔ ایتھے صرف ہِکو کھیڈ کھیڈی جاسگدی اے۔ بلدیہ لیہ دی تحویل وِچ اے تے جنہیں کدیں ایس وَل مُڑ کے نئیں تکیا تے ناں اِی ایہدی کدیں کیڑ لئی اے۔ ایہہ صرف ناں دی حد تائیں سٹیڈیم مشہور اے ورنہ تے ایہدے وِچ کُجھ وِی نئیں اے۔
1982ء وِچ جدوں لیہ نوں ضلع بنایا گیا سی تے اودوں اِی پولیس لائن دے کول کرکے ڈسٹرکٹ سپورٹس کمپلیکس لئی جاہ خریدی گئی سی پَر ہالے تیک ایتھے دو اِٹاں وِی نئیں لگیاں ۔
گورنمنٹ کالج لیہ وِچ دو میدان ہیں جتھے فُٹبال ، کرکٹ تے دوجیاں انڈور کھیڈاں کھیڈیاں جاسگدیاں نیں۔ ضلعے دے دوجے کالجاں وِچ مُنڈیاں لئی گذارے لائق میدان بنے ہوئے نیں۔
ہائی وے گرائونڈ، لیہ مائنر دے چڑھدے پاسے بنیا ہوئیا اے۔ ایتھے ہر سال کرکٹ دا ٹورنامنٹ کھیڈیا جاندا اے تے ایس نوں لیہ دے کرکٹ سٹیڈیم دا درجہ دِتا جاندا اے۔ایہدی حالت وِی ویکھن دے لائق اے۔
گورنمنٹ ماڈل ہائی سکول لیہ وِچ ہاکی کھیڈن لئی ہِک گرائونڈ بنیا ہویا اے۔ ایس سکول دا سپورٹس کمپلیکس جنوبی پاسے چونگی دے نیڑے واقع اے۔ ایس کمپلیکس تے جے کر توجہ دِتی جاوے تے ایس دی حالت کُجھ چنگی ہوسگدی اے۔ ایتھے مُنڈے تے وَڈے کھڈاری کرکٹ تے فٹبال کھیڈدے نیں۔
ویرااسٹیڈیم دے لہندے پاسے ’’سِول کلب‘‘ دے ناں تے ٹینس دا اکلوتا کورٹ بنیا ہویا اے جتھے لیہ شہر دے معزز، اَفسر تے وکیل حضرات آکے ٹینس کھیڈدے نیں۔
چوک اعظم وِچ کوئی وِی میدان نئیں اے۔ گورنمنٹ مسلم ہائی سکول چوک اعظم وِچ ہِک فٹبال دا میدان بنیا ہویا اے جیس دی لمبائی چوڑائی وِی پوری نئیں اے۔ ایتھے اِی منڈیاں نیں پِچ بنا کے کرکٹ دا میدان بنایا ہویا اے۔ کرکٹ لئی تے ایہہ بہوں چھوٹا پَے جاندا اے پَر مُنڈے کیہہ کرن۔ سال دو سال بان مار کے جنگل دی بھوئیں نوں پَدھرا کرکے مُنڈے میدان بنائوندے نیں تے محکمہ جنگلات دے اہلکار آکے اوتھے کھالیاں کڈھ کے بُوٹے لا دیندے نیں۔
فتح پور وِچ کالج دے میدان توں علاوہ ہِک دو نکے نِکے میدان ہین جنہاں وِچ منڈے کرکٹ کھیڈدے نیں۔
چک نمبر 84تحصیل کروڑ نوں فُٹ بال دا گھر آکھیا جاندا اے۔ ایتھے ہِک فٹبال سٹیڈیم وِی تعمیر کیتا گیا اے۔
کوٹ سلطان، کروڑ لعل عیسن تے فتح پور وِچ کرکٹ تے فٹبال دیاں ٹیماں نیں اپنے اپنے طور تے میدان بنائے ہوئے نیں جیہڑے کِسے وِی طراں معیاری نئیں ہین۔ پَر مجبوراً کھڈاریاں نوں ایتھے کھیڈناں پیندا اے۔ سکولاں تے کالجاں وِچ چِڑی چھکے (بیڈمنٹن)، باسکٹ بال تے دوجیاں انڈور کھیڈاں لئی کورٹ تعمیرکیتے گئے نیں ۔ میونسپل ہال لیہ، ایم سی سکول لیہ تے لیہ پبلک سکول وِچ نسبتاً چنگے کورٹ بنے ہوئے نیں۔
پِنڈاں تے وَستیاں وِچ ’’موبائل گرائونڈز‘‘ واقع نیں۔ جِتھے وِی غیر کاشت شدہ بھوئیں لبھدی اے ، منڈے اوتھے کرکٹ، فٹبال تے والی بال دے میدان بنا لیندے نیں۔ سال دو سال بعد جدوں اوس جاہ نوں پَدھرا ویکھ کے مالک فصل گڈ دیندے نیں تے فیر منڈے کوئی ہور جاہ ویکھ لیندے نیں۔

ضلع لیہ وِچ کھیڈیاں جان آلیاں کھیڈاں
پرانے زمانے توں اَج تائیں مقبولیت دے عروج تے رہن آلیاں کھیڈاں ہُن زوال پذیر ہوندیاں جاندیاں نیں تے اونہاں دی جاہ تے نویاں نویاں کھیڈاں آئوندیاں جاندیاں نیں۔ نویاں کھیڈاں وِچوں فٹ بال، کرکٹ، والی بال، شوٹنگ بال، بیڈمنٹن ، کیرم، سنوکر، بلیئرڈ، ہاکی، ٹیبل ٹینس، لان ٹینس، سکوائش، باسکٹ بال تے سمیش بال وغیرہ نیں۔ ایتھے کھیڈیاں جان آلیاں سبھ کھیڈاں دی تفصیل تھلے دِتی جاندی اے۔

اتھلیٹکس
ایس وِچ بہوں ساریاں کھیڈاں شامل ہوندیاں نیں۔ 1948ء دے اولمپکس وِچ ظہور احمد خان نیں پاکستان دی نمائندگی کردیاں ہوئیاں سونے دا تمغہ جِتیا سی۔ اوہ بہوں معروف اتھلیٹ سن۔ اونہاں نیں اپنا تے اپنے مُلک دا ناں روشن کیتا۔ جوانی وِچ اللہ نوں پیار ے ہوگئے سن۔ عبدالحمید اعوان لانگ جمپ، ہائی جمپ تے 100میٹر دی دوڑ وِچ بہوں مشہور ہوئے۔ کالج دے زمانے وِچ بیسٹ اتھلیٹ گِنے جاندے سن۔
کالجاں تے سکولاں دی سطح تے بہوں سارے پڑھوکیاں نیں اینہاں کھیڈاں وِچ شہرت حاصل کیتی پَر بعد وِچ روٹی دال دے چکراں نیں اونہاں دیاں صلاحیتاں نوں ایسراں ہڑپ کر لیا کہ اونہاں نوںکھیڈن دا وَل اِی نئیں رہیا۔

باسکٹ بال
ایس وِچ ٹوکری (Basket)استعمال ہوندی اے ایس لئی ایس نوں باسکٹ بال آکھیا جاندا اے۔ ایہدے کورٹ وِچ دونواں پاسے داہ (۱۰) فُٹ اُچے سٹینڈ اں تے ڈیڈھ دو فٹ قطر دیاں ٹوکریاں لگیاں ہوندیاں نیں ۔ پنج پنج کھڈاریاں دیاں دو ٹیماں ایس وِچ حصہ لیندیاں نیں۔ گیند نوں بھوئیں تے ماردیاں ہوئیاں تے ٹَپے دینیدیاں ہوئیاں مخالف ٹیم دی ٹوکری وِچ سُٹنی ہوندی اے۔ جیس ٹیم دے زیادہ گول ہوون اوہ جِت جاندی اے۔ ضلع لیہ وِچ ایس کھیڈ نوں سکولاں دی حد تائیں پذیرائی حاصل اے۔ کُڑیاں بہوں شوق نال باسکٹ بال کھیڈدیاں نیں۔

بلیئرڈ
فرانس وِچوں نکل کے ایس کھیڈ نیں پوری دُنیاوِچ شہرت حاصل کیتی اے۔ ایہہ پتھر (ماربل) دی ہِک اُچیچی میز تے کھیڈی جاندی اے جیہدے تے موٹا کپڑا چڑھیا ہوندااے۔ مختلف رنگاں دیاں ہاتھی دنداں دیاں بنیاں ہوئیاں گینداں (Pieces)استعمال ہوندیاں نیں۔ اینہاں وِچوں ہِک گیند ، جیہڑی چِٹے رنگ دی ہوندی اے، نوں سٹرائیکر آکھیا جاندا اے۔ اینہوں ہِک لمی سوٹی (Stick)نال سَٹ لاکے دوجیاں گینداں نال ٹکرایا جاندا اے تے میز دے کناریاں تے لگیاں ہوئیاں تھیلیاں (Pockets)وچ سُٹیا جاندا اے۔ جیہڑے کھڈاری ترتیب نال پہلوں گیداں اینہاں تھیلیاں وِچ پا لَین اوہ جِت جاندے نیں۔ ایہہ کئیاں طریقیاں نال کھیڈی جاندی اے۔ ہر طریقے وِچ وکھرے ضابطے تے گینداں ہوندیاں نیں۔عام طور تے پول (Pool، پیرامڈ (Puramid)، سنوکر (Snooker)تے سکٹل (Skittle)کھیڈیاں جاندیاں نیں۔
پاکستان دے دوجیاں علاقیاں وانگوں ایتھے وِی ہر محلے تے ہر گلی وِچ لوکاں نیں ایہہ پھٹے رکھے ہوئے نیں تے اپنا کاروبار بنایا ہویا اے۔ ہَرن آلے نوں 5یا 10روپے پھٹے دے مالک نوں دینے پیندے نیں۔ ایس کھیڈ نیں جتھے مثبت پہلو اجاگر کیتے نیں اوتھے نویں نسل نوں آوارگی تے جوئے بازی دا شکار وِی کیتا اے۔ غلام محمد عرف گانماں (لیہ)، محمد رمضان جانا (لیہ)، محمد خالد (کروڑ لعل عیسن)، عبدالرزاق بھٹو(چوک اعظم) تے میاں خرم شہزاد (چوک اعظم) ضلع لیہ دے مشہور کھڈاری نیں۔ سنوکر تے بلیئرڈ دے چند ہک چنگے کلب وِی بنے ہوئے نیں تے اونہاں وِچ وِی ایہورواج پایا جاندا اے۔ لیہ شہر، فتح پور، چوک اعظم تے کروڑ وِچ اینہاں کھیڈاں دے پھٹیاں دی بہتات اے۔ اینہاں دے علاوہ پِنڈاں تے وَستیاں وِچ وِی پھٹے اَپڑ گئے نیں۔

بنٹے (گولیاں، چِدے، کنچے)
نِکے وَڈے مُنڈیاں دی اُچیچی کھیڈ اے۔ ایس کھیڈ نوں بہوں سارے ناں دِتے جاندے نیں۔ ایس وِچ کَچ دیاں نِکیاں نِکیاں گولیاں استعمال ہوندیاں نیں۔ صاف تے پَدھری بھوئیں تے ہِک جاہ تے نکی جئی کُھڈ کڈھ کے مخصوص فاصلے توں واری واری ایہہ گولیاں سُٹیاں جاندیاں نیں تے اوتھے کھلو کے نشانہ چُٹیا جاندا اے۔نشانہ لائون لئی گولی دی نامزدگی مخالف کھڈاری کردا اے۔ایس وِچ کئی قسم دیاں کھیڈاں شامل نیں پَر پِلا چوٹ، کھڑی چوٹ، کانی کُھتی وغیرہ زیادہ کھیڈیاں جاندیاں نیں۔ کِتھے کِتھے اینہاں کَچ دیاں گولیاں دی جاہ تے اخروٹ تے اِٹاں دے گول گول بیٹے وِی استعمال وِچ لیائے جاندے نیں۔ اخروٹاں نال کھیڈن لئی کاٹھے اخروٹ ترجیحاً استعمال کیتے جاندے نیں کیوں جے ایہہ پکے تے سستے ہوندے نیں۔ضلع لیہ دے ہر شہر، پِنڈ تے قصبے وِچ بَنٹے کھیڈے جاندے نیں۔
بیٹے (بی ٹے)
ایہہ پکی مٹی دے گول گول بنائے جاندے نیں تے کُڑیاں اینہاں نال کھیڈدیاں نیں۔ بھوئیں تے بہہ کے ہِک ہتھ نال بیٹے اُتے سُٹے جاندے نیں تے اَپُٹھے ہتھ تے کیچ کیتے جاندے نیں۔ فیر ہِک ہتھ زمیں تے مہراب دی شکل وِچ رکھ کے دوجے ہتھ نال تھلوں دی بیٹے ٹَپائے جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ کُڑیاں بہوں زیادہ بیٹے کھیڈدیاں نیں۔

بیڈ منٹن (چِڑی چھکا)
اِن ڈور کھیڈاں وِچ ایس نوں بہوں زیادہ اہمیت حاصل اے۔ ٹینس نال مشابہہ کھیڈ اے۔ ایس وِچ ہِک جال (Net)، ہِک چِڑی تے ہِک چھکا (Recket)استعمال ہوندا اے۔ دو کھڈاریاں لئی 17×44تے چار کھڈاریاں لئی 20×44فٹ دا میدان بنایا جاندا اے۔ شٹل کارک دے چوداں توں لے کے سولہاں تائیں پَر ہوندے نیں جنہاں دی لمبائی پونے تِن اِنچ ہوندی اے۔ ہک کھڈاری چھکے نال سَٹ مار کے چِڑی نوں دوجے کھڈاری وَل نیٹ دے اُتوں دی سُٹدا اے تے دوجا واپس اوس وَل سُٹدا اے۔ چِڑی ڈِ گ جاوے تے دوجے کھڈاری نوں نمبر لبھ جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ بہوں سارے ایہو جئے کھڈاری ہین جنہاں نوں کورٹ دی سہولت حاصل نئیں پَر اونہاں دی کھیڈ ویکھن دے لائق اے۔ شہراں وِچ اکثر کُڑیاں چِڑی چھکا کھیڈدیاں نیں۔ فتح پور ، لیہ تے چوک اعظم وِچ نوجوان نسل (Young Generation)کھیڈدی اے تے کدیں کدیں ایس دے ٹورنامنٹ وِی منعقد کرائے جاندے نیں۔83%ٹورنامنٹ کالجاں تے سکولاں وِچ منعقد ہوندے نیں۔ عمران رسول (لیہ ) چِڑی چھکے دے سوہنے کھڈاری نیں۔ پنجاب یوتھ انڈر 16وِچ سلیکٹ ہوئے نیں۔ حسن علی خان، نوازش علی تے مہر نوید گل وغیرہ وِی چنگے کھڈاری نیں۔

پیٹھوگرم
دیہاتاں دے مُنڈیاں دی بہوں پسندی دی کھیڈ اے۔ دو ٹیماں وِچ منڈے وَنڈے جاندے نیں تے ہِک گیند تے پنج ٹھیکریاں استعمال ہوندیاں نیں۔ آمنے ساہمنے کھلوتیاں ٹیماں دے وِچکار ہِک خاص جاہ تے گول کتارا لاکے وِچ پنجو ٹھیکریاں اُتے تھلے رکھ دِتیا جاندیاں نیں۔ گیند نال اینہاں دا نشانہ چُٹیا جاندا اے۔ نشانہ لگ جاوے تے مارن آلی ٹیم بھج جاندی اے تے دوجی ٹیم اونہاں نوں گیند مارن دی کوشش کردی اے۔ جے لگ جاوے تے دوجی ٹیم دی واری آجاندی اے۔ جے اوہ گیند لگن توں پہلا ٹھیکریاں اوسے ترتیب نال رکھ لین تے فیر اونہاں دی واری اِی رہندی اے۔ جیہڑی ٹیم بوہتے پیٹھو بَھنے اونہاں نوں بوہتیاں واریاں لبھدیاں نیں۔ بہوں دلچسپ کھیڈ اے تے بچپنے وِچ لیہ دے وسیب دے سبھ بچے شوق نال کھیڈدے نیں۔

تاش
انگریزاں دی شاہی سَمے ایہہ کھیڈ ایتھے پوری طراں متعارف ہوئیا۔ تاش (Cards) دیاں بہوں ساریاں دلچسپ کھیڈاں نیں۔ضلع لیہ وِچ عام طور تے سِپ، گھڑونج، رنگ، ڈکیٹی، چور بھابھی وغیرہ کھیڈیاں جاندیاں نیں۔ پِنڈاں تے شہراں وِچ بُڈھے ٹھیرے ہِکو تار ساری ساری دِنوار جم کے کھیڈدے رہندے نیں تے اونہاں نوں آسے پاسے دا کوئی ہوش نئیں رہندا۔ ایس لئی لوکی ایس کھیڈ نوں منحوس آکھدے نیں۔ ایہدے وِچ تِن یا چار کھڈاری حصہ لیندے نیں۔ پتیاں دی تعداد 52ہوندی اے جیہدے وِچ چار قسماں اِٹ، حکم، چڑی تے پان ، دے پتے ہوندے نیں۔

ٹہنیاں
بہوں مقبول کھیڈ اے۔ ایس وِچ دو کھڈاری حصہ لیندے نیں۔ ذہانت تے چالاکی دی کھیڈ اے۔ بھوئیں تے سوٹی نال خانے لیکے جاندے نیں تے اونہاں وِچ خاص ترتیب نال دوقسم دیاں گوٹاں رکھیا جاندیاں نیں۔ شطرنج وانگوں چالا دینا پیندا اے۔ مُنڈیاں کُھنڈیاں دی پسندی دی کھیڈ اے۔ ایس دیاں بہوں ساریاں قسماں نیں جنہاں وِچ باراں ٹہنی، نو ٹہنی، چھ ٹہنی، سُتھن بند وغیرہ لیہ وِچ کھیڈیاں جاندیاں نیں۔

چُرالیاں
پِنڈاں دی مقبول کھیڈ اے۔ پنجاب دے دوجے علاقیاں وانگوں ضلع لیہ وِچ وِی بہوں زیادہ کھیڈی جاندی اے۔ لڈو نال رَلدی مِلدی اے۔ لڈو دے دانے دی جاہ تے اَدھ وِچوں کٹیاں ہوئیاں کانیاں تے گوٹاں دی جاہ تے کوڈیاں یاں لکڑاں رکھیاں جاندیاں نیں۔ لڈو طرحاں چالا چلنا پیندا اے۔ ایس وِچ چار کھڈاری وِی حصہ لے سگدے نیں۔ ہر جیت ہوون تے ہَرن آلے دیاں اکھاں تے کپڑا بنھ کے اونہاں کوئی شئے لبھن دی سزا دِتی جاندی اے۔کُڑیاں بہوں شوق نال کھیڈدیاں نیں۔

چھلہ پوچ
ایس کھیڈ وِچ دو ٹیماں حصہ لیندیاں نیں۔ ہر ٹیم دے کھڈاریاں دی تعداد چار یا پنج ہوندی اے۔ ایہہ ذہانت دی کھیڈ اے جیہدے وِچ کھڈاری چالاکی دے پاروں جِت سگدے نیں۔ ایس وِچ ہک چھلہ ہوندا اے جنہوں ٹیم دے کھڈاریاں نیں لکائونا ہوندااے۔ مخالف ٹیم دے کھڈاری نفسیاتی مہارت تے پکے گویڑ نال ایس نوں لبھدے نیں۔ واری واری ایہہ چھلہ لکایا جاندا اے تے لبھیا جاندا اے۔ جیہڑی ٹیم بوہتی واری ایہہ چھلا لبھ لیندی اے اوہ جِت جاندی اے۔ لیہ دے اکثر علاقیاں وِچ ایس کھیڈ نوں بہوں پذیرائی حاصل اے۔ میانوالی توں آئون آلیاں نیں کُجھ سال پہلاں تائیں ایس دے بہوں ٹورنامنٹ منعقد کرائے سن پَر ہُن چُپ نیں۔

چھون چُھپائی
سکولاں دے پڑھوکے مُنڈے تے کڑیاں بہوں شوق نال کھیڈدیاں نیں۔ ایس وِچ جیس تے واری آجاوے اوس نیں دوجے بچیاں وِچوں کِسے ہِک نوں چھون دی کوشش کرنی ہوندی اے۔ جنہوں نَپ لوے اوس تے واری آجاندی اے۔ شہراں وِچ ہُن ایہہ گھٹ کھیڈ ویکھن وِچ آئوندی اے پَر پِنڈا ں تے وَستیاں وِچ ایہدا ہالے تیک بہوں رواج اے۔

دُنبہ سِٹی (کوکڑا چھپاکی)
ایہہ بچیاں، منڈیاں تے کُڑیاں دی پسندی دی کھیڈ اے۔ زیادہ تر اُنہالے دیاں چاننیاں راتاں وِچ کھیڈی جاندی اے۔ ایہدے وِچ مفلر یا دوپٹہ مرکزی کردار ادا کردااے جنہوں رَسے وانگوں وَٹ کے کوکڑا بنا لیا جاندا اے۔سبھ بچے ہک گول کتارے وِچ اندر نوں مونہہ کرکے بہہ جاندے نیں جدوں کہ ہِک بچہ کوکڑا چُک کے اونہاں دے آسے پاسے چکر کڈھدا اے نالے ’’کوکڑا چھپاکی جمعرات آئی اے جیہڑا اگڑ پچھڑ ویکھے اوہدی شامت آئی اے‘‘ دا ہوکا لائوندا اے۔کِسے بچے پِچھے کوکڑا رکھ کے اپنا چکر پورا کردا اے۔ جے اوہدے چکر پورا کرن توں پہلاں بیٹھے ہوئے بچے نوں پتہ لگ جاوے تے اوہ کوکڑا چُک کے چکر کڈھن آلے دے پِچھ نَٹھ پیندا اے تے اوس نوں کوکڑے نال چنگی طراں کُٹدااے۔ جے کر کوکڑے آلا منڈا اپنا چکر پورا کر لوے تے فیر اوہ مارد ااے۔لیہ وِچ کوکڑا چھپاکی کھیڈن دا بہوں رواج اے۔

دودا
چاننیاں راتاں وِچ بہوں شوق نال کھیڈی جاندی اے۔ کوڈی طرحاں ہِک وَڈا سارا گول کتارا لا لیا جاندا اے۔ کھڈاریاں نوں برابر وَنڈ لیا جاندا اے جے کھڈاری طاق تعداد وِچ ہوون تے ہِک کھڈاری نوں ’’ادھیل گھٹا‘‘ بنا لیا جاندا اے جیہڑا دونواں پاسوں کھیڈدااے۔ ہِک ٹیم گول کتارے دے اندر تے دوجی باہر کھڑی ہوندی اے۔ باہر وں ہِک کھڈاری اندر جاندا اے تے کِسے بندے نوں ہتھ لا کے باہر نکلن دی کوشش کردا اے۔ جے باہر نکل آوے تے باہر آلی ٹیم نوں نمبر لبھدا اے جے پھڑیا جاوے تے اندر آلیاں نوں نمبر لبھ جاندا اے نالے ساہ پائون آلے نوں کھیڈ توں خارج کردِتا جاندا اے۔ جس نوں ہتھ لگدا اے اوہ جے کر باہر دے کھڈاری نوں پھڑن وِچ ناکام ہوجاوے تے اوس نوں وِی کھیڈ توں باہر کڈھ دِتا جاندا اے۔ ایس طرحاں گول کتارے دے اندر باہر کھڈاریاں دی تعداد گھٹ ہون لگ جاندی اے تے جیہڑی ٹیم پہلاں مُک جاوے اوس تے بازہ چڑھ جاندا اے۔فیر ٹیماں اپنی جاہ بدل لیندیاں نیں تے اندر آلی باہر تے باہر آلی اندر آجاندی اے۔آبادکاراں دے آئون توں پہلاں ایتھے دے وسنیک ایہو کھیڈ بہوں شوق نال کھیڈدے سن۔ آبادکاراں نیں ایہدی بجائے کوڈی دا رواج پا چھڈیا۔

شٹاپو
کُڑیاں دی من پسند کھیڈ اے۔ فرش تے کوئلے نال یاسوٹی نال داہ خانے لیک لئے جاندے نیں۔ ہِک گول شکل دی ٹھیکری نوں کڑیاں خانیاں دے باہرکھلو کے اکھاں مِیٹ کے خانیاں دے اندر سُٹدیاں نیں۔ خانے دا نمبر پہلاں دَسنا ضروری ہوندااے۔فیر ہِک لَت نال کُددیاں ہوئیاں پیر نال ٹُھڈے مار کے خانیاں توں باہر ٹھیکری نوں کڈھنا ہوندا اے ۔ جے کر پیر لیکاں تے آجاوے تے واری مُک جاندی اے۔
شوٹنگ بال، والی بال
لیہ دے وسیب وِچ والی بال تے شوٹنگ بال بہوں شوق نال کھیڈی جاندی اے۔ ایس وِچ بہوں سارے لوکاں نیں شہرت حاصل کیتی۔ کُجھ کھڈاریاں نیں صوبائی تے ملکی سطح تے اپنا تے اپنے علاقے دا ناں روشن کیتا۔
محمد اقبال عرف ’’اُستاد بالم‘‘ دی کھیڈ ویکھن دے لائق ہوندی سی۔ اوہ شوٹنگ بال دے بہوں مشہور کھڈاری سن۔ اوہ جِس جاہ تے کھیڈن جاندے سن اوتھے لوکاں دا رَش پَے جاندا سی۔ لوکی اونہاں تے نوٹاں دا مینہہ وَرسا دیندے سن۔اوہ فرینڈز والی بال کلب دے کپتان سن۔ 1971ء وِچ ولیکا ٹیکسٹائل ملز کراچی دے زیرِاہتمام آل پاکستان ولی بال ٹورنامنٹ وِچ اونہاں نیں فرینڈز والی بال کلب دی قیادت کردیاں ہوئیاں اونہاں نیں بہوں چنگی کھیڈ دا مظاہرہ کیتا جیہدے تے اونہاں نوں ہندوستان وِچ کھیڈن دی دعوت دِتی گئی۔ جنگ دے پاروں اوہ ایس پیشکش توں فائدہ ناں چُک سگے۔1999ء وِچ اوہ اللہ نوں پیارے ہوگئے۔
مہر فضل المعروف مہر خادم ، شیر محمد پھمی، محمد رمضان مندا، محسن علی خان تے نور احمد خان نیں وی بہوں چنگی کھیڈ دا مظاہرہ کیتا۔ چوک اعظم نال تعلق رکھن آلے ملک محمد اشرف اعوان نیں مُلکی سطح تے اپنی سوہنی کھیڈ دا مظاہرہ کیتا۔ اوہ جِتھے وِی کھیڈن لئی جاندے سن لوک اونہاں نوں ہتھاں تے چُک لیندے سن۔ اونہاں نوں پاکستان توں بار کھیڈن دا موقع وِی ملیا۔ اونہاں دے نِکے بھرا ملک محمد افضل اعوان وِی بہوں چنگا کھیڈدے نیں۔ ملکی سطح تے منعقد ہوون آلے ٹورنامنٹاں وِچ شرکت کرچُکے نیں۔ محمد اظہر خان شاہانی، استاد مختیار رسول، پیر بگو شاہ، استاد جمال خان، نواز چیمہ تے غلام محمد بھٹی نیں وِی ایس کھیڈ وِچ بہوں ناں کمایا۔
قاضی احتشام الحق والی بال تے سکھنے کھڈیار نیں۔ اوہ استاد بالم دے شاگرداں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ پی ٹی سی ایل دی طرفوں کھیڈدے نیں تے ستھرا ہتھ رکھدے نیں۔ ناصر اقبال استاد بالم دے اکلوتے پُتر نیں تے انٹرڈسٹرکٹ تے انٹر ڈویژنل ٹورنامنٹاں وِچ اونہاں لیہ دی نمائندگی کیتی ۔ پنجاب یوتھ وِچ اَپڑے پَر کھیڈ ناں سگے۔
والی بال تے شوٹنگ بال دے علاوہ ایسراں دی ہِک ہور کھیڈ ’’گوڑی بال‘‘ دے ناں توں کھیڈی جاندی اے۔ ایس وِچ والی بال دی تھاں تے ربڑ دی بنی ہوئی گیند استعمال ہوندی اے۔ پِنڈاں تے شہراں وِچ اینہوں چنگی بھلی پذیرائی حاصل اے۔
شیر بکری
تھل دے وسیب وِچ بچیاں دا مقبول منورنجن اے۔ ہِک بچے نوں بکری تے دوجے نوں شیر بنا کے کھیڈی جاندی اے۔ بکری بنن آلے بچے دے چار چُفیرے دوجے بچے کھلو جاندے نیں تے شیر نوں بکری تائیں اَپڑن توں ہر صورت روکدے نیں۔ شیر دی کوشش ہوندی اے کہ اوہ بچیاں دے گول دائرے نوں توڑ کے اندر وڑ جاوے تے بکری نوں ہتھ لالوے۔

فٹ بال
دنیاوِچ سب توں بوہتی کھیڈی جان آلی کھیڈ اے پَر ضلع لیہ وِچ ایہہ زوال دے دیہاڑے ویکھدی پئی اے۔ دنیاوِچ ایہہ دو طرحاں کھیڈی جاندی اے۔ ہِک ساکر تے دوجا طریقہ رگبی اے۔ لیہ وِچ ساکر کھیڈی جاندی اے۔ ایس کھیڈ دے 1863ء وِچ اصول و ضوابط بنائے گئے سن جنہاں دے تحت ہُن تائیں کھیڈی جاندی اے۔
ضلع لیہ وِچ ایس کھیڈ نیں عروج دے دیہاڑے ویکھے نیں۔ سکولاں تے کالجاں وِچ بہوں شوق نال کھیڈی جاندی سی۔ ایس علاقے وِچ ہُن ایہدے ناں کھیڈے جان دی وَڈی وجہ میداناں دا ناں ہوون اے۔ ایتھے دی زِمیں ریتلی اے ایس لئی کھیڈن اوکھا ہوجاندا اے۔ ایس لئی گھاہ لگے میداناں دا ہوون ضروری اے جیہڑے لیہ وِچ نئیں دِسدے۔ پہلاں سکولاں کالجاں وِچ ایس دے ٹورنامنٹ منعقد ہوندے سن جنہاں وچ چنگے کھڈاریاں دی حوصلہ افزائی کیتی جاندی سی پَر ہُن کوئی ٹورنامنٹ ویکھن نوں نئیں لبھدا۔ چوک اعظم، لوریتو، چک نمبر 84، لیہ تے فتح پور وِچ چنگے فٹبال کلب بنے جنہاں نیں کئی مشہور کھڈارایاں نوں متعارف کرایا پَر حکومت دی سرپرستی ناں ہوون دے پاروں ایہہ کھڈاری اَگے ناں جا سگے۔
لیہ وِچ ہر وَرھے باقاعدگی نال آل پاکستان مرادالدین میموریل فٹبال ٹورنامنٹ دا انعقاد ہوندا رہیا جیہدا آرگنائزر شیخ عزیز الرحمن چن ہوندا سی۔ ایہہ ٹورنامنٹ چٹان فٹ بال کلب دے زیرِ اہتمام ہوندا سی پَر 1993ء دے بعد ایہہ ٹورنامنٹ فیر نئیں ہویا۔ ایسراں چوک اعظم وِچ شاہین فٹبال کلب دے زیرِاہتمام وِی ہر سال ٹورنامنٹ ہوندا سی پَر فیر ایس دا سلسلہ وِی رُک گیا۔ چک نمبر 84گُجراں والا تحصیل کروڑ نوں فٹ بال دا گھر آکھیا جاندا سی پَر بھیڑی قسمت کہ اوتھے وِی فٹ بال نوں ہُن اوہ پہلے آلی پذیرائی حاصل نئیں اے۔
غلام رضا خان فٹ بال دے بہوں چنگے کھڈاری ہوون دے نال نال فٹبال دے اے گریڈ ایمپائر وِی سن۔ گورنمنٹ ہائی سکول لیہ وِچ پی ٹی آئی فائز رئے تے ریٹائر ہوون دے بعد لیہ پبلک سکول نال وابستہ ہوگئے۔
چوہدری فضل محمود دا تعلق چک نمبر 84نال اے۔ سکول دے زمانے وِچ بہوں وَدھیا کھیڈ دا مظاہر ہ کردے سن۔ ا ونہاں دے والد چوہدری مرادالدین تے وَڈے بھرا چوہدری رشید احمد وِی فٹبال دے بہوں سوہنے کھڈیار سن۔ اونہاں اپنی کھیڈ دے پاروں پورے وسیب وِچ اپنا ناں روشن کیتا۔ ضلع لیہ توں باہر وِی دور دور دے علاقیاں وِچ کھیڈن لئی سَدے جاندے سن۔
مہر نور محمد سمراء عرف نوری پنجاب لیول تے کھیڈن آلے مشہور کھڈیار سن۔ سکول، کالج تے یونیورسٹی وَلوں کھیڈدے رئے۔ پاکستان یوتھ وِچ کھیڈن دا اعزاز وِی حاصل کر چکے نیں۔
خالد خان چانڈیہ دا شمار نامور کھڈاریاں وِچ ہوندا سی۔ پاکستان یوتھ دے رُکن دی حیثیت نال انہاں نیں لیہ دی بھرپور نمائندگی کیتی اے۔ سوہنے تے گھبرو جوان خالد خان جنہاں دے بلہاں تے ہر ویلے مُسکان رہندی سی ، جوانی وِچ اِی اللہ نوں پیارے ہوگئے سن۔
محمود الحسن ماکھا فٹ بال دے بہوں چنگے کھڈاری سن۔ کینسر دی بدولت جوانی وِچ دنیا توں کوچ کرگئے۔ خالد پرویز فٹبال دے بہوں ستھرے کھڈاری ہوون دے نال نال مشہور ایمپائر وِی سن۔
شیخ عزیز الرحمن چن صوبائی سطح دے کھڈاری نیں۔ لیہ وِچ فٹ بال دے روحِ رواں سن۔ چٹان فٹ بال کلب دے صدر تے آل پاکستان مراد الدین میموریل ٹورنامنٹ دے آرگنائزر سن۔ ملک دے بہوں سارے علاقیاں وِچ اپنی کھیڈ دا مظاہرہ کر چکے نیں۔
جاوید خان جیدی پاکستان ریلوے ملتان ڈویژن دے منتخب کھڈیار نیں۔ اعجاز رسول بھٹہ مشہور گول کیپر نیں۔ پی ٹی سی ایل وِچ نوکری کردے نیں۔ چک نمبر 84دے چوہدری مشتاق احمد ٹیڈی وِی چنگی کھیڈ دا مظاہرہ کردے نیں۔
پروفیسر محمد احمد گوجر، محمد اسلم گوجر، نیاز احمد نجی، میاں بلال احمد، ارشد بیرا ، اعجاز احمد ججی تے عصمت اللہ عصمی نیں چوک اعظم وِچ ستھری کھیڈ دا مظاہرہ کیتا اے۔شاہین فٹ بال کلب دے زیرِ اہتمام چوک اعظم وِچ پنجاب تے پاکستان لیول دے بہوں سارے ٹورنامنٹاں دا انعقاد ہوچکیا اے۔
کبڈی(کوڈی)
بہوں پرانی کھیڈ اے۔ گھڑی (Watch)دے عام ہوون توں پہلاں ایس دے اصول ہور سن۔ ہُن بہوں سارے ضابطے بدل گئے نیں۔
ایس وِچ طاقت تے پھرتی دا بہوں زیادہ عمل دخل ہوندا اے ۔ دو ٹیماں ہِک گول کتارے وِچ کھیڈ پیش کردیاں نیں۔ ایہہ دائرہ اَدھ وِچکاروں دو برابر حصیاں وِچ وَنڈ دِتا جاندا اے تے ٹیماں اپنے اپنے حصے وِچ کھلوندیاں نیں۔ ہِک کھڈاری دوجے حصے وَل جاندا اے تے کِسے کھڈاری نوں ہتھ لا کے ، چھو کے 30سیکنڈاں وِچ واپس اپنے حصے وِچ مُڑ آئوندا اے۔ جے بھج کے اپنے حصے وِچ اپڑ آوے تے ہِک نمبر لبھدا اے جے مخالفاں دے حصے وِچ پھڑیا جاوے تے نمبر اونہاں نوں لبھ جاندا اے۔ ہِک ساہ پائون آلے نوں دو جاپھی پھڑ لین تے فائول ہوجاندا اے۔ جیس ٹیم دے نمبر بوہتے ہوون اوہ جِت جاندی اے۔ایس کھیڈ دی ہِک کُجھ بدلی ہوئی صورت وِی ویکھن وِچ آئوندی اے۔ اوس کوڈی وِچ کھڈاریاں نوں ہِک دوجے نوں چَنڈاں دی کھلی چھوٹ ہوندی اے۔ ہُن ایہہ کھیڈ گھٹ ہوگئی اے کیوں جے ایس نال بہوں جاہواں تے لڑائیاں تے فساد مَچے نیں۔
ضلع لیہ وِچ ایہہ کھیڈ آبادکاراں دے آئون دے بعد پروان چڑھیااے۔ مختلف علاقیاں توں آئون آلے پنجابیاں نیں ایس کھیڈ نوں گل لائیا۔ پاکستان وِچ ایس کھیڈ نوں انٹرنیشنل سطح تے پذیرائی لبھی اے۔ ضلع لیہ وِچ گلزار سیکرٹری، ملک بشیر احمد، عبدالسلام بھٹی تے مقصود گجر نیں ایس کھیڈ وِچ بہوں ناں کمایا۔ مقصود گجر پاکستان آرمی دی کبڈی ٹیم وِچ وِی سلیکٹ ہوئے نیں تے چِراں تائیں کھیڈدے رئے نیں۔ لقمان خان، ممتاز خان، خادم لغاری، ممتاز شاہ، چوہدری احسان اللہ، چوہدری بشیر احمد،چوہدری ریاض احمد تے رانا خضر حیات ضلع لیہ وِچ کبڈی دے معروف کھڈیار نیں۔

کرکٹ
کرکٹ یاں ایس نال رَلدی مِلدی کھیڈ 1180ء وِچ کھیڈی جاندی سی۔اٹھارویں صدی عیسوی وِچ ایس نوں باضابطہ شکل دِتی گئی سی۔ 1970ء وِچ ایہہ لیہ دے وسیب دا حصہ بنی۔ ظہیر عباس، جاوید میاں داد تے عمران خان ورگے قومی کھڈیاریاں توں متاثر ہوکے مُنڈیاں تے جواناں وِچ ایہہ کھیڈ بہوں مقبول ہوئی تے فیر وَڈے وِی ایس وِچ حصہ لین لگ پئے۔ 1987ء تائیں ایہہ کھیڈ صرف ہارڈ بال تے کارک بال نال کھیڈی جاندی سی پَر ہن دی نسل نیں ایس نوں سوکھا بنائون لئی ٹینس بال تے سلوشن ٹیپ وَلیٹ کے کھیڈنا شروع کر دِتا اے۔
ہارڈ بال نال کھیڈن آلے لیہ دے مشہور کلب، کیپری کلب لیہ(بانی آفتاب چیمہ)، ہائی وے کلب لیہ(بانی شیخ عزیز اللہ چن)، ٹی ڈی اے کلب لیہ(صدر محمد مشتاق)، بخاری کلب لیہ، جناح کلب لیہ(بانی وسیم بوبا)، فرینڈزکلب لیہ، الائنس کلب چوک اعظم (بانی امتیازعلی)، حیدری کلب کروڑ(صدر محمد اصغر)، کوٹلہ حاجی شاہ کلب (کپتان محمد منتظر شاہ)، پروانہ کلب لوریتو (بانی امانوئیل پروانہ) تے جانباز کلب فتح پور نیں۔ نمایاں کھڈاریاں وِچوں آفتاب چیمہ بہوں مشہور نیں جیہڑے زرعی ترقیاتی بینک دی طرفوں وِی کھیڈدے رئے نیں تے فرسٹ کلاس کرکٹ کھیڈن دا اعزاز وِی حاصل کر چکے نیں۔ اونہاں دے بعد کھڈاریاں دی ہِک لمی قطار لگی ہوئی اے جنہاں چنگی کھیڈد ا مظاہرہ کیتا اے۔
کرکٹ لئی ضلع لیہ وِچ کوئی سٹیدیم یاں قابلِ ذکر میدان نئیں اے۔ سکولاں تے کالجاں وِچ وِی کرکٹ دے میداناں دی تعداد بہوں گھٹ اے۔ ایس کھیڈ نوں زندہ رکھن لئی مناسب سرپرستی تے میداناں دی فراہمی وَل اُچیچی توجہ چاہی دی اے۔ ایہہ امر قابلِ ذکر اے کہ نویں نسل وِخ کرکٹ جنوں دی حد تائیں کھیڈی جاندی اے۔ مجبوری پارو ں مُنڈے گلیاں، سڑکاں تے محلیاں وِچ کھیڈدے نیں تے لوکاں دی باریاں دے شیشے بھندے نیں ۔ ایسراں بہوں ساریاں لڑائیاں ویکھن وِچ آئوندیاں نیں۔

کشتی
پنجاب دیاں بہوں پرانیاں کھیڈاں وِچوں ہِک اے۔ ہزاراں وَرہیاں توں پنجابی سورمے ایہہ کھیڈ بہوں شوق نال کھیڈدے آئوندے نیں۔ کُجھ چِر پہلاں اینہاں پہلواناں دا بہوں ناں ہوندا سی جیہڑے پِڑ جِت جاندے سن۔ ایس کھیڈ دی سدھر رکھن آلیاں نوں بہوں کڑی محنت کرنی پیندی اے تے جُثا کمائونا پیدنا اے۔ ضلع لیہ وِچ ایس کھیڈ دی تریخ بہوں پرانی اے۔ پَر سکھاں دی شاہی سمَے ایس تے عروج ہوندا سی۔ہُن تائیں روائتی میلیاں ٹھیلیاں وِچ ایس کھیڈ دا مظاہرہ ہُندا رہیا اے۔ دنگل ہوندے سن جنہاںوِچ دوروں دوروں پہلواناں نوں سَدیا جاندا سی۔ ہُن وِی کدیں کدیں کندھاں تے دنگل تے کشتیاں دے اشتہار ویکھن نوں لبھدے نیں جنہاں توں ایہہ پتہ چلدا اے کہ ہالے تیک ایہہ کھیڈ ساہ لیندی پئی اے۔ اَج توں کُجھ وَرہے پہلے تائیں سکولاں تے کالجاں وِچ منڈیاں دی کوڈی تے کُشتی دا اہتمام ہویا کردا سی پَر ہُن جدوں کہ بدلدے زمانے دیاں قدراں وِی بدل گئیاں نیں تے کُشتی دا رواج کِتھے رہنا سی۔
لیہ وِچ ممتاز رسول خان المعروف تاجو خان نیں فنِ پہلوانی نوں زندہ کیتا ہوئیا اے۔ اوہ لیہ دے سپورٹس سیکرٹری وِی رئے نیں۔ لیہ، فتح پور، کروڑ لعل عیسن تے چوک اعظم وِچ اکھاڑے بنے ہوئے نیں۔ ایتھے ہر جمعے نوں کُشتیاں ہوندیاں نیں تے سال وِچ ہِک واری وَڈا دنگل منعقد کیتا جاندا اے۔ پَر امیرتے شوقی بندیاں دے عدم تعاون تے سرکاری سرپرستی ناں ہوون دے کارن ایہہ سلسلہ وِی ہُن مُکدا جاندا اے۔ کنگری پہلوان، عمردین گجر، تاج محمد مشہدی، عبدالرئوف پہلوان، ریاض قصائی پہلوان تے افتخار پہلوان نیں ایس فن وِچ بہوں ناں کمایا۔ عنائت شاہؒ دے میلے تے کُشتی دا رنگ ویکھن آلا ہوندا اے ۔
پہاڑ پور وِچ ریاض میتلا، قاسم فوجی، غفور کالرو، فاروق کلاچی تے غلام گرمانی نیں فن پہلوانی وِچ ناں کمایا۔ صابر پہلوان (رستم لیہ)، خضرا پہلوان (رستم لیہ)، خدابخش عرف خُدّا پہلوان (رستم لیہ)، بگا پہلوان (رستم کروڑ) ، نذیر پہلوان تے ستار پہلوان (رستم دھوری) فنِ کشتی وچ بہوں محنت کردے نیں۔

گلی ڈنڈا (اِیٹی ڈنڈا)
جیسراں ناں توں ظاہر ہوندا اے ایس وِچ لکڑ دا ہِک ڈیڈھ فٹ لماں ڈنڈہ تے گِٹھ لمی گُلی جیہڑی دونواں پاسوں گھڑی ہوئی ہوندی اے استعمال ہوندی اے۔ دو ٹیماں بنائیاں جاندیاں نیں۔ ہر ٹیم وِچ کم سے کم دو کھڈاری ہوندے نیں۔ واری واری ایس گلی نوں ڈنڈے نال مخصوص انداز نال سٹ لائی جاندی اے جیس نوں ٹُل آکھیا جاندا اے تے مخالف کھڈیار گلی نوں چُک کے ڈنڈے نوں مارے گا۔ جے کر ڈنڈے نوں گلی وَج جاوے گی تے فیر واری تبدیل ہوجاوے گی نئیں تے پہلا کھڈاری فیر ٹُل مارے گا۔لیہ دے پِنڈاں تے شہراں وِچ ہالے تیک بہوں کھیڈی جاندی اے۔ ایس تے کوئی خرچہ نئیں آئوندا تے غریب منڈے کھنڈے آسانی نال کھیڈ سگدے نیں۔ ایس وِچ دلچسپی دا عنصر وِی بہوں زیادہ ہوندا اے۔
لان ٹینس
ٹینس دے فروغ لئی لیہ وِچ ’’سول کلب‘‘ قائم اے۔ ایتھے ہر سال الیکشن ہوندے نیں۔ ضلعی سربراہ ایس کلب دا مہتمم ہوندا اے۔ جلال حسین ٹینس دے بہوں چنگے کھڈاری نیں تے چِراں توں ایس کلب دے سیکرٹری لگے آئوندے نیں۔ شہباز رضوی (ایڈووکیٹ)، طارق عبداللہ تے شیخ ذوالفقار (ایڈووکیٹ) ٹینس دے ضلع لیہ وِچ بہوں مَنے پروَنے کھڈیار نیں۔لان ٹینس لیہ شہر دے علاوہ پورے ضلعے وِچ کِتھے وِی کھیڈی نئیں جاندی ۔ اینہوں اتنی پذیرائی نئیں لبھی جینی دوجیاں کھیڈاں نوں لوکی دیندے نیں۔ ایس دی بنیادی وجہ ٹینس کھیڈن لئی میداناں دی کمی تے ایہدے وِچ وَرتے جان والے ریکٹاں تے گینداں دی اُچی قیمت اے۔

لڈو
لڈوبہوں شوق نال کھیڈی جاندی اے۔ دکاندار تے منڈے بالے اکٹھے ہوکے کھیڈدے نیں۔ایس وِچ بہوں سارے خودساختہ قانون گھڑے جاندے نیں۔ ہِک گتے دا چوکور ٹوٹا جیہدے تے خاص ترتیب نال خانے بنے ہوئے ہوندے نیں، ہِک چھکا جیس تے ہک توں لے کے چھ تائیں دانے بنے ہوئے ہوندے نیں ، ہِک ڈبی جیس وِچ چھکے نوں پا کے سُٹنا پیندا اے تے چار رنگاں دیاں چار چار گوٹاں ایس کھیڈ وِچ وَرتیاں جاندیاں نیں۔ ویہلے ویلے دی سوہنی کھیڈ اے تے ایس تے کوئی خاص خرچہ وی نئیں آئوندا۔

لُکن میٹی
چاننیاں راتاں دی من بھانی کھیڈ اے۔ جتھے پنج دَس بچے اکٹھے ہوجان اوتھے اِی ایس کھیڈ نوں شروع کر دِتاجاندا اے۔ ایس وِچ بچے محلے، گلیاں تے گھراں وِچ لُکدے نیں تے ہِک بچہ جیہدے تے واری ہوندی اے اونہاں نوں لبھدا اے۔ جیس بچے نوں اوہ پہلاں لبھ لوے ، واری اوہدے تے آجاندی اے۔ چھون چھپائی تے لُکن میٹی وِچ بنیادی فرق اینا اِی اے کہ چھون چھپائی وِچ ہتھ نال چھونا لازمی ہوندا اے جدوں کہ لکن میٹی وِچ چھون دی کوئی لوڑ نئیں ہوندی بلکہ ویکھ کے ناں لے کے بلا لینا اِی کافی ہوندا اے۔ لیہ دی ہَر وَستی تے ہر پِنڈ وِچ سوتے پئے لازمی کھیڈی جاندی اے۔
مارکُٹائی
منڈیاں بالیاں دی پسندی دی کھیڈ اے۔ دوٹیماں دی صورت وِچ منڈیاں نوں وَنڈ لیا جاندا اے۔ ہِک گیند نال ہِک دوجے نوں چنگا کُٹیا جاندا اے۔ نشانے لے لے کے چُٹے جاندے نیں۔ بعض اوقات منڈے ٹیماں دی بجائے آپو اپنی کھیڈ وِی کردے نیں تے جیہڑا ساہمنے آجاوے اوس نوں اِی گیند نال کُٹ رکھدے نیں۔

وینی پھڑنا
ایس وِچ دو کھڈاری حصہ لیندے نیں۔ تکنیکی مہارت تے طاقت دا استعمال ہوندا اے۔ ہِک دوجے دی وینی پھڑنا تے چھڑانا بہوں دلچسپی دا باعث ہوندا اے۔ ایس کھیڈ نوں وینی پھڑنا تے گسنی پھڑنا وِی آکھیا جاندا اے۔

ہاکی
ہاکی (Hockey)تقریباً سوا سو وَرہے پرانی کھیڈ اے۔ 1900ء وِچ عالمی ہاکی بورڈ قائم ہوئیاسی جیس نیں ہاکی کھیڈن لئی قانون تے ضابطے گھڑے سن۔ پاکستان بنن دے بعد ہِک اُچیچا دورانیہ ایہو جیہا آیا سی جیہدے وِچ جواں سال بندے تے پڑھوکے ایس کھیڈ توں بہوں متاثر ہوئے سن۔ اینہوں شوق نال کھیڈن دی ہِک وجہ ایہہ سی جے ہاکی پاکستان دی قومی کھیڈ قرار دِتی گئی سی۔ عالمی سطح تے قومی ٹیم دا چنگا دبدبہ سی۔ ضلع لیہ وِچ ہاکی کھیڈن لئی کوئی قابلِ ذکر میدان نئیں اے ایس لئی لوکی گلیاں تے خالی پلاٹاں وِچ ہتھ دیاں بنیاں ہوئیا ں ہاکیاں نال کھیڈن تے مجبور نیں۔ چونکہ ایس کھیڈ دی سرپرستی ناں ہوون دے برابر اے ایس لئی کھڈاری اینہاں گلیاں کوچیاں وِچوں نکل کے اَگے نئیں آسگے۔ ہولی ہولی ایہہ کھیڈ وِی زوال دا شکار ہوگئی اے۔ کرنل سید محمد رضا، مہر عبدالرحمن، افضال احمد، تاج گڑیانوی، خالد حسین خالدی، افتخار افتی، چوہدری سمیع اللہ ، قاضی شفیع تے شیخ نیاز حسین وغیرہ نیں ہاکی دا بہوں چنگی کھیڈ پیش کیتی اے۔
1972ء وِچ قائم ہوون آلے ’’اباسین ہاکی کلب لیہ‘‘ نیں ، جیہڑا بہوں منظم تے وَڈا کلب گنیا جاندا سی، مہر عبدالرحمن دی قیادت وِچ بہوں سوہنی کھیڈ دا مظاہرہ کیتا۔ مہر عبدالرحمن اِی ایس کلب دے بانی سن۔ 1990ء تائیں ایس کلب نیں ضلعے اندر تے دوجیاں ضلیاں وِچ ہوون آلے بہوں سارے ٹورنامنٹاں وِچ شرکت کیتی تے اپنے شہر دا ناں روشن کیتا۔ اباسین ہاکی کلب تے ڈسٹرکٹ ہاکی ایسوسی ایشن دے زیرِ اہتمام ہر سال ’’آل پاکستان تاج میموریل ہاکی ٹورنامنٹ‘‘ داانعقاد ہوندا سی تے ایہدے وِچ ملک دے وَڈے وَڈے کلب حصہ لیندے سن۔
افضال احمد خان ہاکی دے بہوں ستھرے کھڈیار سن۔اوہ قومی ہاکی ٹیم لئی ٹرائل دین گئے پَر بھیڑی قسمت کہ کامیاب ناں ہوسگے۔ تاج محمد خان ہاکی تے فٹ بال دے مشہور کھڈیارسن۔ ہاکی دے نال اونہاں نوں جنون دی حد تائیں لگائو سی۔عمر دے اَخیرلے دیہاڑیاں تائیں اونہاں ہاکی نال رابطہ نئیں توڑیا سی بلکہ نویں کھڈاریاں دی کوچنگ کردے سن۔ لیہ اکثر کھڈیار اونہاں دے چَنڈے ہوئے نیں جنہاں وِچوں عباس رضا مرحوم،حیدررضا مرحوم، قبول خان، نذیر ملک، افضال جونیئر، افتخار افتی، بلال احمد، جلال الدین، لعلن بھائی مرحوم، ایوب بھائی، مہر عبدالرحمن تے قاضی شفیع قابلِ ذکر نیں۔

لیہ وِچ لوکاں دے من بھانے مشغلے
پنجاب دے دوجے علاقیاں وانگوں لیہ دے وسیب دے وسنیکاں نیں اپنے آپ نوں مصروف رکھن لئی بہوں سارے مشغلے اپنائے ہوئے نیں۔ بعض مشغلے صرف دلچسپی ،سوادتے وقت گذاری لئی ہوندے نیں تے کُجھ ایہو جئے وِی ہوندے نیں جنہاں نال شوق وِی پورا ہوندا اے تے روٹی وِی چلدی رہندی اے۔ کئی شوق بہوں ظالمانہ تے پُر تشدد ہوندے نیں جیہڑے انسان دی شخصیت نوں وِگاڑ دیندے نیں۔ اینہاں توں توبہ اِی بھلی ہوندی اے۔

باغبانی
پنڈاں دے وسنیکاں نوں تے باغبانی دے بھرپور مواقع میسر ہوندے نیں جدوں کہ شہراں دے لوکاں نوں تھاں دی کمی دے پاروں اپنا شوق پورا نئیں کرسگدے۔ ایس لئی جنہوں وِی ہِک دو مرلے لُگی تھاں لبھدی اے اوہ اوتھے گلاباں تے بوٹے، موسمی پھلاں دیاں کیاریاں تے نکے نکے پھلدار بوٹے لا دیندے نیں۔ اینہاں دی چنگی ویکھ بھال کرنی پیندی اے۔ باغبانی دے شوقی لوک کھالیاں دی بھل، کھاد تے مال ڈنگراں داگویا مِٹی وِچ ملائوندے نیں تے گھراں دے نلکیاں تے موٹراں نال پانی لائوندے نیں۔
گھراں وِچ عام طور تے گلاب، موتیا، چنبیلی، کلی، رات دی رانی، دن دا راجہ، دولت بوٹی (کریڈٹ)، کلغہ، گیندا، گلِ دوپہری، چاننا، بوگن ویل، مور پنکھ، سرو، لالہ وغیرہ لائے جاندے نیں جدوں کہ رُکھاں لئی جامنوں،دھریک، ٹاہلی، امب، سفیدہ، انار، سنبل، سکھ چین، نِبو، کینو تے امروداں دا انتخاب کیتا جاندا اے۔ گراسی پلاٹ لئی کئیاں قسماں دے گھاہ نرسریاں توں لبھ جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ بہوں ساریاں نرسریاں باغبانی دے شوقی لوکاں دی امدا دکردیاں نیں۔ محکمہ جنگلات وِی شجرکاری مہم لئی عارضی نرسریاں تے بوٹیاں دے اسٹال لائوندا اے۔ ایتھے ہِک دو گرین ہائوس وِی ویکھن وِچ آئے نیں جتھے موسم دی تمازت تے ماحولیاتی آلودگی توں بوٹیاں نوں بچایا جاسگدااے۔

بٹیر بازی
بیٹر بازی بہوں پرانا مشغلہ اے۔ بٹیراں دی لڑائی کرائی جاندی اے۔ میانوالی، خوشاب، بھکر، منکیرہ، مظفرگڑھ تے ڈیرہ غازیخان دی طراں لیہ دے علاقے وِچ وِی بٹیربازاں دی بہتات اے۔ بٹیریاں نول جال دی مدد نال پھڑیا جاندا اے۔ شوقی لوک اینہاں نوں لڑائی لئی تیار کردے نیں۔ عام طور تے بٹـیراں دے شوقی گراسی پلاٹاں، بساں ویگناں دے اڈیاں تے تے پرانی قسم دے چاء خانیاں وِچ بیٹھے ہوئے نظر آئوندے نیں۔ کپڑی دی ہِک اُچیچی تھیلی وِچ بٹیرے نوں رکھیا جاندا اے تے ایس تھیلی نوں ہتھ وِچ پھڑکے بٹیرے دی ٹہل سیوا کیتی جاندی اے۔ بٹیرباز بڑے پیار نال بٹیریاں نوں ہتھ پھیردے نیں تے مُٹھ مروڑا کردے نیں۔ بٹیرے نوں گرمی بوہتی لگدی اے تے کھان پین وَلوں وِی بہوں نفیس ہوندا اے۔

بکریاں پالنا
پنڈاں وِچ تے ہر گھر وِچ بکریاں رکھیا ں ہوندیاں نیں۔ شہراں وِچ بکریاں پالنا ہِک مشغلہ گنیا جاندا اے۔ عورتاں عام طور تے نِکے قد دیاں ٹیڈی بکریاں گھراں وِچ رکھدیاں نیں۔ صبح اینہاں نوں گھروں کڈھ دِتاجاندا اے تے سڑکاں، غلہ منڈیاں، سبزی منڈیاں تے ریہڑیاں دے دوالے سارا دِن لنگھائوندیاں نیں تے رزق حاصل کردیاں نیں۔ ایسراں گھر آلیاں نوں اینہاں دے پَٹھے ڈَٹھے دا خرچہ نئیں چُکنا پیندا۔ ایس نسل دیاں بکریاں پَھل وِی بہوں دینیدیاں نیں۔ جے کر سڑکاں دے مٹر گشت کردی کوئی بکری کِسے ٹرک بس تھلے آجاوے تے بکری دے مالک ٹرک بس آلیاں کولوں ایس دی چنگی بھلی قیمت وصول کردے نیں۔ ایہہ بہوں منافع بخش مشغلہ اے تے گھر دی لوڑ پوری کرن لئی دُدھ دا وِی اوکھے ویلے انتظام ہوجاندا اے۔

پتنگ بازی
برصغیر پاک وہند تے دوجیاں کئیاں مُلکاں وِچ ایہہ مشغلہ جنون دی حد نوں اَپڑ گیا اے۔ کدیں زمانہ ہوندا سی کہ پتنگ بازی صرف جنگاں تائیں محدود ہوندی سی۔ صلاح الدین ایوبی، محمد بن قاسم تے چنگیز خان دے زمانیاں وِچ اینہاں پتنگاں دی مدد نال مخالف فوجاں نوں ڈرایا دھمکایا جاندا سی تے اینہاں دے ذریعے دشمن دے خیمیاں وِچ اَگ لائی جاندی سی پَر ہُن اینہاں دی جنگ دے میدان وِچ کوئی لوڑ نئیں رئی۔ بسنت رُت وِچ پتنگ بازمختلف قسم دیاں پتنگاں اُڈا کے اپنا شوق پورا کردے نیں۔ ایس مقصد لئی دکاناں سج گئیاں نیں جتھوں رنگ برنگیاں گُڈیاں مُل لبھدیاں نیں ۔ اینہاں پتنگاں تے گُڈیاں نوں جسامت دے لحاظ نال کئی ناں دِتے جاندے نیں۔ پیچے لائون لئی مضبوط ڈوراں دی لوڑ پیندی اے۔ شوقیناں نوں پیچے نال پتنگ کٹن دا عجیب سواد لبھدا اے۔ لیہ، چوک اعظم، فتح پور تے کوٹ سلطان وِچ لوکاں نیں پتنگ بازی دا بہوں شوق اے۔ پنڈاں تھاواں تے بچے شاپر نوں کٹ کے آپ اِی گڈی بنا لیندے نیں۔

تیتر بازی
تھل دا ہِک اہم مشغلہ تیتر بازی وِی اے۔ تِتر کئیاں قسماں دے ہوندے نیں پَر تھل دے علاقے وِچ دوقسماں زیادہ ویکھن وِچ آئوندیاں نیں۔ ہِک کالا تِتر تے دوجا بگا تِتر۔ ایہہ بہوں نفیس تے مہنگا پکھو اے ۔شوقی بہوں محنت نال ایس نوں پھڑدے نیں۔
وَڈا تِتر سدھائون دے داء دا نئیں ہونداایس لئی تِتراں دے بوٹ پھڑے جاندے نیں۔ اینہاں نوں سدھایا جاندا اے۔ تِتر دی آواز بہوں تِکھی تے سوہنی ہوندی اے۔ ایس نوں رکھن لئی سوہنے سوہنے پنجرے بنوائے جاندے نیں تے اُتے رنگدار کپڑا پائیا جاندا اے۔ تِتراں دی چکری کئیاں تھاواں تے کرائی جاندے اے جِتھے جِتن آلے تِتر دے مالک نوں چنگا بھلا انعام دِتا جاندا اے۔
شکار
پرانے زمانے توں اِی لیہ دے لوکاں وِچ شکار دا بہوں شوق پایا جاندا اے۔ علاقے وِچ چونکہ جنگلاں، غیرآباد تے سُنج رقبیاں دی بھرمار اے ایس لئی جنگلی جانور وِی بہوں تعداد وِچ پائے جاندے نیں۔ جنگلی پکھوواں دا شکار باز تے ائرگن دی مدد نال کیتا جاندا اے جدوں کہ جنگلی جانور سیڑ، گِدڑ، سیہہ، سور تے ہرن دے شکار لئی کُتے، بندوقاں، سوٹیاں تے گڈیاں استعمال کیتیاں جاندیاں نیں۔ سور دے شکار لئی ایتھے وَڈے زمینداراں دے کول دعوتاں ہوندیاں نیں۔ سور نوں پھڑ کے رَسے نال بنھ کے کتے چھڈے جاندے نیں تے شکاردے شوقی کول بہہ کے تماشا ویکھدے نیں۔ ایتھے کُجھ چِر پہلاں تائیں سعودی ریاستاں توں بندے شکار کھیڈن لئی آئوندے سن۔

طوطے پالنا
بازاروں آسٹریلوی نسل دے رنگ برنگے طوطے آسانی نال لبھ جاندے نیں۔ لوک اینہاں دی معصومیت، سوہنپ تے رنگت دے پاروں انہاں نوں اپنے گھراں وِچ شوق نال رکھدے نیں۔ اینہاں دا کھاج صرف باجرہ، جو تے کنک دے دانے نیں۔ فطرتاً بہوں کھچرے ہوندے نیں جیہدی وجہ توں بچے اینہاں نوں بہوں پسند کردے نیں۔ اینہاں دے علاوہ کاٹھے تے راء طوطے وِی رکھے جاندے نیں۔ راء طوطیاں تے محنت کرکے اینہاں نوں بولنا سکھایا جاندا اے۔

کبوتر بازی
کبوتر بہوں سوہنا تے معصوم پکھو اے۔ برصغیر پاک وہند وِچ کبوتر بازی نوں ہمیشاں توں اِی بڑی اہمیت حاصل رئی اے۔ ضلع لیہ دے اکثر علاقیاں وِچ کبوتر رکھے گئے نیں۔ لوکاں نیںگھراں وِچ کبوتراں لئی اُچیچی جاہ بنائی ہوندی اے تے اینہاں دے بیٹھن لئی ٹی وی دے انٹینے طراں دے جنگلے چھتاں تے لائے ہوندے نیں۔ کبوتر باز اکثر شام نوں اپنے گھراں دیاں چھتاں تے کھلو کے کبوتراں نوں اُڈائوندے نیں تے مختلف بولیاں ماردے نیں۔ کبوتراں دیاں کئی قسماں فضاء وِچ قلابازیاں لا کے ویکھن آلیاں نوں حیران کر دیندیاں نیں۔ ایہہ کبوتر دوجیاں نالوں تھوڑے مہنگے ہوندے نیں۔ لیہ شہر، فتح پور تے اوہدے مضافات وِچ کبوتر رکھن دا رواج بہوں زیادہ ویکھن وِچ آیا اے۔

کُتے پالنا
لیہ دے علاقے وِچ کتے پالن دا بہوں رحجان ویکھن وِچ آیا اے۔ راکھویں کُتیاں دی بہوں خاطر مدارت کیتی جاندی اے ۔ کُتے پالن دے شوقی لوک اینہاں نوں دُدھ، گوشت، پراٹھے تے بہوں ساریاں طاقت آلیاں خوراکاں کھواندے نیں۔ پنڈاں وِچ فصلاں تے ککڑیاں بطخاں دی راکھی لئی کُتے رکھے جاندے نیں۔ کتیاں دی لڑائی وِی کرائی جاندی اے ۔ ایس موقعے تے ڈھول وَجا کے آسے پاسے ہوکا لوا دِتا جاندا اے تے مِتھے ہوئے ویلے تے لوک پِڑ تے اپڑ جاندے نیں۔ کتیاں دی لڑائی دا فیصلہ کِسے ہک کُتے دے نٹھ جان یا مر جان تے ہوندا اے۔ ضلع لیہ وِچ السیشن، بل ٹیرئیر، بوہلی، بلڈاگ، پِستے تے شکاری کتے رکھے جاندے نیں۔ جرمن شیفرڈ کتا بہوں مہنگا تے راکھی دے دا ء دا ہوندا اے۔ کتیاں دے شوقی کتیاں نوں رِچھا ں نال وِی لڑائوندے نیں پَر ایہہ نورا کُشتی ہوندی اے۔

ککڑ اں دی لڑائی
چناب دے علاقیاں دے مقابلے وِچ ایتھے ککڑپالن دا رواج بہوں گھٹ اے۔ ایس شوق دی تسکین لئی اصیل ککڑ رکھے جاندے نیں ۔ککڑ نوں بہوں شوق تے محنت نال پالیا جاندا اے۔ کھاج دی بہوں چِنتا کیتی جاندی اے۔ ایس دی سیخ تراشی کرکے اینہوں پِڑ وِچ لیایا جاندا اے۔ ککڑاں دی لڑائی دا سٹائل وِی وکھرا ہوندااے۔ جیہڑا ککڑ لڑائے دے دوران پِڑ وِچوں نٹھ جاوے یا بے ہوش ہوکے ڈھیہہ جاوے اوہ ہَر جاندا اے۔ ایس شوق دا منفی پہلو ایہہ اے کہ اینہاں ککڑاں تے شرطاں لائیا ں جاندیاں نیں ۔ نالے ککڑاں دی لڑائی بہوں خونریز ہوندی اے۔ایس شوق نوں ظالمانہ شوق آکھیا جاندا اے۔

٭٭٭

Share