Chapter 8: Animals & Birds of Layyah | باب ہشتم: لیہ کے جانور اور پرندے

لیہ وِچ پاکستان دے دوجے علاقیاں وانگوں مختلف قِسماں دے جانور پائے جاندے نیں۔ چونکہ لیہ دا علاقہ زیادہ تر غیرآباد تے بنجر اے ایس لئی ایتھے جنگلی جانوراں دی چنگی بھلی وسیوں اے۔ بارلہا(سور، خنزیر)، بِگھیاڑ، گِدڑ، ہرن، سیہہ، گالڑ، نیولا، گو، سیّڑ، لومڑ تے جنگلی بلے بہوں زیادہ پائے جاندے نیں۔ پکھوواں دا وِی ایتھے کوئی گھاٹا نئیں اے۔ ایتھے دا ’’کالا تِتر‘‘ بہوں مشہور اے۔ آباد کاری دے وَریاں تائیں ایتھے بازاں دیاں بہوں ساریاں قسماں ویکھن وِچ آئوندیاں سن پَر ہُن نئیں لبھدیاں۔ البتہ ’’باری‘‘ تے ’’شکرا‘‘ کدیں کدیں ویکھن وِچ آئوندا اے۔ پالتوجانور بہوں چاء نال رکھے جاندے نیں جیہڑے غریب طبقے لئی روزی دا سبب وِی بندے نیں۔ اُوٹھ، بکریاں، بھیڈاں،گاواں تے مجھاں ہر پِنڈ تے ہر شہر وِچ ویکھن نوں لبھدے نیں۔ گاواں ، مجھاں تے بھیڈاں بکریاں دے وَڈے وَڈے اَجڑ لوکاں نیں رکھے ہوئے نیں۔ لیہ وِچ پائے جان آلے جانوراں دی تفصیل کُجھ ایسراں اے۔

اُوٹھ
تھل دا بہوں اہم جانور اے۔ اُچے قد کاٹھ تے بہوں زیادہ طاقت دا مالک ہوندا اے۔ ایس دے چوڑے چوڑے پیر ریت تے بھجن وِچ بہوں مدد کردے نیں جیہدے پاروں اینہوں ریگستان دا جہاز آکھیا جاندا اے۔ پرانے زمانے وِچ لوک ایہدے تے سواری کردے سن تے ایہدے تے لَد کے سامان ہِک جاہ توں دوجی جاہ تے لے جاندے سن۔جنگاں وِچ بہوں زیادہ مدد کردا سی۔ ہُن دے سَمے وِچ لوکاں نیں اُوٹھ ریہڑے بنائے ہوئے نیں جنہاں دے ذریعے سامان دی نقل و حمل کیتی جاندی اے تے بھاڑا (کرایہ) لے کے روٹی کمائی جاندی اے۔ بعض لوکاں نیں اُوٹھاں نوں شوق نال رکھیا ہویا اے۔ اینہاں نوں نَچن تے گُھلن دی تربیت دیندے نیں۔ اینہاں دے خاص طریقے نال پُھل بوٹے بنائے جاندے نیں جنہاں دی وجہ توں ایہہ اکھاں نوں بہوں بھلے لگدے نیں۔ فتح پور دے نیڑے حضرت عنائت شاہ بخاریؒ دے مزار تے ہر سال لگن آلا اُوٹھاں دا میلہ پورے پاکستان وِچ مشہور اے۔

بٹیرے
چڑی نالوں کُجھ وَڈا ہوندا اے تے تِتر نالوں کُجھ نکا ہوندا اے۔ بہوں سوہنا پکھو اے۔ تھل دے علاقے وِچ بھوری گندمی رنگت دا ویکھن وِچ آئوندا اے۔ گرمیاں وِچ کنک دی فصل پکن تے بٹیریاں دے جتھے ڈاراں دی صورت وِچ آئوندے نیں۔ سردیاں وِچ لُک جاندا اے تے لبھن دے باوجود نئیں لبھدا۔ تھل وِچ جنگلاں تے بوجیاں جھاڑیاں وِچ اپنا مسکن بنائوندا اے۔ اینہوں جال دی مدد نال پھڑیا جاندا اے۔ بندوق نال ایہدا نشانہ لیا جاوے تے چھرے لگن دے پاروں ایہدا ماس کھان دے لائق نئیں رہندا۔ تھل وِچ ایہدی چنگی بھلی وسیوں اے کیوں جے ایتھے دی آب وہوا ایس نوں چنگی لگدی اے۔ بٹیر باز لوک اینہوں بہوں شوق نال پالدے نیں تے ایہدی خوراک دا خیال رکھدے نیں۔ اینہاں دی لڑائی دے ٹورنامنٹ منعقد کیتے جاندے نیں تے اینہاں تے وَڈیا ں وَڈیاں شرطاں لائیاں جاندیاں نیں۔

بجڑا
قرمزی تے مٹیالے رنگ دا بہوں سوہنا پکھو اے۔ ضلع لیہ دے جنگلاں وِچ پایا جاندا اے۔ اینہوں پاکستان بنن توں پہلا ں یورپ دے مُلکاں وِچ برآمد کیتا جاندا سی جیہدی وجہ توں ایتھے ایہدی تعداد گھٹ گئی سی۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ ایہہ بَیّے دی ہِک قسم اے کیوں جے ایہدی چُنج بیّے وانگوں دندیاں آلی ہوندی اے۔ اینہوں بہوں شوق نال رکھیا جاندا اے تے بہوں سارے کرتب سکھائے جاندے نیں۔ ایہہ ایناں سوہنا آلنا ں بنائوندا اے کہ بندہ ویکھ کے اللہ دی قدرت بارے سوچن تے مجبور ہوجاندا اے۔ لوکاں نیں اپنے گھراں وِچ ایہدے آلنے زیبائش لئی کندھاں تے لَمکائے ہوئے نیں۔

بطخ
سوہنا آبی تے پالتوپکھو اے۔ لیہ وِچ دو قسم دیاں بطخاں رکھیاں جاندیاں نیں۔ ہک قسم دی بطخ دی گِچی لمی تے جُثہ وَڈا ہوندا اے۔ ایہہ گھر دی نگرانی وِی کردیاں نیں تے کِسے خطرے دی صورت وِچ ایناں رَولا پائوندیاں نیں گھر دے مالک سُجاک ہوجاندے نیں۔ بطخاں دی دوجی قسم دیاں گِچیاں تے جُثے نکے ہوندے نیں۔بطخ حلال پکھو اے۔ ایہدے انڈے کُکڑی وانگوں اِی ہوندے نیں تے کھائے جاندے نیں۔ وَڈیاں بطخاں بچیاں نوں ڈرا کے خوش ہوندیاں نیں۔

باندر
بہوں شرارتی تے ذہین جانور اے۔ ضلع لیہ وِچ ایہہ جانور قدرتی طور تے نئیں پایا جاندا کیوں جے ایتھے دا ماحول ایس نوں راس نئیں آئوندا پَر پکھی واس لوک اینہوں پالدے نیں تے اینہاں نوں کرتب سکھائوندے نیں۔ اینہاں دا تماشہ وِکھا کے اپنا تے اپنے بچیاں دا ڈِھڈ پالدے نیں۔ ایہہ پکھی واس باندراں نوں شمالی پہاڑی علاقیاں توں خرید کے لیائوندے نیں۔ بعض لوک ڈیرہ اسماعیل خان توں باندر بطور مستعار وِی لے کے آئوندے نیں تے شوق پورا ہون تے واپس کر آئوندے نیں۔ عام طور تے دو ہزار توں لے کے اڈھائی ہزار تائیں باندر دا بچہ لبھ جاندا اے۔ بچے ایس جانور نال بہوں پیار کردے نیں۔ اَج توں کُجھ چِر پہلاں ڈرئیور اپنے نال ٹرکاں تے رکھدے ہوندے سن تے ایہہ پچھے لَدے ہوئے سامان دی حفاظت کردے سن۔ ہُن گھٹ ویکھے جاندے نیں۔

بکری
سوہنا، صفائی پسند تے بہوں نَٹ کھٹ پالتو جانور اے۔ بکریاں علاقہ لیہ وِچ پرانے زمانیاں توں اِی گھراں وِچ پالیاں جاندیاں نیں۔ اینہاں دیاں کئی قسماں نیں پَر لیہ وِچ بِیتل تے ٹیڈی نسل دیاں بکریاں رکھیا ں جاندیاں نیں۔ بیتل بکریاں نوں گھراں وِچ رکھ کے پٹھے ڈَٹھے پائے جاندے نیں تے اینہاں دا کھیر استعمال وِچ لیایا جاندا اے جدوں کہ ٹیڈی نسل دیاں بکریاں نوں گلیاں تے محلیاں وِچ کھلے عام چھڈ دِتا جاندا اے تے ایہہ اپنی خوراک بازاراں، سڑکاں، سبزی منڈیاں تے غلہ منڈیاں وِچ ٹُر پِھر کے لبھدیاں نیں۔ پِنڈاں وِچ لوکاں نیں اینہاں دے اجڑ پالے ہوئے نیں۔ کدیں کدیں ایہو جئے اَجڑ ویکھن وِچ آئوندے نیں جنہاں وِچ لمے والاں والیاںپہاڑی بکریاں شامل ہوندیاں نیں۔ ایہہ پٹھان تے بلوچ پکھی واساں دے اَجڑ ہوندے نیں۔ بکرے قربانی دے موقعے تے ویچے جاندے نیں تے اینہاں نوں چنگا مُل لگدا اے۔ گھراں دی معیشت نوں بکریاں پاروں چنگا سہارا لبھ جاندا اے۔ چوبارہ شہر دے چڑھدے پاسے سرکاری تحویل وِچ بکریاں دا ’’انگورا گوٹ فارم‘‘ اعلیٰ پیمانے تے کم کردا پئیا اے۔ ایہہ اپنی نوعیت دا منفرد فارم اے۔

بَٹھوّاں(بچھو)
تھل دے علاقے وِچ ہَرے تے پیلے رنگ دا بٹھواں عام پایا جاندا اے۔ ایہہ زہریلا جنگلی کیڑا اے۔ جنگل، ریگستانی بوجیاں تے نہراں دے کنارے تے کثرت نال پایا جاندا اے۔ بہوں چِراں تائیں اِٹاں کِسے جاہ تے پئیاں رہن تے اینہاں تھلے بے بہا بٹھویں خبرے کِتھوں آجاندے نیں۔ اینہاں دی لمی پوچھل اُتے نوں اُٹھی ہوئی ہوندی اے جیہدے اخیر تے ڈنگ ہوندا اے۔ ایس ڈنگ وِچ زہربھریا ہوندا اے۔ ایہہ انہا کیڑا اے۔

بگلا
چِٹے رنگ دا پانی دا واسی پکھو اے۔ ایہہ عام طور تے دریائے سندھ دے کنڈیاں تے لبھدااے۔ اپنا کوئی مستقل آلنا نئیں بنائوندا تے جھگی واساں طراں ٹُر پِھر کے جگ دا میلہ ویکھدا اے۔ اینہاں ٹنگاں تے گِچی لمی ہوندی اے تے عام طور تے ہِک ٹنگ تے کھڑا نظر آئوندا اے۔ ویکھن وِچ اینویں لگدا اے کہ ڈونگھی نیندریں سُتا ہویا اے پَر جیس ویلے کوئی نکا آبی جانور ایہدے نیڑے آئوندا اے، اینہوں اپنی چُنج نال پھڑ کے ہڑپ کرلیندااے۔ نکیاں مچھیاں دے پُونگے تے ڈڈواں دے بچے ایہدی مَن بھانی خوراک اے۔ کسان جتھے کِتھے فصلاں نوں پانی لائوندے نیں، ایہہ فوری طور تے اوتھے اَپڑ جاندے نیں تے پانی وِچوں نکلن آلے کیڑے مکوڑے بڑے شوق نال کھاندے نیں۔دریائے سندھ دے کنڈیاں تے ایہدیاں کئی قسماں رہندیاں نیں۔

بگھیاڑ
بگھیاڑ (بھیڑیا) خونخوار جنگلی جانور اے۔ کُتے دی جسامت دا ہوندا اے۔ ضلع لیہ دے جنگلاں وِچ تے وسیع بنجر رقبیاں وِچ کثرت نال پایا جاندا اے۔ ایہہ شکاری جانور اے تے جدوں ٹولے دی صورت وِچ نکلدے نیں تے گھوڑے، گاں تے مجھ تائیں وَڈے جانور نوں ڈھاہ لیندے نیں۔ بھیڈاں بکریاں لئی تاں ہک یا دو بگھیاڑ ای بہوں ہوندے نیں۔ ایہدی شکل بگھیاڑی کُتے نال رَلدی مِلدی اے بس بگھیاڑ دی پُوچھل ذرا لَمیری ہوندی اے۔

بلبل
بلبل اوہ پکھو اے جنہوں فارسی، اردو تے پنجابی شاعراں نیں اپنی شاعری وِچ استعارے دے طور تے بہوں وَرتیا اے۔ ایہدی آواز بہوں سریلی تے رسیلی ہوندی اے۔ ایہدی لمبان اَٹھ توں نو اِنچ تائیں ہوندی اے تے تھل دے علاقے وِچ رَتی پوچھل آلے بلبل زیادہ پائے جاندے نیں۔ پوچھل دے تھَلے رَتا نشان ہوندا اے۔ ایہدی آواز نوں سِدھی دِل نوں لگدی اے۔ معصوم تے پُرامن پرندہ اے تے دانہ گھاہ چُگ کے گذر بسر کردا اے۔ لیہ دے جنگل تے جھاڑیاں وِچ آلنے بنائوندا اے۔ انساناں نال سنگت دا خواہاں اے۔

بلی
پالتو تے جنگلی شکاری جانور اے۔ ہِک فٹ قد دی مالک ہوندی اے۔ مختلف رنگاں وِچ پائی جاندی اے۔ صفائی پسند تے سوہنے کُولے جُثے دی مالک ہوندی اے تے اکثر گھراں وِچ اینہوں بڑے پیار نال رکھیاجاندا اے۔ دُدھ تے ماس ایہدی مَن بھانی خوراک اے۔ نکے پکھو، چوہے تے نکے جانوراں دا شکار وِی کردی اے۔ ضلع لیہ وِچ اکثر ہوٹلاں تے ڈیریاں ڈَپیریاں تے ویکھیاں جاندیاں نیں۔جنگلی بِلے بہوں خطرناک ہوندے نیں تے نکے موٹے جانور نوں ڈھاہ لیندے نیں۔ رُکھاں تے چڑھن دی خوبی دے پاروں کُتیاں تے بگھیاڑاں دے قابو نئیں آئوندے۔
بھیڈاں
ایہہ پرانے زمانے دا جنگلی تے ہُن دا پالتو جانور اے۔ ایہدے جُثے تے لمے اونی وال (جَت) ہوندی اے۔ ایہہ جانور بلوچستان تے شمالی علاقہ جات توں ضلع لیہ وِچ لیاندا گیا۔ ایہدے پیراں تھلے ہِک خاص قسم دے غدود ہوندے نیں جنہاں وِچوں خاص قسم دی بُو آئوندی اے۔ ایس بُو نوں سُنگھ کے بھیڈاں ہِک دوجے دے پِچھے پِچھے ٹُریاں رہندیاں نیں۔ ایس بُو دے پاروں ایہہ ہِک گلے وِچ اکٹھیاں رہندیاں نیں تے اینہاں نوں اَنج کرنا اوکھا ہوجاندا اے۔ کابلی بھیڈاں تے دُنبے بہوں شوق نال پالے جاندے نیں۔ عیدالاضحی تے اینہاں دی قربانی دِتی جاندی اے۔ ایہدے علاوہ تھل دے لوکاں نیں اینہاں دے وَڈے وَڈے اَجڑ پال رکھے نیں جیہڑا اینہاں دی معیشت نوں مضبوط سہارا دیندے نیں۔ ایہدا دُدھ بہوں گھاٹا (کثیف) ہوندا اے تے بہوں ساری دیسی دوائیاں وِچ وَرتیا جاندااے۔

بیا
نکا جیہا ہنر مند جنگلی پکھیروا ے۔ اینہوں بہوں سیانا سمجھیا جاندا اے۔ قد عام طور تے 6اِنچ دے لگ بھگ ہوندا اے، پَر بھورے رنگے تے تَھلواں حصہ مالٹے رنگا ہوندا اے۔ ضلع لیہ دے جنگلاں وِچ بکثرت پایا جاندا اے۔ اُچے رُکھاں تے بہوں ہنر مندی نال اپنے سوہنے جئے آلنے بنائوندا اے ۔ ایہہ آلنے لوکی اُتار کے اپنے گھراں وِچ زیبائش دے طور تے لمکائوندے نیں۔ کئی بندیاں نیں اینہاں آلنیاں دا وَپار شروع کیتا ہوئیا اے۔

تلیئر
موسمی اثرات دے پاروں نقل مکانی کرکے ساون تے بہار دے موسم وِچ تھل دے علاقے وِچ خاص کر دریائے سندھ دے کنڈیاں تے آئوندا اے۔ زیادہ تر سُرمئی رنگ دا ہوندا اے۔ بیے وانگوں سوہنا آلنا بنائوندا اے۔ انسان دوست پرندیاں وِچ شمار کیتاجاندا اے۔ کنک دی بیجائی دے دیہاڑیاں وِچ بھوئیں دے نقصان دہ کیڑیاں مکوڑیاں نوں چُن چُن کے کھاندا اے تے ایسراں وائی رائی کرن آلیاں نوں فائدہ پہنچاندا اے۔ پاکستان وِچ ایہدے شکار دی ہَٹک اے پَر لوکی نئیں رُکدے۔ ایہدا گوشت بہوں لذیز ہوندا اے۔
تِتر
علاقہ تھل دا بہوں سوہنا تے مشہور پکھو اے۔ اینہوں بہوں شوق تے سدھراں نال پالیا تے سدھایا جاندا اے۔ ایہدی پوچھل تے کھمب ایہدے جُثے دے لحاظ نال نِکے ہوندے نیں ایس لئی ایہہ لمی اُڈاری نئیں مار سگدا۔ جھاڑیاں بوجیاں ، جنگلاں تے زیرِ کاشت رقبیاں وِچ اپنی وَسیوں کردا اے۔ تھل وِچ ایہدیاں دو قسماں پائیا ں جاندیاں نیں۔ ہک جِٹا یا بَگا تِتر تے دوجا کال تِتر یاں بھٹ تِتر ۔تِتراں دے شوقی لوک اینہاں دی تیز آواز دے بہوں شیدائی ہوندے نیں۔ اینہوں بادام وِی کھوائے جاندے نیں تے کوڑے بادام کھالین نال ایہدی موت وِی واقع ہوجاندی اے۔

ٹچ
کُکڑی دی ہِک قسم اے۔ ایہدی تیز آواز ’’ٹچ ٹچ‘‘ دے پاروں اینہوں ٹِچ آکھیا جاندا اے۔ بعض لوک ایس نوں چکوری وِی آکھدے نیں۔ پِنڈاں وِچ کُکڑیاں دے نال اینہاں نوں پالیا جاندا اے۔ سرمئی رنگ دے پَراں وِچ بہوں سوہنی لگدی اے۔ دانا دُنکا چُگدی اے۔

چڑی
جنگلی پکھیرو اے۔ شہراں وِچ وِی کئی قسماں دیاں چِڑیاں آلنے بنا کے رہندیاں نیں۔ اینہاں دا جُثہ بہوں صاف ستھرا ہوندا اے تے نالے ایہہ حلال ہوندیاں نیں۔ پِنڈاں وِچ دھمی ویلے اپنی چہکار نال سِجھ نکلن دا اعلان کردیاں نیں۔ کنک دی واڈھی دے دیہاڑیاں وِچ اینہاں دیاں ڈاراں فصل تے حملہ آور ہوجاندیاں نیں تے اینہاں نوں کاشتکار بڑی اوکھ نال اُڈاندے نیں۔ بچے اینہاں دے بوٹ پھڑن لئی بہوں محنت کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ تحصیل کروڑ، لیہ ، لدھانہ، واڑہ سیہڑاں تے کوٹ سلطان دے علاقے وِچ اینہاں دی بہتات اے۔ دریائے سندھ دے کنڈیاں تے ہر رُکھ تے اینہاں دے اَن گنت آلنے نظر آئوندے نیں۔

سَپ
بہوں خطرناک تے زہریلا کیڑا اے۔ 1970ء تائیں لیہ دے علاقے وِچ کثرت نال پایا جاندا سی۔ بعد وِچ انسانی آبادی وِچ اضافے دے پاروں ایہہ گھٹ ہوگئے نیں۔ بعض سَپ اینے زہریلے ہوندے نیں کہ اونہاں دے ڈنگن دے نال اِی بندہ تھاں تے مر جاندا اے۔ سَپ اکھاں نئیں جھپک سگدے تے ناں اِی اینہاں دے کَن ہوندے نیں۔ جنگلاں وِچ ہالے تیک اینہاںدی چنگی بھلی تعداد لبھدی اے۔ تھل دے علاقے وِچ پائے جان آلے سَپ ایہہ نیں۔ کوبرا، تیلی مار، کنڈلی، کھپرا، چوہے مار، دومونہا۔ کھپرا ایس علاقے دا خطرناک سَپ اے۔

سُور (بارلا، خنزیر)
سور (Pig)مسلماناں دے نزدیک انتہائی قابلِ نفرت تے حرام جانور اے۔ پاکستان بنن توں پہلاں سِکھ اینہاں دا شکار کردے سن۔ ضلع لیہ وِچ جنگلاں تے بَرون دے علاقے وِچ کثرت نال پایا جاندا اے۔ ایہہ بہوں غصیلا تے طاقتور جانور اے۔ سبھ کھان آلیاں چیزاں کھاندا اے۔ایس دا قد کھوتے نالوں کُجھ گھٹ ہوندا اے، ٹنگاں نکیاں ، جُثہ موٹا تے جُثے تے بھورے رنگ دی جَت ہوندی اے۔ اینہاں دے دو دَند باہر نوں وَدھے ہوئے ہوندے نیں جنہاں نوں ’’کَتلیاں ‘‘ آکھیا جاندا اے۔ ایس دا شکار کھیڈیا جاندا اے تے لوکی اپنی فصلاں نوں ایس کولوں بچائون لئی چنگی نسل دے کُتے رکھدے نیں۔ علاقہ تھل وِچ سعودی عرب تے متحدہ عرب امارات توں بہوں سارے عربی ایس دا شکار کھیڈن لئی سال بہ سالی آئوندے نیں۔

سَیَّڑ
ہک فٹ اُچا تے ڈیڈھ فٹ تائیں لما پالتو تے جنگلی جانور اے۔ بہوں صاف ستھرا تے سوہنا ہوندا اے ایس لئی لوکی اینہوں گھراں وِچ بڑے شوق نال رکھدے نیں۔ بھوئیں وِچ کھڈاں بنا کے رہندا اے۔ گھاہ شاہ کھاندا اے پَر انساناں وِچ رہن دے پاروں ہر کھان آلی شئے کھا لیند اے۔ لیہ، چوک اعظم تے تحصیل کروڑ دے علاقے وِچ لوکاں نیں سیڑ پالے ہوئے نیں۔ کتیاں دی مدد نال جنگلی سیڑاں دا شکار وِی کیتا جاندا اے تے ایہدے گوشت نوں بہوں پسند کیتا جاندا اے۔ (اہل تشیع ایس نوں حرام قرار دیندے نیں تے ایہدا گوشت نئیں کھاندے)۔

سیہہ
خالص جنگلی جانور اے۔ ہِک فٹ اُچا تے ڈیڈھ فٹ لما ہوندا اے۔ نکیاں نکیاں لَتاں تے پَراں وانگوں پورے جُثے تے لمے لمے کنڈے ہوندے نیں۔ بھوئیں وِچ کھڈاں کڈھ کے وسیوں کردا اے۔ فصلاں دا بہوں نقصان کردا اے۔ ایہہ لمیاں لمیاں کُھڈاں کڈھ کے زمینداراں دے نظامِ آب پاشی نوں تہس نہس کر دیندا اے جیہدی وجہ توں کساناں نوں ہک اکھ نئیں بھاندا۔ خصوصی تربیت یافتہ کتیاں دی مدد نال ایس دا شکار کیتا جاندا اے کیوں جے عام کتیاں دے وَسوں باہر اے تے اونہاں نوں کنڈیاں نال چِھل کے رکھ دیندا اے۔ پنڈاں تے جنگلاں وِچ ایس دی بہتات اے۔ مداری تے پکھی واساں دے ہتھ چڑھ جاوے تے اوہ کُتیاں نال لڑائی دا تماشہ وِکھا کے روزی دا ذریعہ بنا لیندے نیں۔

طوطا
بہوں سوہنا پالتو تے جنگلی پکھو اے۔ ہرے رنگ دا ہوندا اے تے گچی دے وِچ لال رنگ دی گانی بنی ہوندی اے۔ چُنج نکی تے اَگوں مُڑی ہوئی ہوندی اے۔ علاقہ لیہ وِچ 4 توں لے کے 9اِنچ تائیں لمان وِچ ہوندا اے۔ جنگلاں وِچ اُچے رُکھاں وِچ مورنے (کھڈاں) کڈھ کے وَسیوں کردا اے۔ لوکی گھراں وِچ ایس نوں بہوں شوق نال پنجریاں وِچ رکھدے نیں۔ایہہ کدیں وِی گھر نال مانوس نئیں ہوندا تے ایس نوں جدوں وِی موقع لبھے ایہہ اُڈ جاندا اے۔ بغیر رَتی گانی آلے طوطے بول نئیں سگدے۔ وَڈے تے گانی آلے طوطے بولدے نیں تے اونہاں نوں مخصوص جُملے رَٹائے جاندے نیں۔ بولن آلے طوطیاں نوں ’’راء طوطے‘‘ آکھیا جاندا اے جدوں کے ناں بولن آلے طوطیاں نوں ’’کاٹھے‘‘ آکھیا جاندا اے۔ آسٹریلوی طوطے رنگ برنگے تے نکے نکے ہوندے نیں جیہڑے حد توںزیادہ شرارتی ہوندے نیں۔ بچے اینہاں نال بہوں چھیتی مانوس ہوجاندے نیں۔ باجرہ، جو تے موٹی پیسی ہوئی کنک کھاندے نیں۔ رات نوں ہنیرے توں ڈر جاندے نیں تے چیکدے نیں۔ لو ہون تے چُپ کر جاندے نیں۔

کاں
بہوں چالاک تے شرارتی پکھو اے۔ کالے رنگ دے پَر تے سرمئی رنگ دی گِچی دا مالک جنگلی پکھو اے جیہڑا اپنی چالاکی تے دلیری دے کارن مشہور اے۔ اپنی حاضر دماغی دی وجہ توں اکثر نشانے وِچ نئیں آئوندا تے ہَتھ ہِلائون توں پہلاں اُڈ جاندا اے۔ جُثے وِچ کبوتر نالوں کُجھ وَدا ہوندا اے۔ شہراں توں دور کاواں دے کئی خاندان رَل کے اپنا شہر وَسائوندے نیں جتھے ایہہ کِسے دی دخل اندازی نوں برداشت نئیں کردے تے سنگین مزاحمت کردے نیں۔ کھان پین دے ویلے شہراں تے وَستیاں وِچ آجاندے نیں تے چُلہیاں تے چار چفیروں مُنڈلائوندے رہندے نیں۔جیس ویلے موقع ملدا اے کھان آلی کوئی شئے چُک کے اُڈ جاندے نیں۔ اَج توں کُجھ چِر پہلاں زنانیاں دے زیور تے بچیاں دے کِھڈونے وِی اینہاں دی دسترس توں باہر نئیں ہوندے سن۔ حرام پکھو اے ایس لئی انساناں دے ہتھوں شکار ہون توں بچیا رہندااے۔

کبوتر
کبوتراں دیاں بہوں ساریاں نسلاں نیں۔ جنگلی تے پالتوں دونویں قِسماں دے کبوتر اپنے سوہنپ، نزاکت تے معصومیت دے پاروں بہوں پسند کیتے جاندے نیں۔پالتوکبوتراں دیاں کئی قِسماں نیں جنہاں وِچوں لقے ، گولے ،تارے تے لوٹن وغیرہ زیادہ مشہور نیں۔ مسیتاں، درباراں، جنگلاں ، شہری تے دیہاتی آبادیاں وِچ بکثرت اُڈدے نظر آئوندے نیں۔ حلال پکھو اے تے گھگھی نال بہوں حد تائیں رَلد ااے۔ ڈاراں دیاں ڈاراں اُڈدیاں ہوئیاں نظر آئوندیاں نیں تے لوکاں نیں اپنے شوق دی تسکین لئی اینہاں نوں اپنے کوٹھیاں دی چھتاں تے مخصوص طریقے نال بنائے ہوئے کھڈیاں وِچ رکھیا ہوندا اے۔ اینہاں دے ٹورنامنٹ وِی منعقد کرائے جاندے نیں تے شرطاں لائیاں جاندیاں نیں۔ لیہ شہر،فتح پور ، چوک اعظم تے کروڑ وِچ کبوتر بازاں دی تعداد شمار توں باہر اے۔

کُتا
بگھیاڑ دے خاندان دا جانور اے۔ ایہہ جنگلی درندہ وِی اے تے انسان دوست پالتو جانور وِی اے۔ ماس خورا اے پَر انساناں دی وَسیوں دا عادی ہوکے ہَمہ خور بن گیا اے۔ بہوں وفادار تے ذہین ہون دے کارن ایس نوںگھراں وِچ رکھیا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ بولہی، السیشن، بگھیاڑی، بل ٹیریئر، بل ڈاگ، پستے (کرز)، شکاری، تازی ، گدی تے جہازی نسلاں دے کتے پائے جاندے نیں۔ لوکی جرمن شیفرڈ تے روسی کُتیاں نوں بہوں شوق نال رکھدے نیں۔ کُتیاں دی راکھی بارے کون نئیں جاندا۔ بعض کُتے ہلکے ہوجاندے نیں جنہاں دے وَڈن نال انسان بہوں موذی بیماری دا شکار ہوجاندا اے تے علاج کران پَے جاندا اے۔ ہُن شہراں وِچ کئی ’’ڈاگ سنٹر‘‘ کھل گئے نیں جیہڑے چوریاں دے سُراغ لائون وِچ معاونت کردے نیں۔ کِسے فلسفی نیں آکھیا سی کہ گھر وِچ کتا نئیں رکھنا چاہی دا کیوں جے ایس دی حد وں وَدھی ہوئی وفاداری انسان وِچ فرعونیت دے جذبات پیدا کردیندی اے۔

کُکڑ تے ککڑیاں
بہوں کار آمد تے پالتو پکھو اے۔ پِنڈا ں تے شہراں وِچ پَروہنیاں دی خاطر تواضع لئی اوکھے سوکھے ویلے کم آئوندا اے۔ ایس دا گوشت بہوں لذیذ ہوندا اے تے لوکی ایس دے انڈے بہوں شوق نال کھاندے نیں جیہڑے غذائیت دے نال نال ذائقے دار ہوندے نیں۔ پِنڈاں وِچ انڈیاں نوں ’’گرم‘‘ آکھیا جاند ا اے۔ (حالانکہ طاقت آلی شئے گرم اِی ہوندی اے)۔ کُکڑاں دیاں بہوں ساریاں قسماں نیں۔’’اصیل‘‘ ککڑ بہوں شوق تے محنت نال پالے جاندے نیں تے اینہاں دی لڑائی دا پِڑ گرم کیتا جاندا اے جِتھے اینہاں دے چنگیاں بھلیاں شرطاں وِی لگدیاں نیں۔کُکڑاں دی لڑائی بہوں خونریز تے ظالمانہ ہوندی اے۔ ضلع لیہ دے ہَر پِنڈ وِچ کُکڑیاں رکھیاں جاندیاں نیں۔ کئی فارم وِی بنے ہوئے نیں جنہاں وِچ برائلر تے لیئر کُکڑ تے کُکڑیاں پالیاں جاندیاں نیں تے اینہاں نوں شہراں وِچ ویچ کے روزی بنائی جاندی اے۔

کھوتا
ممالیہ جانوراے۔ پٹھے تے دانہ کھاندا اے۔ باربرداری دے کم آندا اے۔ عام کھوتا چار فٹ دے نیڑے تیڑے قد دا مالک ہوندا اے جدوں کہ وَڈے تے چنگی نسل دے کھوتے گھوڑے جِنے اُچے ہوندے نیں۔ ایہہ خچر نسل دے کھوتے دوڑن تے زیادہ بھار چُکن وِچ بہوں مشہور نیں۔پِنڈاں وِچ پیلیاں وِچو ں پٹھے لیائون دے کم آندا اے۔ شہراں وِچ لوکاں نیں اینہوں ریہڑیاں وِچ جُتا ہوندا اے تے سامان دی نقل و حمل دا کم لیندے نیں۔ بعض لوک ایس تے بہوں ظلم کردے نیں تے اَٹھے ویلے ماری کُٹی رکھدے نیں۔ ٹُٹی ہوئی لت آلا کھوتا ناکارہ ہوجاندا اے۔ لیہ دے اکثر شہراں تے پِنڈاں وِچ اینہاں دی دوڑ لوائی جاندی اے تے پوزیشناں دے لحاظ نال کھوتیاں دے مالکاں نوں انعام دِتے جاندے نیں۔
گاں
اُچا لماں جانور اے۔ پاکستان بنن توں پہلاں ایس جانور دے پاروں ہندوواں تے مسلماناں وِچ اکثر پَھڈے پَے جاندے سن۔ ہندوواں دے نزدیک ایہہ بہوں مقدس جانور اے۔ دُدھ دین آلاجانور اے۔ ایس دا دُدھ بہوں شوق نال پیتا جاندا اے۔ بچیاں لئی ایس دا دُدھ مجھ دے دُدھ نالوں زیادہ فائدہ مند گِنیا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ 90%زمینداراں کول گاں بنھی ہوندی اے۔ جنگلاں دے نیڑے رہن آلے زمیندار ایس نوں جنگلاں وِچ چھڈ دیندے نیں جتھوں گھاہ پٹھے چَر کے شام نوں واپس گھر آجاندی اے۔ ضلع لیہ وِچ ولائتی، دیسی، آسٹریلین تے ساہیوال نسل دیاں گاواں لبھدیاں نیں۔ ذہین جانور اے۔ کُجھ وَرے پہلاں داند (ڈھگے، بولد) وائی رائی لئی لازمی گِنے جاندے سن تے ہر زمیندار دی ایہہ کوشش ہوندی سی کہ وَدھیا نسل دی جوڑے اپنے کول رکھے جیہدے نال اوہ ہل مار سگے، کھوہ وِچوں پانی کڈھ سگے، گھراس چلا لوے تے پٹھے وَڈھن آلے ٹوکے تے جوڑ سگے۔ ہُن مشینری دا زمانہ اے ایس لئی دانداں نوں شوق نال رکھن دا رواج مُک گیا اے۔

گِدڑ
خاص جنگلی جانور اے۔ نکے موٹے جانوراں تے حملہ کر کے اونہاں نوں چیر پاڑ کے ہضم کر لیندا اے۔ لیہ وِچ ایہہ بھوری رنگت دا کُتے جِنے جُثے دا مالک ہوندا اے۔ گِدڑ جتھیاں دی صورت وِچ رہندے نیں تے سوتے ویلے لمیاں لمیاں ڈرائونیاں آوازاں کڈھدے نیں جیس پاروں ماحول بہوں پُر اسرار ہوجاند ااے۔ پِنڈاں وِچ ککڑیاں ، سیڑ تے بھیڈاں بکریاں دے نکے نکے لیلیاں نوں چُک کے لے جاندا اے۔ فصلاں دا نقصان کردا اے ایس لئی لوکاں نیں گِدڑاں دے شر تو ںبچن لئی کتے رکھے ہوئے نیں۔ اینہاں نوں فصلاں وِچوں ڈرا کے کڈھن لئی لوکاں نیں فصلاں وِچ ’’ڈرونے‘‘ کھڑے کیتے ہوئے ہوندے نیں۔ (کھیتاں وِچ ہک ڈنڈابھوئیں وِچ گڈ کے اوہدے اُتے چِٹے رنگ دا کپڑا پا دیندے نیں۔ دوروں ویکھن تے اینویں پتہ لگدا اے کہ کوئی بندہ پہرے تے کھڑا اے۔ اینہوں ڈرونا آکھیا جاندا اے)۔ عام طور تے ایس جانور نوں بہوں بزدل تے ڈرپوک آکھیا جاندا اے پَر ایہہ گل غلط اے۔ ایہہ اپنی جسامت دے لحاظ نال بہوں دلیر جانور اے۔ جنگلاں وِچ ایس دی بہتات اے۔
گھگھی
بہوں سوہنا تے معصوم پکھو اے۔ کبوتر جِناں جُثہ ہوندا اے۔ ایہدا رنگ وِی اکھاں نوں بہوں بھلالگدا اے۔ درباراں تے مسیتاں دے مِناریاں تے مہراباں دی موریاں وِچ کبوتراں دے نال رہندا اے۔ ایہدے علاوہ جنگلاں تے رُکھاں دے ذخیریاں وِچ وِی اینہاں دے بہوں سارے آلنے ویکھن وِچ آئوندے نیں۔ حلال پرندہ اے تے شکاری ایس دا شکار بڑے شوق نال کردے نیں۔

گھوڑا
پرانے زمانے وِچ جِنی ایس جانور نوں اہمیت دِتی جاندی سی اینی اَج نئیں دِتی جاندی۔ ایہہ چھ توں سَت فٹ قامت دا مالک ہوندا اے۔ مختلف رنگاں وِچ پایا جاندا اے۔ گِچی تے لمے لمے سوہنے جئے وال ہوندے نیں۔تیزرفتار سواری تے مال برداری دے کم آئوندا اے۔ پرانے سَمے اینہوں جنگاں وِچ بہوں اہمیت حاصل سی۔ لوک لمے لمے پندھ ایس تے چڑھ کے کٹدے سن۔ انگریزاں نیں لوکاں نوں گھوڑی رکھن تے زمیناں الاٹ کیتیاں سن جیہدے توں پتہ لگدا اے کہ ایس جانور نوں اوس زمانے وِچ کِنی اہمیت حاصل سی۔ اَج ایہدی لوڑ صرف ٹانگے وِچ جُپن تائیں محدود ہوگئی اے۔ کوچوان ٹانگیاں وِچ سواریاں لَد کے ہک جاہ توں دوجی جاہ تے لے جاندے نیں۔ ہُن رکشے تے ٹیکسیاں نیں ٹانگیاں نوں وِی وسیب وِچوں کڈھ دِتا اے۔ اہل تشیع حضرات محرم الحرام دے موقعے تے ماتمی رسماں دی ادائیگی لئی بڑے سوہنے تے شوق دے گھوڑے رکھدے نیں۔

لومڑ
جنگلی جانور اے۔ ایس دی مکاری تے چالاکی دیاں بہوں ساریاں کہانیاں پڑھن تے سُنن نوں لبھدیاں نیں پَر ایہدے وِچ کوئی سچ نئیں اے۔ کتے جنی جسامت تے بھورے رنگ دا مالک اے۔ پوچھل لمی ہوندی اے۔ اکثر بندے ایہہ آکھدے نیں کہ ایہہ پوچھل نال اپنے پیراں دے نشان مٹاندا جاندا اے۔ پَر ایہدے وِچ وِی ایہدی کوئی چالاکی نئیں بلکہ مجبوری اے کیوں جے پوچھل لمی ہون دے نال نال بھاری وِی ہوندی اے تے اونہوں چُکنا لومڑ لئی مسئلہ ہوندا اے ایس لئی اوہ ایس نودھروکی رکھدا اے۔ ایس جانوردی لیہ دے جنگلاں وِچ جنگی بھلی تعداد اے۔ کُکڑیاں، سیڑ، کبوتر تے نکے نکے جانور اں دا شکار کردا اے۔

مجھ(بھینس)
دُدھ دین آلا جانور اے۔ برصغیر پاک وہند دا مشہور پالتو جانور اے۔ نیلی بار دیاں مجھاں پورے ملک وِچ مشہور نیں۔ لیہ وِچ دریائے سندھ دے کنڈیاں دے آباد لوکاں نیں مجھاں دے اَجڑ پال رکھے نیں۔ ایہدا دُدھ بہوں شوق نال پیتا جاندا اے تے شاید اِی کوئی گھرایہو جیہا لبھے جتھے دُدھ استعمال ناں ہوندا ہووے۔ پِنڈاں وِچ ہر زمیندار دے بوہے تے مجھ بنھی ہوئی دِسدی اے۔ شہراں وِچ جتھے پَٹھے وِی مُل دے ہوندے نیں، لوکاں نیں مجھاں دے واڑے بنائے ہوئے نیں تے اوہ دُدھ مُل ویچ کے اپنا گھر چلائوندے نیں۔ مجھ دا دُدھ داہ توں لے کے سولہاں روپے تائیں ضلع لیہ وِچ وِکدا اے۔

ہرن
بکری نال رَلدا مِلدا پَر بہوں معصوم تے سوہنا جنگلی جانور اے۔ پتلیاں پتلیاں لتاں ایس دے سوہنپ وِچ اضافہ کردیاں نیں تے ایس نوں تیز بھجن وِچ وِی مدد دیندیاں نیں۔ جنگلاں وِچ پہلاں ہرناں دی جنگی بھلی وسیوں سی پَر شکاریاں نیں ایس معصوم جانور نوں انسان دوستی دی بھرویں سزا دِتی اے تے گولیاںدانشانہ بنایا اے۔ بعض لوکاں نیں اپنے شوق دی تسکین لئی ہرناں نوں اپنے ویہڑیا ں دی زینت وِی بنایا ہوئیا اے۔ گھاہ تے پٹھے کھاندا اے تے ۔ ممالیہ جانور اے۔

٭٭٭

Share