Chapter 9: Tribes & Castes of Layyah | باب نہم: لیہ کی قومیں اور قبائل

شخصی سُنجان تے نام و نسب دے حوالے لئی قوماں تے قبیلیاں نوں وکھرے وکھرے ناں دِتے جاندے نیں۔ ہزاراں وَرے پہلاں ایس روایت نیں جنم لیا سی تے ہالے تیک برابر جاری اے۔ دنیاوِچ خبرے کِنے قبیلیاں تے قوماں نیں تریخ وِچ اپنا ناں لکھوایا۔ اینہاں وِچوں کئی مَر مِٹ گئیاں تے کئی ہالے تیک ساہ لیندیاں پئیاں نیں۔ برصغیر پاک و ہند تاں شروع توں اِی قبیلہ بندی دا شکار رہیا اے۔ پاکستان وِچ بہوں ساریاں قوماں تے قبیلیاں دی وَنڈ ہوئی۔ خبرے کِنے بنے تے اونہاں وِچوں کِنے مُک گئے۔
ضلع لیہ وِچ پاکستان دے دوجے ضلیاں وانگوں بہوں ساریاں قوماں تے قبیلے آباد نیں۔ تحقیق دے مطابق 314ذاتاں دے لوکی ایس ضلعے وِچ آباد نیں۔ دوجے ضلعیاں توں آئون آلے آبادکاراں نیں ذاتاں دی تعداد وِچ اضافہ کیتا۔ زیادہ تر ذاتاں دا تعلق بلوچ، جاٹ تے راجپوت قوم نال اے کیوں جے پرانے زمانے توں اِی برصغیر پاک و ہند وِچ ایہہ قوماں تریخی حوالیاں دیاں وارث نیں۔ اینہاں توں اَگوں بہوں ساریاں ذاتاں تے گوتاں نیں جنم لیا۔ لیہ دے وسنیکاں دی ذاتاں دی وَنڈ دے حساب نال تفصیل تھلے دِتی جاندی اے۔

آہیر: ضلع لیہ دے علاقہ کچھی وِچ آہیراں دے کجھ گھرانے آباد نیں۔ ایہہ جٹاں دی گوت اے۔ ملک دا لقب اپنے ناں دے نال لائوندے نیں۔ خوشاب تے سرگودھا دے ضلعیاں وِچ کثرت نال آباد نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ انہاں نوں مال ڈنگر پالن دا بہوں شوق سی تے اینہاں دا جدِ امجدجیہڑا جٹ قوم نال تعلق رکھداسی، نیںبہوں سارے ڈنگر رکھے ہوئے سن۔ علاقے بھر توں اوہدے کول دُدھ زیادہ ہوندا سی۔ سنسکرت وِچ آہیر بوہتے دُدھ آلے نوں آکھیا جاندا سی ایس لئی اونہوں وی آہیر آکھیا جان لگا۔ اوہدی آل اولاد ایسے ناں نال مشہور ہوگئی۔

اتراء: روایت اے کہ بھکر شہر دی نیہہ اتراء قبیلے دے ہِک فرد بھکو نیں رکھی سی۔ سرگودھا وِچ وِی اتراء قبیلہ آباد اے۔ اوتھے ایہہ رانا اکھواندے نیں جدوں کہ لیہ دے علاقے وِچ اتراء اپنے آپ نوں جٹاں نال منسلک کردے نیں۔ آدم شاہ کلہوڑا دے دوروِچ لیہ دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے۔ آکھیا جاندا اے کہ آدم شاہ کلہوڑادے نال اِی لیہ وِچ آئے سن پَر ایس گل دا کوئی تریخی ثبوت نئیں ملدا۔لیہ شہر دے آسے پاسے تے تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں دے خاندان آباد نیں۔

اٹھوال: تھل دے پرانے وسنیکاں وِچوں نیں۔ بلوچستان دے بلوچ قبیلے وی اینہاں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ اٹھوال قوم دا شجرہ نسب راجپوتاں دی اَل سورج بنسی نال جا مِلدا اے۔ چونکہ ایہہ لوکی اُوٹھ رکھدے سن تے اونہاں دے علاج معالجے لئی پورے وسیب وِچ مشہور سن ایس لئی اینہاں اٹھوال آکھیا جان لگ پئیا۔ پرانے زمانے تے لے کے ماضی قریب تائیں تھل دے ریگستان وِچ اُوٹھاں نوں بہوں ساری اہمیت حاصل رئی اے ایس لئی طرہ امتیاز اُٹھوالاں کول رہیا اے۔ جیہڑے بلوچ قبیلے اینہاں وِچ شامل ہوگئے سن اونہاں نوں ’’اٹھوال بلوچ‘‘ آکھیا جاندا سی۔

اجراء: چندر بنسی پانڈوں کی اولاد میں سے ہیں۔ ’’راجہ جے رائو‘‘ دی اولاد نوں اوہدے ناں نال موسوم کیتا گیا۔ آکھیا جاندا اے کہ شہاب الدین غوری دی شاہی دے سمے وِچ ایہہ مسلمان ہوئے۔ سرگودھا، گجرات تے اینہاں دے مضافات وِچ ایہہ قبائل آباد سن تے وائی رائی کرن دے پاروں اپنے آپ نوں جَٹ اجراء اکھواندے سن۔ ایہہ ’’مہر‘‘ دا لقب اپنے ناں دے نال لائوندے نیں۔

اچلانہ: سیال خاندان وِچوں ہین۔ رائے سیال، جنہوں حضرت فریدالدین گنج شکرؒ ہوراں نیں مسلمان کیتا سی تے اوہدی شادی بہائو میکن دی دھی ’’سہاگ‘‘ نال شادی کیتی سی، دی اولاد وِچ ’’اُچل‘‘ ناں دا بندہ بہوں مشہور ہویا جیہدی اولاد اُچلانہ دے ناں نال جانی سنجانی گئی۔ جھنگ دے سرسبز و شاداب علاقے وِچ جدوں سیالاں دی حکومت وِچ پھٹ پئی تے ایہہ لوک جھنگ چھڈ کے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوگئے۔ ضلع لیہ وِچ اچلانیاں دے کئی خاندان آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں تے مختلف موضعیاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ مہر بہادر اچلانہ ایس خاندان دے سرکردہ بندے سن۔ اونہاں دے پُتر مہر اعجاز اچلانہ نیں سیاست وِچ چنگا ناں کمایا۔ ہُن اوہ ایم پی اے منتخب ہوئے نیں۔

ارائیں:ایہہ لوکی ملک شام دے ’’اریحا‘‘ ناں دے علاقے وِچوں محمد بن قاسم دیاں شامی فوجاں نال شامل ہوکے ہندوستان آئے سن۔ایہہ اریحائی بندے عرب دنیا توں سِدھے ایتھے آکے آباد ہوئے۔ بعد وِچ لفظ اریحائی صوتی تبدیلی نال ارائیں بن گیا تے اینہاں دی اولاد ایسے ذات نال پہچانی جان لگی۔ پاکستان وِچ ارائیاں دی تعداد ہِک کروڑ دے لگ بھگ اے تے ایس برادری دے لوکی جتھے وِی آباد نیں، ہک دوجے نال بہوں زیادہ تعاون کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ ارائیاں دی واضح تعداد آباد اے۔

اروڑہ: ہندو مذہب نال تعلق رکھدے سن۔ پاکستان بنن توں پہلاں مسلماناں دے معاشی قتلِ عام وِچ اینہاں دا بہوں اہم کردار رہیا اے۔ سودی لین دین وِچ مہارت رکھدے سن۔ پاکستان بنن تے اینہاں وِچ کُجھ گھرانے ایتھے رئے جیہڑے بعد وِچ مسلمان ہوگئے سن تے باقی ہندوستان چلے گئے سن۔ شینہہ والا وِچ اینہاں دے کُجھ بندے مارے وِی گئے سن پَر غدر وِچ اینہاں دی بوہتی آبادی امن امان نال ہندوستان اَپڑ گئی سی۔جیہڑے مسلمان ہوئے سی اونہاں دا ہُن کوئی سِر مونہہ نئیں لبھدا خبرے کدھر ٹُر گئے نیں یا اپنی ذات بدل گئے نیں۔

استرانہ:محمد خان سدوزئی (1794ء توں 1816ء تائیں) دے دور وِچ شمال مغربی سرحدی صوبے تے افغانستان وِچوں ایہہ لوکی ہجرت کرکے ایتھے آباد ہوئے۔ محمد گیسو دراز نیں شیرانی خاندان دی ہک زنانی نال ویاہ کیتا تے جیہڑی اولاد جَمی اوہ ’’استرانی‘‘ سَدوائی۔ بعد وِچ کثرت استعمال دے پاروں ’’استرانہ‘‘ سدے جان لگ پئے۔ ’’راورٹی‘‘ اینہاں نوں پٹھاناں دا قبیلہ لکھدا اے۔ ایس خاندان دے افراد حاجی رسول داد خان تے مولا داد خان نیں ضلع لیہ وِچ بہوں ناں کمایا۔ مولا دا د خان نیں 1988ء وِچ ملک غلام حیدر تھند دے مقابلے وِچ صوبائی اسمبلی دی ممبری لئی الیکشن وِی لڑیا سی۔

اسرانہ: ایہہ وِی جٹاں دی ہِک گوت اے پَر اینہاں وِچوں کُجھ بھلیکھے دے پاروں اپنے آپ نوں بلوچاں وِچ شمار کردے نیں۔ تھل دے قدیمی وسنیک نیں۔ حضرت علی راجن شاہؒ دے ہتھیں مسلمان ہوئے سن۔تحصیل کروڑ دے علاقے وِچ اینہاں دے خاندان آباد نیں۔

اسراء: جٹاں دی گوت ’’اسراء‘‘ نال تعلق رکھن آلیاں دی چنگی بھلی تعداد لیہ وِچ مقیم اے۔ بعض تریخی گُنجلاں دے پاروں ایہہ وی اَپنے آپ نوں بلوچاں وِچوں سمجھدے نیں۔ اولکھاں دے دور وِچ لیہ دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے تے حضرت علی راجن شاہؒ نیں اینہاں نوں کلمہ پڑھایا۔ تحصیل کروڑ وِچ موضع شینہہ والا تے موضع کھوکھر اسراء وِچ بہوں سارے اسراواں دے خاندان آباد نیں۔ اسراں قوم نال تعلق رکھن آلے ملک محمد رفیق اسراء دے اونہاں دے پُتر ملک اکرم اسراء (نائب ناظم تحصیل چوبارہ) مشہور بندے نیں۔

اسڑ: تحصیل کروڑ وِچ اینہاں دے کُجھ خاندان آباد نیں۔ محمد ابرار اسڑ(نائب ناظم تحصیل کروڑ) تے اونہاں دا خاندان ایس قوم نال تعلق رکھن آلا معروف خاندا ن اے۔

اعوان: برصغیر پاک و ہند وِچ اعوان قبیلے نال منسلک بہوں سارے خاندان آباد نیں تے اینہاں دیاں دو شاخاں بوہتیاں مشہور نیں۔ ۱۔علوی اعوان ۲۔ملک اعوان (اینہاں دونوں شاخاں وِچ قطب شاہی اعوان وِی پائے جاندے نیں)۔
ضلع لیہ وِچ ایہہ دونویں شاخاں بکثرت پائیاں جاندیاں نیں۔ اینہاں نال منسلک 88%خاندان دوجیاں ضلعیاں وِچوں آکے ایتھے آباد ہوئے۔ 35%خانداناں دا آبائی علاقہ میانوالی ، تلہ گنگ، لاوہ تے اینہاں دا مضافاتی علاقہ اے۔ دونویں قسماں دے اعوان حضرت علی المرتضیؓ دے پُتر محمد بن حنفہ دی تحریک ’’اعوان‘‘ وِچ شامل سن۔ ایسے تحریک دے پاروں اعوان سَدوائے۔ تحریک دی ناکامی دے بعد ہجرت کرکے سندھ تے ایران دے دور پار دے علاقیاں وِچ جا وَسے۔ ایرانی نژاد اعوان افغانستان وِچ آباد ہوئے تے فیر محمود غزنوی دیاں فوجاں نال شامل ہوکے شمالی علاقیاں وِچ آباد ہوئے۔ بعض اعوان اپنے آپ نوں ’’جٹ اعوان‘‘ تے بعض ’’قطب شاہی اعوان‘‘ اکھواندے نیں۔ قطب شاہی اعواناں نیں چھ سو سال تائیں میانوالی تے اوہدے نواح وِچ حکومت کیتی اے۔اونہاں خانداناں دے کئی افراد ضلع لیہ وِچ مقیم نیں۔ چوک اعظم تے گردونواح دے علاقیاں وِچ تھل دی آبادکاری دے سلسلے وِچ میانوالی تے اوہدے آس پاس دے علاقیاں وِچوں بہوں سارے اعوان خاندان آکے آباد ہوئے۔ اینہاں وِچوں ملک غلام محمد، ملک امیر قلم (سابق ممبر ،وائس چیئر مین ضلع کونسل)، ڈاکٹر محمد یعقوب مرحوم، ڈاکٹر ملک طارق جاوید اعوان، ملک مشتاق احمداعوان (مرحوم، پُل ناڑیہ)تے ملک برکت اعوان بوہتے مشہور نیں۔ہک ہور روایت دے مطابق اینہاں اعواناں دا سلسلہ باختریا دے یونانیاں نال مِلدا اے۔ ایہہ افغانستان دے راہیں ہندوستان اَپڑے۔ بعض مصنفین اینہاں نوں جودہ تے جنجوعہ قوماں نال رَلائوندے نیں۔

انصاری:جدوں پاک پیغمبر حضرت محمد ﷺ نیں مکہ معظمہ توں مدینہ منورہ ہجرت کیتی تے میزبان یثرب آلے انصاری سَدوائے تے اونہاں دے نال آئون آلے مہاجر اَکھوائے۔ میزبان انصاریاں وِچوں کُجھ لوک محمد بن قاسم دے نال برصغیر پاک وہند تے حملہ آور ہوئے تے فیر ایتھے دی اِی ہوکے رہ گئے۔ اینہاں دی اولاد وِی انصاری سَدواندی رئی۔ ایہہ لوکی دستکاریاں دے ماہر سن تے اونہاں نیں ایتھے کپڑے بنان تے دھاگہ بنان آلیاں کھڈیاں لائیاں جیہدے پاروں اونہاں نوں جولاہا وِی آکھیا جاندا سی۔ ایتھے دے لوک وی ایس کم وِچ پے گئے۔ ہُن کُجھ چِرپہلاں اینہاں جولاہواں نیں اپنے آپ نوں انصاری سَدواناں شروع کر دِتا اے۔ ہُن جدوں کہ کپڑے بنان دا کم مِلاں وِچ ہوندا اے تے دستکاری دا شعبہ مُک گیا اے تے ایہہ لوکی دوجیاں شعبیاں وَل ٹُر پئے نیں۔

انگڑاء: پرانے زمانے توں اِی لیہ وِچ ایہہ قوم آباد اے۔ کاشتکاری دے شعبے نال وابستہ اے۔ لیہ وِچ محلہ فیض آباد تے شہر دے مضافات وِچ ایس قوم دے کئی گھرانے آباد نیں۔ حاجی کریم بخش انگڑا مشہور سیاسی شخصیت اے۔
اوجلہ: مظفر گڑھ ، ملتان، سیالکوٹ تے ساہیوال دے علاقیاںتوں نقل مکانی کرکے ایتھے دے وسنیک بنے نیں۔ چِراں توں وائی رائی وِچ رُجھے ہوئے نیں جیہدے پاروں ایہہ جٹاں نال منسوب کیتے جاندے نیں پَر ایہہ جٹ نئیں بلکہ راجپوت نیں۔ پرانی روایتاں توں منقول اے کہ ’’ہاجولہ‘‘ ناں دے بندے دی اولاد ہاجولہ اَکھوائی جیہڑی لسانی تغیر دے باعث اوجلہ بنی اے۔ دریائے سندھ دے نال نال وسیوں کیتی بیٹھے نیں۔

اوڈ: ہندوواں دے تھلویں درجے دے طبقے ’’شودر‘‘ نال اینہاں دا تعلق جُڑدا اے۔ اینہاں وِچوں اکثر دراوڑی نسل دے نیں جدوں کہ کُجھ اوڈاں دا سلسلہ نسب راجپوتاں نال رَلدا اے۔ لیہ وِچ راجپوتانہ اوڈاں دی تعداد زیادہ اے۔بہوں محنتی تے جفاکش قوم اے۔ اینہاں دیاں زنانیاں تے مرد محنت تے مشقت نوں عار نئیں سمجھدے۔ پرانے اوڈا ہالے تیک ہندو مذہب نال تعلق رکھدے نیں۔ اینہاں دا طرزِ معاشرت وکھرا تے بولی پنجابی تے سرائیکی نالوں اُکا ہورویں اے۔ پنجابی ، اردو تے سرائیکی بولن سمجھن آلے اوڈاں دی بولی توں اُکا نابلد ہوندے نیں۔
لیہ شہر، چوک اعظم تے فتح پور وِچ بہوں تعداد وِچ موجود نیں۔ مرداں دی اکثریت بارلہے مُلکاں وِچ کم کردی اے تے اینہاں دیاں زنانیاں سڑکاں، عمارتاں تے لکڑی دے کم کار وِچ جفاکشی دی حیاتی لنگھائوندیاں نیں۔

اورا: جٹاں دی شاخ اے۔ اینہاں دا مورث ’’اورا‘‘ ناں دا ہِک سردار ہوگذریا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ اوہ اپنی بہادری تے اکھڑ مزاجی دے پاروں اورا سدواندا سی۔ اوہدی اولاد وِی اوہدی نسبت نال اورا اِی اکھواندی گئی۔ بعض مورخین ایہدے نال اختلاف کردے نیں تے آکھدے نیں کہ ایہہ راجپوتاں دی سورج بنسی نسل نال تعلق رکھدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ ملک رب نواز تے ملک شمشیر قابلِ ذکر افراد نیں۔

اولکھ: مانجھے دے علاقے وِچ رہن الے ہِک ہندو ’’اولکھ‘‘ نال اینہاں دا سلسلہ جا رَلدا اے۔ اولکھ ناں دا ایہہ شخص رام چندر دی اولاد وِچوں سی۔ ہندوستان وِچ ہالے تیک بہوں تعداد وِچ اولکھ آباد نیں جیہڑے ہندو مذہب نال تعلق رکھدے نیں۔ ہندوواں دے نال نال مسلماناں وِچ وِی اینہاں دی بہوں ساری آبادی موجود اے۔ جٹاں دی گوت اے۔
1390ء یاں ایس دے نیڑے تیڑے دے وَریاں وِچ امرتسر دے علاقے توں نقل مکانی کرکے لیہ دے علاقے وِچ آئے۔ موجودہ موضع اولکھ وِچ پہلاں بہلیماں دا راج ہونداسی جنہاں اولکھاں نوں دیس نکالا دِتا سی۔ 1526ء وِچ جدوں حضرت علی راجن شاہ بخاریؒ دی آمد ہوئی تے اوس ویلے علاقے تے فیر اولکھ چھائے ہوئے سن۔ اولکھ سید علی راجن شاہ دی تبلیغ نال مسلمان ہوئے تے تھوڑے عرصے وِچ بہوں سارے اولکھ کلمہ پڑھن لگ پئے۔ اسلام دی اشاعت لئی اولکھاں نیں علی راجن شاہؒ دا پورا پورا ساتھ دِتا۔
تحریک پاکستان وِچ ملک محمد نواز اولکھ نیں بھرپور حصہ لیا۔ اوہ محکمہ پولیس وِچ اعلیٰ عہدے تے فائز سن۔ کروڑ لعل عیسن دی ہردلعزیز شخصیت ملک احمد علی اولکھ کئی واری میونسپل کمیٹی کروڑ دے چیئرمین تے ایم پی اے رہ چکے نیں۔ملک عزیز الرحمن اولکھ ریڈیوپاکستان دے اسٹیشن ڈائریکٹر نیں۔تحصیل کروڑ وِچ اولکھاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔

باجوہ: بنیادی طور تے راجپوت نیں۔ راجہ شالپ دی اولاد وِچوں ’’لس‘‘ ناں دے بندے نیں جٹ خاندان دی زنانی نال ویاہ کیتا۔ علاقہ بجوات دے وسنیک ہون دے پاروں اوہ لَس باجوہ دے ناں توں مشہور سی۔ اوہدی اولاد باجوہ دے ناں نال مشہور ہوئی۔ ایہہ راجپوتاں نال موسم رئی جدوں کہ لس دا بھرا ’’کلس‘‘ جٹ باجوہ تے طور تے مشہور ہویا تے اوہدی اولاد اپنے آپ نوں جٹاں نال جوڑدی اے۔ ضلع لیہ وِچ کافی تعداد وِچ باجوے بیٹھے ہوئے نیں تے بوہتے لوکی وائی رائی کردے نیں۔ ماسٹر محمد یعقوب ، طاہر جاوید (ایڈووکیٹ) تے محمد افضل باجوہ مشہور بندے نیں۔

باگڑی: اینہاں دا تعلق راجپوتاں نال اے۔ جٹاں تے راجپوتاں دیاں گوتاں دے آپو وِچ گڈ مڈ ہون دے پاروں ایہہ وی بھلیکھے دا شکار نیں۔ کوئی اپنا شجرہ نسب جٹاں نال جوڑدا اے تے کوئی راجپوتاں نال جا رَلدا اے۔ گھٹ تعداد وِچ لیہ دے وسنیک نیں تے تحصیل چوبارہ وِچ وائی رائی وِچ رُجھے ہوئے نیں۔

بالکی: میانوالی دے نواحی علاقے توں اُٹھ کے تھل وِچ آباد ہوئے نیں۔ سمراء تھل کلاں جنوبی وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ حاجی عالم شیر بالکی تے ملک فتح خان قابلِ ذکر بندے نیں۔

بپی: تحصیل چوبارہ وِچ وسیع رقبیاں دے مالک نیں۔ غلام شبیر بَپی مشہور سیاسی شخصیت نیں۔ اوہ خدمت کمیٹی دے چیئر مین وی رئے نیں۔ پرانے زمانے وِچ سندھ توں نقل مکانی کرکے ایتھے آباد ہوئے سن۔ کُجھ ملتان دے نواحی علاقیاں وِچ آباد ہوگئے سن تے کُجھ ایتھے آگئے سن۔ تریخی حوالیاں نال اینہاں دا سلسلہ ابڑہ سمہ خاندان نال جوڑیا جاندا اے۔ ملک امیر بَپی تے ملک غلام عباس بَپی معروف سیاسی شخصیات نیں۔

بُچہ: پنجاب دیاں پرانیاں ذاتاں وِچوں ہِک اے تے ایہدے وِچ کئی نامور بندے جَمے۔ بنیادی طور تے جٹاں دی گوت اے۔ ضلع لیہ وِچ بہوں تھوڑے بُچے وَسدے نیں۔ وائی رائی تے ملازمت پیشہ لوک نیں۔محمد اسحق بُچہ قابلِ ذکر بندہ اے۔

بریار: پرانے زمانے وِچ ’’کھیوہ‘‘ ناں دے ہک شخص نیں جیہڑا جیسل بھٹی دی اولاد وِچوں سی، نیں جٹاں وِچ ویاہ رَچایا۔ اوہدے ہِک پُتر دا ناں ’’بور‘‘ سی تے اوس دی اولاد اوہدے کارن ’’بریار‘‘ سدوائی۔ ایہہ راجپوت بھٹیاں دی گوت اے۔ محمدیعقوب بریار چوک اعظم وِچ رہندا اے۔

بزدار: ایہہ بلوچاں دی نسل ’’رند‘‘ قبیلے رَلدی اے۔ ضلع لیہ وِچ لیہ شہر تے اوہدے گردونواح وِچ وسیوں کیتی بیٹھے نیں۔ بزدار دا معناں بکریاں چران آلا اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دی آئونی بلوچاں دے نال اِی ہوئی اے پَر اوس ویلے اینہاں دی تعداد بہوںگھٹ سی۔ پاکستان بنن توں مگروں ضلع ڈیرہ غازیخان توں بزداراں نیں ایتھے دا رُخ کیتا۔ ایس توں پہلاں ایہہ بلوچستان تے راجن پور دے علاقیاں دے وسنیک سن۔ شفقت بزدار تے منور اقبال بلوچ لیہ دے مشہور لکھاری نیں۔ بزدار ،جیہڑے خود رِنداں دی لڑی وِچوں نیں، نیں اَگے کئی گوتاں بنائیاں نیں جنہاں وِچوں دلانی، لاوانی، شاہوانی، سیہانی، چاکرانی، غلامانی، رسمانی تے جعفرانی قابلِ ذکر نیں۔ لیہ وِچ محلہ بزداراں والا ایس خاندان دی آماجگاہ اے۔
بڑانہ: جَٹاں دی نسل وِچوں نیں تے اینہاں نوں بجا طوت تے جٹاں دی ذیلی شاخ قرار دِتا جاندا اے۔ آبائو اجداد وِچوں کِسے وَڈے دے ناں تے مشہور ہوئے۔ ضلع سرگودھا تے سیالکوت وِچ بہوں تعداد وِچ وسنیک نیں۔ تحصیل چوبارہ وِچ آبادکاری دے سلسلے وِچ آئے تے ایتھے دے ہوکے رہ گئے۔ وائی رائی کردے نیں۔ عمر صدیق بڑانہ تے حاجی مہر محمد بڑانہ مشہور بندے نیں۔

بسراء: وجہ تسمیہ ’’بسرائے‘‘ راجپوت اے۔ بسرائے راجپوت دی اولاد پہلاں بسرے تے فیر بعد وِچ تلفظ دی تبدیلی نال بسرا ء اکھوائی۔ پہلے جیسراں دَسیا گیا اے کہ جٹاں تے راجپوتاں دیاں گوتاں آپو وِچ رَل مِل جان دی وجہ توں بہوں سارے قبیلے تے قوماں بھلیکھے دا شکار نیں۔ کئی قوماں راجپوت ہوندیاں ہوئیاں جٹ سدواندیاں نیں تے کئی جٹ راجپوت بنے بیٹھے نیں۔ ایسراں بسراواں دے بارے وِی وَکھوں وَکھ گلاں لبھدیاں نیں۔ شاہانِ گجر وِچ اینہاں نوں سورج بنسی آکھیا گیا اے۔ سرگودھا دی تحصیل جھاوریاں تے اوہدے آسے پاسے رہندے نیں۔ لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے تحصیل کروڑ وِچ وَسدے رَسدے پئے نیں۔

بگھور: تھل دی پرانی ذات اے۔ نور پور بگھور وِچ ایس ذات نال منسوب بہوں سارے گھرانے موجود نیں۔ ضلع لیہ وِچ آبادکاری دے دیہاڑیاںوِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آن کے آباد ہوئے سن جنہاںوِچوں کُجھ واپس چلے گئے تے کُجھ ایتھے رہ گئے۔ تحصیل چوبارہ تے تحصیل کروڑ وِچ رہندے نیں۔

بودلہ: پندھرویں صدی عیسوی وِچ ملتان دے آسے پاسیوں نقل مکانی کرکے تھل وِچ آباد ہوئے۔ بودلہ قوم دے لوک اپنا شجرہ نسب حضرت عبدالرحمن بن حضرت ابوبکر صدیقؓنال رَلائوندیاں ہوئیاں اپنے آپ نوں قریشی سَدواندی اے۔ ایہہ وی آکھیا جاندا اے کہ بودلہ قوم دے ہِک بزرگ شیخ شہاب الملک ، حضرت بوعلی قلندرؒ دے مرید سن۔ سردیاں دی ہِک رات نوں حضرت بوعلی قلندرؒ نیں وضو کرکے عبادت کرن دا ارادہ کیتا تے نال اِی ایہہ خیال آیا کہ کِتے پانی گرم لبھ جاوے تے سوکھ ہوجاوے گی۔ شیخ شہاب الملک نیں اونہاں دے آکھن دے بغیر اِی گرم پانی حاضر کر دِتا۔ پیر نیں مرید نو ں’’بوئے دِل‘‘ دا خطاب دِتا جیہڑا لسانی تغیر دے پاروں بودلہ بن گیا۔ کُجھ مورخین ایہدے نال اختلاف کردیاں ہوئیاں آکھدے نیں کہ بوعلی قلندرؒ جئے مردِ مومن کولوں ایہو جئے خیال دا تصور عبث اے۔ بودلے چندر بنسی خاندان نال تعلق رکھدے نیں۔ ایس خاندان دے اوہ لوکی جیہڑے ’’بدہل‘‘ وِچ مقیم سن، علاقے دی نسبت نال بوہدلے سدواندے سن۔ بعد ازاں کثرتِ استعمال دے باعث بودلے مشہور ہوگئے۔ لیہ وِچ ملک محمدسلیم بودلہ، ڈاکٹر عالمگیر پرویز بودلہ (ناظم کروڑ سٹی) تے ڈاکٹر جہانگیر بودلہ (آئی سرجن) مشہور بندے نیں۔

بلوچ: ایہہ آریا قبیلے دے لوک نیں۔ ایتھے دیاں وَڈیاں قوماں وِچوں ہِک قوم اے تے ایہدیاں اَگے بہوں ساریاں شاخاں نیں۔ ایرانی حکومتاں نیں پرانے سمے اینہاں نوں دھک کے بلوچستان وَل کڈھ دِتا۔ روایت اے کہ ایہہ پہلاں مظاہر پرست سن تے جنگ نہاوند توں بعد دائرہ اسلام وِچ وَڑے ۔ ہُن وی بلوچستان دی اکثر وسیوں بلوچ قبیلیاں دے مشتمل اے۔ بلوچستان وِچ میر جلال خان چالیہہ (۴۰) قبیلیاں نوں اپنے نال لیا یا سی۔ اوہدے چار پُتراں رند، لاشار، قرا تے ہوت نیں اَگے بہوں سارے قبیلیاں نوں جنم دِتا۔بلوچ اپنا سلسلہ نسب حضرت امیر حمزہ نال منسوب کردے نیں جنہاں دی اولاد نوں یزید بن معاویہؓ نیں کڈھ دِتا سی تے اوہ ایران توں ہوندے ہوئے بلوچستان وِچ مکران دے علاقے دے وسنیک بنے۔ ایہہ قوم وَدھدیاں ہوئیاں سندھ، پنجاب تے بلوچستان وِچ کِھلر گئی۔ پہلاں کُجھ مشہور بندیاں دے ناواں تے قبیلے بندے رئے۔ اینہاں دی جٹاں وانگوں بے شمار گوتاں نیں جنہاں دا شمار اوکھا اے۔ اینہاں وِچوں کُجھ مشہور قبیلے ایہہ نیں۔ مزاری، مری، بگٹی، زرکانی، دریشک، گورمانی، لغاری، کھتران، کھوسہ، لنڈ، بزدار، قیصرانی، نتکانی، شاہانی، گشکوری، رند، تنگوانی، جسکانی، جتوئی، میرانی، لشاری، گوپانگ، مستوئی، سنجرانی، احمدانی، ہوت، کورائی، پتافی، گورچانی، ہوتوانی، چانڈیہ، دَستی، ملغانی وغیرہ۔ ضلع لیہ وِچ ویسے تاں بلوچ سارے علاقے وِچ کِھلرے ہوئے نیں پَر لیہ شہر، مضافاتِ لیہ، کچہ تے بیٹ ، تے تحصیل کروڑ وِچ اینہاں دے گھرانے بہوں زیادہ تعداد وِچ آباد نیں۔ ماضی دی بہادر تے جنگجو قوم اے تے سبھ توں مشہور وَصف اینہاں دا مہمان نواز ی اے۔

بھٹہ: ضلع لیہ وِچ مقیم بھٹہ قوم نال تعلق رکھنے آلیاں دی اکثریت وائی رائی کردی اے۔ ایہہ لوک ملتان تے مظفرگڑھ دے علاقیاں وِچوں نکل کے لیہ وَل آئے۔ اپنے آپ نوں جٹاں نال رَلائوندے نیں۔ لیہ دے وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں ۔مشہور شاعرعبدالسمیع المعروف نسیمِ لیہ، ڈاکٹر شفیع نرگس تے مولوی غلام نبی دا تعلق ایسے قوم نال سی۔ منظور بھٹہ (شاعر) ، مولانا محمود الرحمن نظامی تے سلیم اختر ندیم وِی ایسے قوم دے سپوت نیں۔

بھٹی: راجپوتاں دی ہِک گوت اے۔ ایہہ چندر بنسی راجپوتاں دی اولاد وِچوں اے۔علاقہ تھل وِچ اینہاں دے بہوں پہلاں توں آباد ہون دے ثبوت لبھدے نیں۔بھٹی خاندان نیں تھل وِچ ہِک مخصوص عرصہ لئی حکومت وِی کیتی سی۔ اینہاں دی زیادہ وسیوں پنڈی بھٹیاں وِچ اے تے ایتھے دے دُلے بھٹی نیںاپنی قوم دا ناں رو شن کیتا سی۔ بھٹیاں دے بہوں سارے گھرانے ایتھے آباد نیں تے اینہاں دی ہِک گوت ’’ٹاٹری‘‘ دے کُجھ گھرانے وی ایتھے آباد نیں۔ملازم حسین بھٹی (ڈی آئی جی)،واحد بخش بھٹی(ممبر لیبر پارٹی امریکہ)، ملازم حسین بھٹی المعروف شعیب جاذب(تھل دے مشہور شاعر)، رائے صفدر عباس بھٹی (مشہور سیاستدان) تے محمد اعظم بھٹی (ناظم شیر گڑھ) مشہور بندے نیں۔

بھلر: ہندوتے سکھ مذہب دے پیروکار جٹاں نال اینہاں دے دادے پردادے دا سلسلہ جُڑدا اے۔ فیروزپور تے لہور دے مقیمی سن۔ تھل وِچ اینہاں علاقیاں وچوں نقل مکانی کرکے آباد ہوئے۔ ملتان دے آس پاس دے پنڈاں وچِ وِی بھلرخاندان آباد نیں جیہڑے حضرت شاہ شمس تبریزؒ دے ہتھیں مسلمان ہوئے سن۔ کوٹلہ حاجی شاہ وِچ تے دوجے چکاں وِچ بھلر وائی رائی کردے نیں۔ ملک غلام رسول مرحوم، ڈاکٹر محمد اسلم تے عبدالرحیم بھلر مشہور بندے نیں۔

بھندرال: میانوالی دے پنڈاں وِچوں نقل مکانی کرکے تھل دے علاقے وِچ آن بیٹھے نیں۔ اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلدا اے۔ وائی رائی کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ سمراء تھل کلاں جنوبی وِچ آباد نیں۔ غلام عباس بھندرال تے ملک عطاء محمد بھندرال وسیب دے سُونہے بندے نیں۔

بھنڈ: لسانی اختلاط تے کثرتِ استعمال دے پاروں ’’بھانڈ‘‘ توں بھنڈ سَدے جاندے نیں۔ ایہہ کوئی ذات یاقوم نئیں بلکہ پیشے دے پاروں بھنڈ آکھواندے نیں۔ ویاہواں شادیاں تے طنز و مزاح پیش کردے نیں۔ اَج توں کُجھ وَرے پہلاں ہر شادی وِچ اینہاں دی شرکت لازمی سمجھی جاندی سی۔ اینہاں وِچ اکثریت دوجیاں قوماں دے بندیاں دی اے جنہاں وِچ میراثی، بلوچ تے راجپوت وغیرہ شامل نیں۔ ضلع لیہ وِچ بہوں لمے چِراں توں وسنیک نیں۔ وَستی بھنڈ (کروڑ نشیب) وِچ اینہاں دے بہوں سارے پریوار آباد نیں۔ ہُن اینہاں اپنا آبائی پیشہ چھڈ دِتا اے تے دوجے کماں نوں لگ گئے نیں۔

بھمب: ضلع لیہ وِچ گھٹ تعداد وِچ بیٹھے نیں۔ ہِک روایت اے کہ اینہاں دا مورث دلیری تے بہادری وِچ پورے علاقے وِچ مشہور ہوندا سی۔ اوہدی آئونی نوں بھمب (زلزلہ) نال تشبیہہ دِتی جاندی سی۔ کردیاں کردیاں اوہدا ناں اِی بھمب رکھ دِتا گیا۔ اوہدی اولاد اوہدی مناسبت نال بھمب سدوائون لگ پئی۔ ایس قوم دے کئی گھرانے زمانہ قدیم توں ایتھے آباد نیں۔ ایہہ کشمیر نسل دے جٹ نیں تے سرگودھا تے ملتان دے علاقیاں وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے۔ سولہویں صدی عیسوی وِچ مسلمان ہوئے۔ چاہ بھمب والا(وَستی سبانی) ، چوک اعظم تے لیہ وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔ ملک خالد عباس بھمب، ملک پیر بخش بھمب تے ملک اقبال بھمب وسیب دے سُونہے نیں۔

بھڈوال:بھڈوال قبیلے دا سلسلہ نسب چغتائی مغلاں نال جا رَلدا اے۔ بھیڈاں تے بکریاں پالدے سن تے اینہاں دی نسبت نال اِی ’’بھیڈوال‘‘ مشہور ہوئے۔ لسانی تغیر دے پاروں بھڈوال بن گئے۔ تریخ وِچ اینہاں دی بہادری دیاں بہوں ساریاں کہانیاں لبھدیاں نیں۔ ضلع لیہ وِچ اسلام دی آمد دے دیہاڑیاں وِچ مسلمان ہوئے تے سکھاں نال ہتھ پنجا لڑائوندے رئے۔ ایہہ تھل دی پرانی بہادر قوماں وِچوں ہِک اے۔

بہلیم: تھل دی سبھ توں پرانی قوم اے۔ جٹاں نال اینہاں دا سلسلہ نسب جڑدا اے۔ ایہہ مُڈھ قدیم توں اِی وائی رائی دے کم تھانی روزی کماندے نیں۔بہوں محنتی تے جنگجو قوماں وِچ اینہاں دا شمار ہوندا سی۔اینہاں دی ہُن بہوں گھٹ تعداد لیہ وِچ باقی اے۔ پیر نصرت علی بہلیم تے ناصر سلطان (ٹیچر) مشہور بندے نیں۔
پاولی: انگریز اں دی شاہی وِچ ہِک قانون دے تحت اینہاں نوں کمی ذاتاں نال منسوب کر دِتا گیا تے اینہاں تے بھوئیں خریدن تے نوکری کرن تے پابندی لا دِتی گئی جیہدے پاروں اینہاں نیں اپنے آپ نوں بھٹی، چوہان تے انصاری وغیرہ آکھنا شروع کر دِتا۔ ایہہ دستکاری دے شعبے نال وابستہ سن تے اپنے فنکارانہ ہتھاں نال کھڈیاں تے کپڑا بُندے سن۔ اینہاں دے کارن لیہ وِچ بنن آلے کھیس، دریاں، چادراں تے چاندنیاں دور دور تائیں مشہور سن۔ ہُن جدوں کہ ہتھ نال کپڑے بنن دا رواج مُک گیا اے تے اینہاں لوکاں نیں وِی اپنے ایس آبائی پیشے نوں ودا ع کر چھڈیا اے تے دوجیاں شعبیاں تھانی روزی کمائون دا سلسلہ شروع کر دِتا اے۔

پتافی: بلوچاں دے وَڈے قبیلے لشاری دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ علی پور، ڈیرہ اسماعیل خان تے راجن پور دے علاقیاں وِچوں اٹھ کے لیہ وِچ آئے۔ اینہاں دی تعداد بلوچاں دے دوجے قبیلیاں نالوں گھٹ اے۔ وَستی پتافی (دربار راجن شاہ دے نیڑے ) اینہاں دی وَسیوں اے۔

پٹھان: پختون یا پشتون زبان دے پاروں اینہاں نوں پٹھان آکھیا جاندا اے۔ اینہاں دا سلسلہ نسب یہودی بادشہ ’’سول‘‘ نال جا رَلدا اے ۔ سول بنی اسرائیل وِچوں سی۔ اوہدی شہنشاہی دے بعد اوہدا خاندان ہجرت کرکے ایران دے شمالی علاقیاں وِچ آباد ہوئیا تے فیر بعد وِچ افغانستان وَل ٹُر گیا۔ ایتھے اینہاں دی قوم وَدھدے وَدھدے پورے افغانستان وِچ کھِنڈ گئی۔ افغانستان دے کھنڈر تے سنگلاخ پہاڑاں وِچوں نکل کے روزی دی تلاش وِچ برصغیر اَپڑگئی۔ فیر جِتھے اینہاں نوں جاہ لبھی اوتھے دے وسنیک بن گئے۔ سامان حرب دے ماہر سمجھے جاندے سن تے جنگجوئی وِچ اینہاں نیں بہادری دیاں خبرے کِنیاں کہانیاں رقم کیتیاں نیں۔
آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ ڈیرہ اسماعیل خان، مردان، پشاور، لکی مروت تے میرانشاہ دے علاقیاں وِچوں اُٹھ کے تھل وِچ آباد ہوئے۔محنت مزدوری نال اینہاں نیں اپنا مقام بنایا۔ ضلع لیہ وِچ لکڑ، کوئلہ، اِٹاں تے ٹرانسپورٹ دے شعبے نال منسلک نیں۔
اینہاں دے قبیلیاں دی اَگے بہوں ساریاں شاخاں نیں جنہاں وِچوں ناصر، بابر، سلمان خیل، میاں خیل، درانی، بٹانی، دولت خیل، عورزئی، لوخئی، شیرانی، مروت، پائوندہ، سدوزئی تے پوپل زئی لیہ وِچ آباد نیں۔
پراچہ: اسلام قبول کرن توں پہلاں ایہہ لوک اَگ دی پوجا کردے سن۔ پیشے دے لحاظ نال قالین بافی کردے سن تے اوس سمے ایہہ بہوں اُچا ہنر سمجھیا جاندا سی۔ اسلام قبول کرن دے بعد وِی ایسے پیشے نال جُڑے رئے۔ گویڑ لایا جاندا اے کہ پارچہ دی مناسبت نال اینہاں نوں پراچہ آکھیا جان لگا۔ مغل بادشاہ شاہ جہان دے دور وِچ کالا باغ توں موجودہ پاکستان دے علاقیاں وِچ آباد ہوئے۔ تجارت دے سلسلے وِچ تھل دے علاقے وِچ اپَڑے تے ایتھے دے ہوکے رہ گئے۔ ہُن وِی ضلع لیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں جیہڑے تجارتی تے سماجی حوالے نال سُنجانے جاندے نیں۔ ظہیر احمد پراچہ معروف بندے نیں۔

پرہاڑ: راجپوتاں دی شاہی قوماں وِچوں ہین۔ جودھ پور توں نقل مکانی کرکے دوجے علاقیاں وِچ مقیمی ہوئے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ خاندان آباد نیں۔

پکھی واس:برصغیر پاک وہند دی مشہور قوم اے جیہڑے ہر علاقے وِچ سنجانی جاندی اے۔ ایہہ خانہ بدوش لوک نیں تے اینہاں دی دنیا دوجے لوکاں نالوں اُکا ہٹ کٹ کے تے وکھری اے۔ اینہاں دی ثقافت تے رسم ورواج وسیب نالوں وکھرے نیں۔ اکثر ایہہ ویکھیا جاندا اے کہ اینہاں دی بولی وی دوجیاں نالوں اوپری ہوندی اے۔ ایہہ مختلف قوماں نال تعلق رکھن آلیاں تے مشتمل نیں۔ کئی جرائم پیشہ لوک نیں جیہڑے جرائم دی دنیا توں اَک کے ایس وسیب دا حصہ بن کے پناہ گزین ہوئے نیں۔ اکثر غربت دے مارے تریہیاں ساہواں نال اپنے شریر دے پنجرے نوں چُکے پھردے نیں۔ اینہاں دیاں سوانیاں شہراں پِنڈاں وِچ وَنگاں ،کنگن تے گجرے ویچدیاں نیں یاں اللہ دے ناں تے منگ پِن کے گذارا کردیاں نیں جدوں کہ اینہاں دے خصم جُھگیاں وِچ بہہ کے بھنگ پیندے نیں تے اُچی آواز وِچ موسیقی چلا کے مزے لیندے نیں۔ ایہہ ہُک مہینے توں بوہتا کسِے جاہ تے نئیں رہندے تے اپنا سامان کُنج کے اگلے پنڈ ٹرجاندے نیں۔

پندھیڑ: پرتھوی راج دے عہد وِچ پندھیڑ قوم نیں شہرت حاصل کیتی۔ انبالہ، کرنال تے تھانیسر وِچ اینہاں دیاں آزاد راجواڑیاں سن۔ ایہہ برصغیر دیاں شاہی قوماں وِچ شمار کیتی جاندی اے۔ شہاب الدین غوری دے زمانے وِچ پندھیڑاں دے کُجھ خاندان تھل دے علاقے وِچ آئے تے ایتھوں دے وسنیک بن گئے ۔ بعد وِچ مسلمان ہوگئے۔

پنوار: ایہہ وِی راجپوتاں دیاں وَڈی گوت شمار کیتی جاندی اے۔ ایس خاندان دے راجیاں نیں سند ھ تے جمنادے آسے پاسے دیاں ریاستاں تے راج کیتاسی۔ تھل وِچ اینہاں دی اکثریت وائی رائی دے پیشے نال منسلک اے۔ ملک پیر بخش پنوار تے ملک نور محمد پنوار دا ناں وسیب لئی اَن سُونہا نئیں اے۔

پنوں: بلوچاں دی ذیلی شاخ اے۔ پرانے زمانے توں اِی ایس قوم دے لوکی مختلف حملہ آوراں دے نال تھل وِچ آئوندے رئے تے آباد ہوندے رئے۔ اینہاں دے بہوں گھٹ گھرانے ہُن ایتھے وسنیک نیں۔

پوپل زئی:ایہہ پٹھاناں دی گوت اے۔ احمد شاہ ابدالی دے زمانے وِچ لیہ وِچ پوپل زئی ایتھے آن کے وَس گئے۔ سردار جہان خان (خانانِ خان) دورَٹہ وِچ مقیم ہویا تے اوہدی اولاد وِچوں سردار ناصر خان دلیر تے جرات مند سردار ہوگذریا اے۔ اوہدا واہ سِکھاں نال پیندا رہیا سی تے اوہنے ڈیرہ غازی خان تے ملتان دی فتح وِچ کلیدی کردار ادا کیتا سی۔ دورَٹہ دے نیڑے بنگلہ ناصر خان اوہدے ناں توں مشہور اے۔
غلام عباس خان المعروف اللہ بچایا خان (ناظم وَستی شادو خان) تے سردار خورشید خان درانی (پرنسپل گورنمنٹ ڈگری کالج چوک اعظم) ایس قوم نال تعلق رکھن آلے مشہور بندے نیں۔

پوڈھا: میانوالی دے آس پاس دے علاقیاں وِچوں اُٹھ کے آباد کاری دے سلسلے وِچ تھل دے وسنیک ہوئے نیں۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بندے اپنا سلسلہ نسب جٹاں نال جوڑدے نیں۔ جمال چھپری دے اطراف وِچ ملک محمد خان پوڈھا تے ملک احمد خان پوڈھا دے گھرانے آباد نیں۔

پَہوڑ: مخدوم پور پہوڑاں تے ملتان دے نواحی علاقیاں وِچوں اٹھ کے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوئے۔ جٹ قوم دی ہک گوت اے۔ پرانے زمانے توں اِی دلیری وِچ اپنا منفرد مقام رکھدے نیں۔

تارڑ: اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رلدا اے۔ پاکستان وِچ اینہاں دی کثیر تعداد آباد اے تے ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ پنجاب دے اُتلے علاقیاں وِچوں اُٹھ کے آباد ہوئے۔ فتح پور تے چک نمبر 324ٹی ڈی اے وِچ اینہاں دی وَسیوں اے۔

تتلہ: ضلع لیہ دے مختلف چَکاں وِچ آباد تتلہ قوم دے لوکی اپنے مورث ’’تتلا‘‘ دے ناں نال سُنجانے جاندے نیں۔ تتلا جنجوعہ قوم نال تعلق رکھد ا سی۔ ایہہ وِی روایت لبھدی اے کہ اوہ تَھتھا ہوون تے ہکلا کے بولن دے پاروں تتلا مشہور سی۔ اوہدی اولاد اوہدی مناسبت نال تتلہ مشہور ہوئی۔ محمد افضل تتلہ (چک نمبر 316ٹی ڈی اے) تے ڈاکٹر محمد ارشد تتلہ (قاضی آباد) دے گھرانے لیہ دے واسی نیں۔

ترکھان:پیشے دے لحاظ نال تعمیر تے لکڑ دے کَم نال وابستہ نیں۔ مغلاں نوں ترکھان آکھن دا رواج عام اے پر سَچی گل تاں ایہہ اے کہ ترکھان مغلاں نالوں وکھری ذات اے جیہڑی صدیاں توں برصغیر وِچ مقیم اے۔ اینہاں نے اپنے کم نوں نسلاں توں اینے تسلسل نال جاری رکھیا اے کہ اینہاں نوں وکھری ذات بنا دِتا گیا۔مغلیہ حکومت دے زوال تے انگریزاں دے برسرِ اقتدار آئون تے مغلاں نیں سرکار دے عتاب توں بچن لئی نکے نکے کئی پیشے اختیار کیتے سن جنہاں وِچوں ہِک ایہہ کم وی سی جیہدے پاروں ایہہ ترکھاناں وِچ رَل گئے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دی موجودگی ہر پنڈ تے ہر شہر وِچ کِسے ناں کِسے حدتائیں ضرور اے۔

ترگڑ: ترگڑ راجپوتاں دے بھٹی قبیلے نال تعلق رکھدے نیں پَر بھلیکھے سِر اپنے آپ نوں جٹ سدواندے نیں۔ ایہہ کِسے بندے دے پاروں مشہور نئیں بلکہ ترگڑ دے علاقے وِچوں نقل مکانی کرکے مغربی پنجاب وِچ آباد ہوون دے کارن ترگڑ مشہور ہوئے نیں۔ جھنگ وِچ جدوں اٹھارویں صدی عیسوی وِچ سیالاں نیں اپنی شاہی قائم کیتی سی تے اینہاں نوں مار کُٹ کے دیس نکالا دے دِتا گیا سی۔ ایہہ اوتھوں نَٹھ کے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوگئے۔ وَستی ترگڑ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ محمد بخش ترگڑ (المعروف مما ترگڑ) فتح پور وِچ مشہور بندہ اے۔

تنگوانی:بلوچ قوم دے نوتک خان دے پُتر تنگو خان دی اولاد تنگوانی سدواندی اے۔ اینہاں دے بارے ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ بلوچاں دا ایہہ قبیلہ اُوٹھاں دا بہوں شوقی سی تے اونہاں تے تنگ (اُوٹھاں دے ڈِھڈ تے بنھی ہوئی پٹی جیہڑی پالان نال جُڑی ہوئی ہوندی اے) بنائون وِچ بہوں شہرت رکھداسی تے ایسے وجہ نال تنگوانی مشہور ہوئے۔ ایہہ گل کُوڑ اے کیوں جے اوٹھاں دے تنگ ہوندے اِی نئیں بلکہ کھوتیاں گھوڑیاں دے ہوندے نیں۔ کوٹ سلطان دے علاقے وِچ وَسدے رَسدے پئے نیں۔ سیف اللہ خان تے سجن خان مشہور سیاسی بندے نیں۔

تھگڑ: راجپوتاں دی ذیلی شاخ نیں۔ تھل وِچ بہوں گھٹ تعداد وِچ اینہاں دے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ ایہہ موجودہ ہندوستان دے علاقیاں وِچوں پاکستان بنن دے موقعے تے ہجرت کرکے پاکستان آئے سن تے لیہ وِچ وِی آباد ہوئے۔ پرانے زمانے توں اِی وائی رائی وِچ رُجھے ہوئے نیں۔

تھراج: راجپوت قوم دی شاخ اے۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بعض افراد اپنا سلسلہ نسب سیالاں نال وِی جوڑدے نیں۔ میاں چنوں تے عبدالحکیم دے علاقیاں وِچوں اُٹھ کے تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں وَسیوں کیتی۔ ہیڈ ویرڑی تے اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد ہوئے ۔ مہر غلام محمد تھراج، مہر نصرت تے مہر محمد نصیر تھراج وسیب وِچ جانے پہچانے جاندے نیں۔

تھند: ایہہ کمبوہ خاندان دی شاخ اے۔ لیہ دے تھند 1520ء تے 1540ء دے درمیانی عرصے وِچ جھنگ دے علاقے وِچوں اُٹھ کے لیہ دے مقیمی بنے ۔اینہاں دا وَڈ وڈیرہ خان محمد تھند سی جیس دے پنج پتراں نال ایہہ خاندان وَدھیا۔ موضع تھند خورد تے نشیب، موضع تھند کلاں نشیب، موضع تھند خورد ، تھل جنڈی تے موضع تھند کلاں چولستان وِچ تھنداں دے چنگے بھلے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ کپورتھلہ، پٹیال ہ تے امرتسر وِچ وِی تھند خاندان آباد اے۔ ڈاکٹر جرنیل سنگھ دی معلومات دے مطابق صرف امرتسر وِچ تھنداں دے چار ہزار کُنبے وَسدے پئے نیں۔ ہندو ، سکھ تے مسلمان تِناں مذہباں دے لوک ایس قوم نال تعلق رکھدے نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ تھند ، کمبوہ، دھت تے جگ بنیادی طور تے ہِکو قوم اے۔
ضلع لیہ وِچ ملک غلام حیدر تھند (سابق ایم این اے)، مہر اللہ ڈیوایا تھند (سابق ایم پی اے) ، مہرسلیمان تھند(سابق ایم پی اے) ، مہر غلام فرید تھند تے مہر نور محمد تھند (صحافی) مشہور شخصیات نیں۔

تھوری: آہیراں وِچوں نیں۔ ایہہ لوک کوہستان نمک توں دوجے علاقیاں وِچ لُون لے کے جاندے سن تے ویچ کے گذر بسر کردے ہوندے سن۔’’ تھور ‘‘لون یا نمک نوں آکھیا جاندا اے تے ایس لئی لُون دا کاروبار کرن دے پاروں اینہاں نوں تھوری آکھیا جاندا سی۔ لیہ دیاں پرانیاں قوماں وِچ اینہاں دا شمار کیتا جاندا اے۔ پنڈاں تے چکاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ محمد حیات تھوری تے حاجی اسماعیل تھوری وسیب دے سُونہے بندے نیں۔

تھہیم: تھہیم جٹاں دی گوت اے۔ دلی تے اوہدے نواحی علاقیاں دے واسی سن۔ تیمور دے نال ملتان دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے۔ ملتانوں اُٹھ کے جھنگ تے تھل دے علاقے وِچ اینہاں وَسیوں کیتی۔ ضلع لیہ دے تھہیم اپنا سلسلہ نسب قریشیاں نال جوڑدے نیں۔ ضلع لیہ دے سبھ قصائی وِی تھہیم سدواندے نیں۔ صابر عطاء (شاعر)تے منظور احمد تھہیم (ہیڈماسٹر) مشہور بندے نیں۔

ٹاٹری: بھٹیاں دی ہِک گوت اے۔ جوہرآباد تے چنیوٹ دے علاقے توں نقل مکانی کرکے تھل دے وسیب دا حصہ بنے سن۔ اینہاں دے کُجھ گھرانے ایتھے آباد نیں۔ چوک اعظم وِچ خوشی محمد بھٹی (بینک ملازم) ایس قوم نال تعلق رکھدا اے۔

ٹانوری:جٹاں دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ وائی رائی کردے نیں۔ بعض ٹانوری اپنا سلسلہ نسب بھلیکھے دے کارن راجپوتاں نال جوڑدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے دوچار گھرانے آباد نیں۔

ٹوانہ: حضرت بابا فرید گنج شکرؒ دے زمانے وِچ کھوکھر تے ٹوانے تھل وِچ اپنے عروج دے دیہاڑے ویکھدے پئے سن۔ مٹھہ ٹوانہ اَج وی ایس قوم دا گڑھ اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے گھٹ کُنبے آباد نیں۔ ٹوانے اپنا سلسلہ نسب راجپوتاں نال جوڑدے نیں تے اپنے آپ نوں اپنے مورث ’’ٹوان‘‘ دی اولاد آکھدے نیں۔ چک نمبر 400ٹی ڈی اے وِچ اینہاں دے خاندان آباد نیں۔ ملک غلام رسول ٹوانہ تے ملک مشتاق ٹوانہ دے گھرانے وِی ایتھے آباد نیں۔

ٹھکراء: بہوں گھٹ تعداد وِچ لیہ دے وسنیک نیں۔ جٹاں دی شاخ اے۔ سیالکوٹ تے سرگودھا دے علاقیاں نوں چھڈ کے آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ ایتھے آئے۔ وائی رائی کردے نیں تے اینہاں دے بہوں سارے بندے ملازمت پیشہ وِی ہین۔ ڈاکٹر بابر اقبال تے چوہدری محمد صادق ٹھکرا دے خاندان چک نمبر 306ٹی ڈی اے وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

جاڑا: تریخی حوالیاں وِچوں اینہاں دے مورث دا ناں نئیں لبھ سگیا۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ آبادکاری دے سلسلے وِچ دوجیاں علاقیاں وِچوں اُٹھ کے لیہ دے وسنیک بنے نیں۔

جام: لیہ شہر دے نواح تے کوٹ سلطان وِچ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بہوں سارے بندے رہندے نیں۔ اینہاں دا شجرہ نسب سندھ دے سمہ خاندان نال جا رَلدا اے۔ لیہ وِچ طویل عرصہ پہلاں سندھوں اُٹھ کے آئے سن۔ ڈاکٹر عبدالغفور جام مشہور شخصیت نیں۔ کھیارا قوم نال تعلق رکھن آلے افراد وِی اپنے ناں دے نال جام لفظ دا اضافہ کردے نیں۔

جٹ: پنجاب (موجودہ مشرقی پنجاب) تے سندھ دی قدیم ترین قوم اے۔ ایہہ دراصل اونہاں خانہ بدوشاں تے غیر متمدن قبیلیاں دی مہذب شکل اے جیہڑے زمانہ قدیم تے زمانہ وسطیٰ وِچ دریائے گنگا توں شط العرب دے وِچکار کھنڈے سن۔ عربی دے لفظ ’’زَط‘‘ نوں جاٹ آکھیا جان لگا۔ پہلاں ایہہ جاٹ تے فیر لسانی تغیر دے پاروں جَٹ آکھیا جان لگیا۔ عراق، عرب تے فارس (ایران) وِچ اینہاں نوں ’’زَط‘‘ اِی آکھیا جاندا اے۔ شہرہ آفاق امام ابو حنیفہؒ جاٹ قوم نال تعلق رکھدے سن۔ پنجاب وِچ ایس قوم نیں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دورِ حکومت وِچ بہوں ترقی کیتی۔ اوہ آپ وی جٹ قوم نال تعلق رکھدا سی۔ ایہہ لوک ایس عہد وِچ اُچے عہدیاں تے فائز رئے۔ جٹ تے راجپوت آپو وِچ ایسے دور وِچ گڈ مڈ ہوئے سن جیہدے بنا تے ہُن تائیں لوکی بھلیکھیاں دا شکار نیں۔ کوئی جٹ ہوندیاں ہوئیاں اپنے آپ نوں راجپوتاں نال جوڑدا اے تے کوئی راجپوت جٹ بنیا ہوئیا اے۔ برصغیر پاک وہند وِچ جیہڑے راجے زمینداری کردے سن تے زراعت دے پیشے نال منسلک ہون دے بعد عنانِ حکومت دے مالک بنے اوہ جٹ سدوان لگ پئے تے ایسے قبیلے دے فرد گنے جان لگ پئے۔ جٹاں دیاں بہوں ساریاں گوتاں نیں تے ضلع لیہ وِچ مقیمی گوتاں ایہہ نیں۔ باجوہ، کمبوہ، چیمہ، ناگرہ، سندھو، سدھو، کاہلو، دھوتڑ، دھول، گھمن، ملہی، سواگ، مہار، ورک، ہندل، چیمہ، ججہ، جہول، شب گوتری، کھوکھر، گٹ، کھکھ، بودلہ، گل، ٹھکراء، دیول، وڑائچ، جُرا، کھرل، ہرل ، چٹھہ، مئو ، اسراء تے پراچہ وغیرہ۔ اینہاں گوتاں دی تفصیل کتاب دے اِسے باب وِچ حروفِ تہجی دے اعتبار نال دِتی گئی اے۔

جسکانی: بلوچاں دے ایس قبیلے دا مورث ہِک نامور تے مشہور حکمران ’’جسکت خان بلوچ‘‘ سی۔ جسکانی سدوان آلی اوہدی اولاد نیں لمے چِراں تائیں تھل دے علاقے تے حکومت کیتی اے۔ اٹھارویں صدی عیسوی وِچ کابل دے بادشاہ تیمورشاہ درانی دے حکم نال عبدالنبی کلہوڑا نیں اونہاں کولوں تخت کھوہ لیا تے اپنی شاہی قائم کیتی سی۔ضلع لیہ وِچ ہالے تیک اینہاں دی چنگی بھلی تعداد وَسدی پئی اے۔ شاہ پور دورَٹہ تے جھوک جسکانی (تحصیل کروڑ) وِچ اینہاں دے کُنبے آباد نیں۔شرافت خان جسکانی ایسے قبیلے نال تعلق رکھدے نیں۔

جکھڑ: ضلع لیہ وِچ جھکڑ برادری نال تعلق رکھن آلے لوکی اپنے آپ نوں جٹاں دی گوت قرار دیندے نیں تے آکھدے نیں کہ کھرل تے جکھڑ ہکو لڑی وِچوں نیں۔ ہک ہور روایت دے مطابق جکھڑاں دا مورث ’’جئی‘‘ دا پُتر ’’جکھڑ‘‘ سی۔ ایہہ راجہ راج وردھن دی اولاد وِچوں سی۔ اسلام دی برصغیر وِچ آمد دے نال اِی دوجیاں قوماں وانگوں دائرہ اسلام وِچ داخل ہوون لگ پئے۔ ضلع لیہ دے علاوہ ساہیوال تے کمالیہ دے علاقیاں وِچ وی آباد نیں۔ ضلع لیہ وِچ ملک نیاز احمد جکھڑ سیاسی اعتبار نال کِسے تعارف دے محتاج نئیں ہین۔ اوہ تِن واری ایم این اے منتخب ہوچکے نیں۔ اونہاں دے چاچا ملک قادر بخش جکھڑ صدر محمد ایوب خان دے دور وِچ وزارت دے عہدے تے فائز رئے سن۔ملک نور نبی جکھڑ یونین کونسل جکھڑ دے ناظم نیں۔

جگ: تحصیل کروڑ لعل عیسن تے تحصیل لیہ وِچ جگ کمبوہ خاندان آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ بعض جگاں دے گھرانے اپنا سلسلہ نسب جٹاں نال رلائوندے نیں ۔ ملک عزیزجگ (نائب ناظم) تے ڈاکٹر منظور حسین جگ معروف بندے نیں۔

جلالی: بہوں تھوڑی تعداد وِچ ضلع لیہ وِچ آباد نیں۔ ایہہ وی سلسلہ نسب آلوں جٹاں نال رَلدے نیں۔ زمیندار قوم اے تے لمے چِراں توں ایس پیشے نال وابستہ اے۔ لالہ زار تے محلہ عید گاہ لیہ وِچ اونہاں دے گھرانے مقیم نیں۔ ڈاکٹر جاوید اقبال تے محمد اقبال ایس قوم دے مشہور بندے نیں۔

جنجوعہ: لیہ دے نواح ، لدھانہ تے چوک اعظم وِچ مقیمی نیں۔ ایس قدیم قوم دا تعلق وِی راجپوتاں نال اے تے بہوں تعداد وِچ برصغیر پاک و ہند وِچ موجود نیں۔ محمود غزنوی دے دور وِچ مسلمان ہوئے۔ لدھانہ، اڈہ سولنگ باغ والا وِچ مقیم نیں۔ مولانا عنائت اللہ جنجوعہ، منظور حسین جنجوعہ (ایڈووکیٹ) تے عبدالمجید نظامی مشہور بندے نیں۔

جوتہ: ضلع لیہ وِچ وسیع اراضی دے مالک نیں تے وائی رائی دے پیشے نال منسلک نیں۔ ایہہ وِی راجپوتاں دی ہِک گوت اے۔ ضلع جھنگ توں مختلف زمانیاں وِچ نقل مکانی کرکے ایتھے آباد ہوئے نیں۔
فتح پور دے نواح وِچ معروف روحانی شخصیت حضرت عبداللہ المعروف پیر باروشریف دا تعلق ایسے قوم نال سی۔ اونہاں دے علاوہ ملک منظور حسین جوتہ (ناظم تحصیل لیہ) مشہور شخصیت نیں۔
جوراء: جَٹاں دی ہِک مشہور گوت اے پَر اینہاں وِچوں کُجھ لوک جوراء دی بجائے جورال سدواندے نیں تے اپنا سلسلہ نسب راجپوتاں نال گنڈھدے نیں۔ بھارتی پنجاب وِچ اینہاں دی بہوں ساری وسیوں اے۔ پاکستان وِچ ضلع سرگودھا، جہلم تے چکوال دے علاقیاں وِچ وَسدے پئے نیں تے اینہاں علاقیاںوِچوں اُٹھ کے ضلع لیہ دے وسیب دا حصہ بنے نیں۔ مہر یاں ملک سدواندے نیں۔ ملک محمد بخش (ریٹائرڈ محکمہ جنگلات چوک اعظم)ایسے قوم نال تعلق رکھدے نیں۔

جوئیہ: حضرت بابا فرید گنج شکرؒ دے زمانے وِچ اونہاں دی دعوتِ اسلام توں متاثر ہوکے حلقہ اسلام وِچ داخل ہوئے۔ تریخی جھروکیاں توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ راجہ پورس جنہوں سکندر اعظم نیں شکست دِتی سی، ایسے خاندان دے ابتدائی لوکاں وِچوں ہِک سی۔ ایہہ قوم راجپوتاں دے شاہی خانداناں وِچ شمار کیتی جاندی اے۔ راجپوتاں تے جٹاں دے آپو وِچ رَل جان دے کارن ایہہ قوم دے لوکی وِی دونواں قوماں نال اپنا سلسلہ جوڑدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ جوئیاں دے چنگے بھلے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔

جودھ: روایات دے مطابق ایہہ جنجوعہ قوم دی ذیلی شاخ اے۔ تھل دیاں پرانیاں قوماں وِچ شمار کیتی جاندی اے۔

جُونی: جٹ قوم دی گوت اے۔ بہائو میکن دے دورِ حکومت وِچ مسلمان ہوئے تے حضرت بابا غلام فرید گنج شکرؒ نیں اینہاں نوں مسلمان کیتا سی ۔ ہالے تیک ایہہ بابا فریدؒ نال بہوں انس رکھدے نیں۔ اپنے ناں دے نال ملک دا اضافہ کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ 399ٹی ڈی اے وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بہوں سارے بندیاں نیں چنگی تعلیم حاصل کیتی تے اپنے خاندان دی سُنجان بنائی۔ ڈاکٹر اقبال خان جونی، ملک اللہ داد جونی، سلیم اختر جونی تے ملک غلام مصطفی جونی دے گھرانے چنگے پڑھے لکھے نیں۔

جھبیل: دریائے سندھ دے کنڈیاں تے آباد نیں۔ اینہاں نوں پکھی واساں نال رَلایا جاندا اے پَر ایہہ غلط اے۔ ایہہ پیشے دے لحاظ نال ملاح نیں۔ دریا وِچوں مَچھیاں نَپ کے ویچدے نیں۔ بہوں جفاکش تے محنتی قوم اے۔ صدیاں توں پانیاں نا ل کھیڈدے آئے نیں۔ پرانے زمانے وِچ جدوں ہُن دی ٹرانسپورٹ دی سہولت نئیں سی تے ایہی جھبیل سَمان بیڑیاں وِچ لد کے ہِک جاہ توں دوجی جاہ تے لے کے جاندے سن تے اینہاں دی نقل و حمل دے پِڑ وِچ پوری اجارہ داری ہوندی سی۔مچھیاں پھڑن تے ویچن دے کارن اینہاں نوں مچھیرے وِی آکھیا جاندا اے۔ اینہاں دی بہوں ساری تعداد سمندر دے ساحل تے بیٹھی ہوئی اے تے اوتھے اینہاں دی گذر بسر مچھیاں تے ہوندی اے۔اینہاں دے مُنڈے کُڑیاں دے وال (زُلفاں) چمکدار سنہری رنگ دے ہوندے نیں۔

جُھنڈیر: جھنڈیر خانداناں دے بندے اپنے آپ نوں قریشی حسب و نسب نال منسوب کردے نیں۔ اسلام دے مُڈھلے دیہاڑیاں وِچ جنگاں وِچ جھنڈے چُکن لئی مخصوص بندے ہوندے سن جنہاں دا جنگ وِچ ہکو ایہی کم ہوندا سی کہ اوہ جھنڈے تھلے ناں ڈِگن دین۔ اینہاں نوں جھنڈیر دا لقب دِتا جاندا سی۔ ایہہ قیاس ایس لئی وِی منن نوں جی نئیں کردا کہ قریش وِچ جھنڈا ہمیشاں سالار چُکدے سن تے جھنڈا عربی یا عبرانی بولی دا لفظ اِی نئیں بلکہ خاص طور تے ہندوستانی لفظ اے۔ ہِک ہور روایت بیان کیتی جاندی اے کہ جَٹاں دے راجے مہاراجیاں نیں جھنڈے چُکن دی ذمہ داری خاص بندیاں دے سپردکیتی ہوئی سی تے اونہاں نوں جھنڈیر آکھیا جاندا سی۔ ایہہ لوک صرف جنگ دے دیہاڑیاں وِچ فتح دے جھنڈے چُکدے سن۔ اینہاں نوں ’’جھنڈے دار‘‘ آکھیا جاندا سی۔ لسانی وِگاڑ دے پاروں جھنڈدار تے فیر جھنڈیر بن گئے۔ وائی رائی کردے نیں تے تحصیل کروڑ دے پنڈاں وِچ آباد نیں۔

جھورَڑ: چوک اعظم تے لیہ لہندے پاسے آلے پنڈاں وِچ مقیم نیں۔ اینہاں دی چنگی بھلی آبادی اے۔ جٹاں دی گوت اے تے ایہدی وجہ تسمیہ تریخی حوالیاں وِچوں نئیں لبھ سگی۔ محمد رمضان جھورَڑ معروف بندے نیں۔

چَانڈیہ: راجپوتاں دی ریاست کہلور دے ہِک راجے پہاڑ چند دی اولاد توں ایہہ قوم وَدھی۔ راجپوتاں دی گوت اے۔ پاکستان بنن تے ہندوستان توں ہجرت کرکے پاکستان آئے تے اینہاں دے کُجھ گھرانے تھل وِچ آباد ہوئے۔ بعض مورخ چانڈیہ تے سندھ وِچ مقیمی قوم چانڈیو نوں ہکو اِی سمجھدے نیں تے اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رلائوندے نیں۔آکھیا جاندا اے کہ ہوسگدا اے کہ دونویں قوماں وَکھو وَکھ ہوون تے تھل وِچ دونواں قوماں دے خاندان آباد ہوئے ہون۔ بلوچاں وِچ چانڈیہ دے بارے وِچ اینہاں دونواں توں ہَٹ کے رائے دِتی جاندی اے۔ اکثر چانڈیے خاندان اپنے آپ نوں بلوچاں نال رَلائوندے نیں۔ چوک اعظم ، لیہ، شاہ پور دورَٹہ، موضع سمراء تے وَستی چانڈیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں تے وائی رائی کردے نیں۔ محمد حسین چانڈیہ معروف بندے نیں۔

چَٹھہ: ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بندے وی دوجیاں قوماں نال تعلق رکھن آلیاں وانگوں جٹاں تے راجپوتاں نال اپنا سلسلہ جوڑدی اے۔ زیادہ روایتاں ایہہ آکھدیاں نیں کہ چٹھے راجپوتاں وِچوں نیں۔ستارہویں صدی عیسوی وِچ مسلمان ہوئے۔ ضلع لیہ وِچ فتح پور تے اوہدے آس پاس دے چَکاں وِچ وائی رائی کردے نیں۔ چوہدری غلام مصطفی تے چوہدری اصغر علی چٹھہ معروف بندے نیں۔

چَدھڑ: ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بندے اپنے آپ نوں چَدھڑ دے علاوہ ’’چدھرڑ‘‘ تے ’’چندرڑ‘‘ وی سدواندے نیں۔جٹاں وِچوں نیں۔ حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دی تبلیغ نال مسلمان ہوئے تے اونہاں دے مرید بنے۔ بعدوِچ جھنگ دے پنڈاں تے دریائے سندھ دے کنڈیاں دے آباد ہوگئے۔ وائی رائی کردے نیں۔ کروڑ لعل عیسن وِچ محمد حسین چدھڑ معروف سیاسی بندے نیں۔

چَن: راجپوتاں وِچوں نیں۔ پاکستان بنن توں پہلاں تھل دے علاقے وِچ مقیم ہوئے۔ آکھیا جاندا اے کہ چَن دی پرستش کرن کے کارن اینہاں نوں چَن آکھیا جان لگ پئیا سی۔ اسلام دی آئون نال چَن دی پرستش چھڈ کے اللہ وحدہ لا شریک دی عبادت کرن لگ پئے۔ ایس گویڑ دی کوئی پکی نشانی تریخ وِچوں نئیں لبھدی۔ لیہ وِچ ’’ہائی وے کرکٹ کلب‘‘ دے بانی عزیز اللہ چن ایسے قوم نال تعلق رکھدے نیں۔ کروڑ ، وَستی سبانی، وَستی قاضی تے فتح پور وِچ مقیم نیں۔

چِنگڑ: پکھی واساں دی ہِک قسم اے۔ آکھیا جاندا اے کہ خانہ بدوشی دی حیاتی توں تنگ آکے اینہاں نیں وَستیاں وِچ ٹھکانا کر لیا سی۔ نکے نکے کم کرکے اپنے دھیاں پُتراں دا ڈِھڈ بھردے سن۔ ہُن وی ایہہ لوک بھانڈے ویچن، کاٹھ کباڑ تے کاگت چُنن تے بچیاں دیاں جُتیاں ، ونگاں تے کپڑے لَتے وغیرہ پھیری لا کے ویچن دا کم کردے نیں۔ سادہ لوح بندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

چَنہڑ: وائی رائی کرن آلے لوک نیں۔ جٹاں دے ہِک راجے ’’چَنہ‘‘ دی اولاد نال منسوب کیتے جاندے نیں جیہڑے ستارہویں صدی عیسوی وِچ مسلمان ہوئے۔ لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں ۔

چوڑی گر:جینویں ناں توں ظاہر ہوندا اے ایہہ لوک وَنگاں بنائون آلے فن کار نیں۔ اینہاں دا پیشہ اینہاں دی ذات بن گیا اے۔ لیہ پرانے زمانیاں توں اِی دستکاری دا مرکز مشہور سی۔ ہاتھی دَنداں دا ایناں نفیس کم کیتا جاندا سی کہ پورے ہندوستان تے دور دور دیاں بادشاہیاں وِچ مشہور سی۔ سونے تے چاندی دے زیور بنائون وِچ لیہ دے ہنر مندکمال دی دسترس رکھدے سن۔ ایہہ چوڑی گر وی ہولے ہولے گھٹ ہوندے ہوندے مَرمُک گئے۔ ہُن پیشے دے لحاظ نال شاید اِی کوئی چوڑی گر موجود ہووے ۔ کجھ گھرانے آباد نیں جیہڑے ذات دے پاروں چوڑی گر سدوائے جاندے نیں۔ اینہاں دے نال نال لیہ دا ایہہ خاص ہُنر وی مُک گیا اے۔

چوغطہ: پٹھاناں دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ چنگیز خان دے پُتر چغتائی خان دی اولاد جیہڑی افغانستان وِچ آباد ہوئی اوہ ’’چوغت‘‘ سدوائی جان لگ پئی تے بعد وِچ لسانی وِگاڑ دے پاروں چوغتہ تے چوغطہ مشہور ہوگئی۔ بعض مورخ چوغطیاں نوں چغتائیاں نال موسوم کردے نیں۔ دونوں صورتاں وِچ اینہاں دا تعلق چنگیز خان نال رَلدا اے۔ لدھانہ، شاہ پور دورَٹہ ، لیہ تے چوک اعظم دے علاقیاں وِچ آباد نیں۔
چوہان: راجپوتاں دی شاہی گوت اے۔ برصغیر پاک وہند دے کئی علاقیاں وِچ آباد نیں۔ ماضی دی دلیر تے نڈر قوم اے۔ نواحِ لیہ تے چوک اعظم وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ محمد اقبال چوہان کسان ممبر نیں۔

چھجڑا: بھٹیاں دے سپوت’’کیہار‘‘ جیہڑا تیرہویں صدی عیسوی وِچ جیسل میر دا راجہ سی، ایس قوم دا مورث اے۔ اوہدی قوم چھجڑا دے ناں توں مشہور ہوئی۔ مغل دورِحکومت وِچ ملتان دے علاقیاںوِچ آ کے وَسی۔ اینہاں دے بارے ایسراں وِی آکھیا جاندا اے کہ دو افغان جوان روزگار دے سلسلے وِچ ملتان آئے تے دیہاڑی کرکے رات نوں ہِک چھجے تھلے سوندے سن۔ وسیب دے لوک اینہاں نوں چھجے دی مناسبت نال چھجڑا آکھن لگ پئے تے فیر اونہاں دی اولاد ایسے ناں دے نال سُنجانی جان لگ پئی۔ تھل دے علاقے وِچ ملتانوں چھجڑے آکے آباد ہوئے نیں تے تھوڑی تعداد وِچ موجود نیں۔

چھینہ: راجپوتاں دی ہِک گوت اے۔ بھیکم پور دا راجہ کیلن اینہاں دا مورث گنیا جاندا اے۔ حضرت بابا فرید گنج شکرؒ دے ہتھیں مسلمان ہوئے۔ تھل وِچ تیرہویں صدی عیسوی وِچ آباد ہوئے۔ چوک اعظم دے نواح وِچ،چھینہ وَستی وِچ تے فتح پور دے علاقے وِچ آباد نیں۔ ملک عاشق حسین چھینہ تے ماسٹر محمد حسین چھینہ مشہور بندے نیں۔

چیمہ: اینہاں دا مورث راجہ چیمہ تے بعض بندیاں دے نزدیک راجہ چیم سی۔ ایہہ پرتھوی راج دا پُتر سی۔ پنجاب دے جٹاں دا معتبر تے اثر ورسوخ آلا بندہ گنیا جانداسی۔ غوری دے حملیاں دی لپیٹ وِچ آکے دلی توں امرتسر آباد ہوئے۔ ستارہویں صدی وِچ مسلمان ہوئے۔ پاکستان بنن دے بعد ہجرت کرکے آئون آلیاں وِچ اینہاں دی تعداد زیادہ سی۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آکے آباد ہوئے سن۔ڈاکٹر فرخ چیمہ (مسلم لیگ دا رکن)، محمد آفتاب چیمہ (سپورٹس مین) تے عبدالکریم چیمہ دا ناں کِسے تعارف دا محتاج نئیں اے۔

خواص: راجیاں تے بادشاہواں دے درباراں وِچ اینہاں دی تعیناتی ضروری سمجھی جاندی سی تے اینہاں نوں ’’خاص‘‘دا لقب دِتا جاندا سی۔ ایہہ درباریاں دی آئو بھگت لئی رکھے جاندے سن تے بہوں تمیز دار تے شائستہ گنے جاندے سن۔ بعض مورخاں دے نزدیک ایہہ ماچھیاں دی ہِک ذیلی شاخ اے تے بعض ایہہ آکھدے نیں کہ مغلاں دے درباراں وِچ زنانیاں نوکر رکھیا جاندیاں سن جیہڑیاں صفائی ستھرائی دا کم کردیاں سن اونہاں نوں خاص آکھیا جاندا سی تے اونہاں دی اولاد دی ایہو اِی ذات بن گئی۔ پَر میں ایس گل نال متفق نئیں آں۔ اینہاں دی تھوڑی بوہت تعداد لیہ وِچ مقیم اے۔

خوجہ: پاکستان بنن توں پہلاں ایس سارے وسیب تے سود خور ہندوواں دی اجارہ داری ہوندی سی تے اوہ جناں بھوتاں وانگوں مسلماناں نوں اَٹھے ویلے چمڑے رہندے سن۔ اسلام دی تبلیغ دے سلسلے وِچ جیہڑے ایہو جئے وَڈے ہندو مسلمان ہوندے سن اونہاں نوں عزت و تکریم دین لئی خواجہ دا لقب دِتا جاندا سی جیہڑا لسانی وِگاڑ نال خوجہ بن کے رہ گیا۔ لیہ دے علاوہ دوجے پرانے شہراں وِچ وی بیٹھے ہوئے نیں۔

دُبکر: ماضی وِچ چمڑے دے کاروبار نال منسلک سن۔ چمڑے نال بہوں ساری چیزاں بنائوندے سن تے اینہاں دا ہُنر لیہ توں باہر وِی مشہور ہوندا سی۔ جِتھے لیہ دے دوجے ہُنر ملیا میٹ ہوگئے نیں اوتھے ایہہ فن وی مَر مُک گیا اے۔ ضلع لیہ وِچ وَستی دبکراں اینہاں دی آماجگاہ ہوندی سی پَر اینہوں دریائے سندھ نیں اپنے دامن وِچ ایسراں کُنج لیا کہ رہندی دنیاتوں اوڈھر ہوگئی۔

درانی: کابل دے تاچ نشین ’’تیمور شاہ درانی‘‘ دے دور وِچ لیہ دے علاقے وِچ آباد ہوئے۔ ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ محمد خان سدوزئی دے دورِ حکومت وِچ کابل توں بھجن آلے شہزادیاں دے نال آئون آلیاں وِچوں کوئی زندہ بچ گیا سی جیہدی اولاد وَدھ دے علاقے وِچ کِھنڈ گئی۔ ضلع لیہ وِچ شاہ پور دورَٹہ، بنگلہ ناصر خان تے چوک اعظم وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔ایہہ اصل وِچ پوپل زئی قوم نال تعلق رکھدے نیں پَر شاہی خاندان ہون دے پاروں کناں وِچ دُر (موتی) پائوندے سن جیہڑا اینہاں دا امتیازی نشان سمجھیا جاندا سی۔ ایس دُر دے پاروں ایہہ درانی مشہور ہوگئے۔ ایس خاندان دے وَڈ وڈیریاں دے کناں وِچ ہالے تیک ایہہ نشان ویکھیا جاسگدا اے۔غلام عباس خان عرف باچوخان تے پروفیسر خورشید احمد خان دا تعلق ایسے قوم نال اے۔

دریشک:ایہہ قبیلہ ’’قرائی‘‘ خاندان دی ہِک شاخ سمجھیا جاندا اے جیہڑا ڈیرہ غازیخان دے علاقے وِچ جیہڑا رود پٹوک تے سوری دے وِچکار آباد اے۔دریشک دے لفظی معانی ’’مضبوط بندہ‘‘ دے نیں۔ ایس قبیلے دے مورث نوں میر چاکر خان نیں ہِک جنگ وِچ زنانیاں دے خیمے دی حفاظت لئی تعینات کیتا۔ رات نوں بہوں تیز ہنیری آئی تے ایس جوان نیں زنانیاں آلے خیمے نوں اَکلیاں ایس مضبوطی نال پھڑی رکھیا کہ ناں تے خیمہ اُڈ سگیا تے ناں اِی زنانیاں نوں کوئی نقصان اَپڑیا۔ میرچاکر خان نیں اوس جوان نوں اوہدی ہمت تے شجاعت دے پاروں ’’دریشک‘‘ دا خطاب دِتا سی۔اوہدی اولاد فیر دریشک دے ناں نال اِی سُنجانی جاندی سی۔کرمانی، منگوانی، گلفاذ تے عربانی وغیرہ ایس قبیلے نال تعلق رکھدے نیں۔لیہ وِچ اینہاں دی چنگی بھلی تعداد وسنیک اے۔سردار اکبر خان دریشک مرحوم نامور سیاسی شخصیت سن۔

دَستی: بلوچاں دی شاخ اے۔ بے آب و گیاہ تے بنجر علاقیاں دی نسبت نال اینہاں نوں ’’دشتی‘‘ یعنی دشت وِچ رہن آلے آکھیا جاندا سی۔ لسانی وِگاڑ دے پاروں دستی بن گئے۔ ضلع ڈیرہ غازیخان، راجن پور تے ضلع مظفر گڑھ وِچ بہوں تعداد وِچ وسنیک نیں۔ ضلع لیہ وِچ جمن شاہ تے ٹبہ دستیانوالا(تحصیل کروڑ) وِچ اینہاں دے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ نذیرعنبر دستی تے عارف دستی(شاعر) ایس قوم نال تعلق رکھدے نیں۔

دندانی: کروڑ دے نواح وِچ تے تحصیل چوبارہ وِچ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے خاندان بیٹھے ہوئے نیں۔ تھل دے پرانے قبیلیاں وِچ اینہاں دا شمار کیتا جاندا اے۔ ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ ایہہ بلوچاں وِچو ں نیں تے پندھرویں صدی عیسوی وِچ ایتھے آکے آباد ہوئے سن۔

دُکڑ: ہندوستا ن دے شہر ’’دُکڑانوالی‘‘ توں ہجرت کرکے پاکستان وِچ آباد ہوئے تے آباد کاری دے دیہاڑیاں وِچ تھل دے وسنیک بنے۔ ایہہ سورج بنسی راجپوت نیں تے راجہ دھکڑ دی اولاد نیں۔ راجہ دُھکڑ دی مناسبت نال دُکڑ سدوائے جاندے نیں۔
دَھت: جٹاں دی قوم کمبوہ نال اینہاں دا سلسلہ نسب جُڑدا اے۔ اینہاں دے بارے بہوں ساریاں روایتاں لبھدیاں نیں۔ اسلام دے آئون توں پہلاں ایہہ لوک دھاتاں دی تجارت کردے سن تے راجیاں مہاراجیاں نوں سکے بنائون لئی دھات فراہم کردے سن۔ اینہاں نوں سکے بنائون دا ہُنر آئوندا سی۔ایسے مناسبت نال ایہہ پہلاں ’’دھاتی‘‘ تے فیر دھت سدوائے۔ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ ایہہ لوک پہلے ’’ڈھاک‘‘ ناں دے رُکھ دی پوجا کردے سن تے ایس پاروں اینہاں نوں پہلاں ڈھک تے فیر دھت آکھیا جان لگیا۔

دھوتڑ: لیہ وِچ جٹاں دی گمنام گوت اے۔ اینہاں دے ہِک دو گھرانے چوک اعظم وِچ آباد نیں۔ ضلع لیہ وِچ ہور وِی پنڈاں وِچ اینہاں دے کُجھ گھر آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔

دُھول: راجپوتاں دی قدیم قوم اے تے مسلماناں دے علاوہ سکھاں تے ہندوواں وِچ وِی پائی جاندی اے۔ راجہ دھول اینہاں دا مورث سی۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں نیں وائی رائی تے کاروباردے راہیں اپنی روٹی پانی دا بندوبست کیتا ہوئیا اے۔ لیہ دے نواح تے تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔ امیر محمد دھول، خضرحیات دھول، خان محمد تے قمر عباس دھول چک نمبر 315ٹی ڈی اے وِچ وسدے پئے نیں۔

دھولکا: راجپوتاں دی سوم بسنی قوم دھول دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ راجہ دھول دے ہک پتر دی اولاد نیں دھولکا ذات دی بنیاد رکھی۔ چوک اعظم دے نواح وِچ آباد نیں تے وائی رائی کردے نیں۔

دئیوال: جٹاں دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ آکھیا جاندااے کہ ایہہ پہلاں مال ڈنگر پالن تے دُدھ دہی دی فروخت دے پاروں ’’دہی وال‘‘ کہلائوندے سن ۔ بعد وِچ کثرتِ استعمال دے کارن دئی وال مشہور ہوگئے۔ ہک ہور روایت وِی اینہاں بارے لبھدی اے کہ اینہاں دا مورث راجہ دئی سی جیس نیں دئی ناں دے ہِک پِنڈ دی نیہہ وی رکھی سی۔ اوس پنڈ دی نسبت نال ایہہ لوک دئیوال سدے جان لگ پئے۔ مغل دورِحکومت وِچ مسلمان ہوئے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔
دیول: راجہ دیول جیہڑا جٹ قوم نال تعلق رکھدا سی ، ایس قوم دا مورث اے۔ بعض لوک دیول تے دئیوال نوں ہِکوذات گندے نیں تے ایہہ توجیہہ پیش کردے نیں کہ دئیوال کثرتِ استعمال دے پاروں دیوال تے فیر دیول بنی ۔ چوک اعظم تے آس پاس دے پِنڈاں وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔

ڈاگی: بلوچاں دا ہِک قبیلہ اے۔ لیہ وِچ بہوں تھوڑی تعداد وِچ آباد نیں۔ راجن پور تے ڈیرہ غازیخان دے وِچ وِی ایہہ لوک آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ موضع سمل وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

ڈاہا: پنجاب دیاں پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ اینہاں دا مورث’’ڈاہا‘‘ ناں دا شخص ہوگذریا اے جیہڑاں راجپوت سلسلہ نسب رکھدا سی۔ کبیر والا دے ڈاہے اپنا سلسلہ نسب جٹاں نال رلائوندے نیں۔ لیہ شہرتے پنڈاں تھاواں تے بیٹھے ہوئے نیں۔ پاکستان بنن توں بعد آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ لیہ دے وسیب دا حصہ بنے نیں۔

ڈاہر: اینہاں نوں ’’ڈار‘‘ وی آکھیا جاندا اے۔ بعض مورخ اینہاں نوں راجہ داہر نال رلائوندے نیں پَر ایہہ غلط اے۔ اینہاں دا مورث ’’راون‘‘ سی۔ سندھ دے علاقے تے ڈاہراں نیں حکومت کیتی تے فیر جدوں تاج اینہاں دے سِراں توں لتھ گیا تے ایہہ اوتھوں نَٹھ کے ملتان تے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوئے۔راون حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دے ہتھیں مسلمان ہوئیا سی۔ ضلع لیہ وِچ اوس سمے وِچ آئون آلے ڈاہراں دے کُجھ گھرآباد نیں۔

ڈبڈا: ’’ملک ‘‘ دے لقب نال موسوم کیتے جاندے نیں۔ اینہاں دا مورث جٹ قوم نال تعلق رکھن آلا ’’ڈب سنگھ‘‘ سی جیہڑا مسلمان ہوکے میاں محمود سدوایا۔ اوہ افغانستان وِچ تبلیغ اسلام دی نیت نال چلا گیا تے اوہدا خاندا ن ہجرت کرکے لیہ دے علاقے وِچ آگیا۔ اینہاں دی لیہ وِچ آمد بہوں پرانی اے۔ ایس برادری نال تعلق رکھن آلے ڈاکٹر اختر رشید تے ملک طارق رشید ڈبڈا (ایڈووکیٹ) سرکردہ بندے نیں۔
ڈلو: 1546ء دے لگ بھگ لیہ دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے۔ اینہاں دی وجہ تسمیہ کُھج ایسراں دَسی جاندی اے کہ کھرل راجہ ’’جگ دیو‘‘ دی اولاد وِچوں ڈھلو ناں دے ہِک شخص دی اولاد ڈلو سدوائی۔ میرانیاں دے دورِحکومت وِچ اینہاں نوں خاص مراعات تے جاگیراں لبھیاں سن۔ ہِک طبقہ فِکر دا ایہہ خیال اے کہ اینہاں دا مورث بھٹیاں وِچوں سی تے اوہ پنڈی بھٹیاں توں اُٹھ کے موضع ڈل (نزد کپوری) آباد ہویا۔ اوہدی اولاد موضع ڈل دی مناسبت نال ڈلو سدوائی جان لگ پئی۔ چوک اعظم، لیہ، نشیب تے وَستی سبانی دے علاوہ بہوں سارے چَکاں تے موضعیاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ پرانے زمانے توں ایتھے دے وسنیک ہون دے پاروں اینہاں نوں عام طور تے تھل دا مقامی قبیلہ آکھیا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ ڈاکٹر فتح محمدڈلو (ایم ایس)، مہر محمد حیات (نائب ناظم)، ملک خدابخش( پی اے ڈی سی)، طارق مومن (لیکچرر) تے میجر عبدالرحیم مشہور بندے نیں۔

ڈونہ: بلوچاں دا قبلیہ اے۔ رحیم یار خان تے تونسہ دے نواحی علاقیاں دے واسی نیں۔ چوک اعظم تے لیہ دے نواح وِچ وی اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ ڈاکٹر اللہ بخش (چوک اعظم) ایسے قبیلے دے فرد نیں۔

ڈوگر: راجپوت قوم نال تعلق رکھدے نیں۔ اینہاں وِچوں کُجھ اپنے آپ نوں چوہان ذات نال منسوب کردے نیں تے کُجھ پنواراں نال سلسلہ جوڑدے نیں۔ لیہ وِچ ڈوگراں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ اینہاں وِچوں بوہتے پاکستان بنن دے سَمے وِچ ایتھے آئے۔ کرنل عبدالواحد تے مشتاق احمد ایڈووکیٹ معروف بندے نیں۔

ڈنہار: تھل دیاں پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ آکھیا جاندا اے کہ پرانے زمانے وِچ کھلاں تے چمڑے دا کم کردے سن تے دور دور دے علاقیاں وِچ بھیڈاں دی اُن ویچن لئی جاندے سن۔ہُن وِی ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کئی کُنبے آباد نیں۔ اینہاں وِچوں اکثر اپنے آبائی پیشے نوں خیرباد آکھ چکے نیں۔ ماسٹر حق نواز ساجد ایس قوم نال تعلق رکھدے نیں۔

ڈھڈی: پنجاب دیاں پرانیاں قوماںوِچوں ہِک اے۔ جٹاں دی گوت اے۔ اینہاں دا مورث حاجی شیر دیوان اے جیہڑا بورے والا وِچ دفن اے۔ ایہہ لوک ڈھڈی والا، ڈھڈیاں، ضلع سرگودھا تے خوشاب دے آس پاس بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں جدوں کہ لیہ وِچ رہن آلے ڈھڈی وی اینہاں علاقیاں وِچوں اُٹھ کے آئے نیں۔ کُجھ گھرانے جمال چھپری، موضع سمراء جنوبی، لالہ زار تے شیر گڑھ وِچ آباد نیں۔ خواجہ خان محمد، اکرم شاہین تے علامہ محمد تقی یزدانی ایسے قوم نال تعلق رکھدے نیں۔

ڈھلوں:راجپوتاں دی گوت اے۔ اینہاں دا مورث سورج بنسی راجپوتاں نال تعلق رکھن آلے راجہ کرن دا پوترا ’’ڈھلو‘‘ سی۔ بعض روایات وِچ ایہہ وی لبھدا اے کہ ڈِھلہ(یعنی سست تے نکما) ہوون دے کارن اوہدا ناں ڈھلو مشہور ہویا سی جیہڑا بعد وِچ لسانی وِگاڑ دے پاروں ڈھلوں بن گیا۔

ڈھمراء:جٹاں دی ہک پرانی گوت اے۔ اینہاں دا مورث ’’ڈھمرا‘‘ ناں دا بندہ ہو گذریا اے جیہدی اولاد اوہدے ناں نال سُنجانی گئی۔ فیصل آباد، سرگودھا تے اوکاڑہ دے پنڈاں وِچ آباد نیں کے وائی رائی دے سلسلے وِچ لیہ دے وسیب دا آکے حصہ بنے۔ ضلع لیہ وِچ جمن شاہ تے تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں دے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔

ڈیہڑ: ضلع لیہ وِچ جمال چھپری تے اوہدے آس پاس چَکاں وِچ ڈیہڑاں دے گھرانے آباد نیں جیہڑے وائی رائی نال اپنی روٹی دال کردے نیں۔

راٹھور: راٹھور برصغیر دی بہادر قوماں وِچ شمار ہوندی اے۔ ایہہ قنوج دے ’’راجہ کشن‘‘ دی اولاد نیں۔ راجپوتاں دی شاہی قوماں وِچوں ہِک اے۔ سلطان شہاب الدین غوری نیں ترائن دی جنگ وِچ پرتھوی راج دی قیادت وِچ اینہاں راٹھوراں نال اِی مقابلہ کیتا سی۔
غوری دے دوجے حملے دے بعد اینہاں نیں قنوج چھڈ دِتا تے آس پاس دیاں راجواڑیاں وِچ کِھنڈ پُنڈ گئے۔اونہاں راجواڑیاں توں مختلف زمانیاں وِچ اینہاں دے گھرانے اُٹھ کے لیہ دے وسیبی بنے۔ایتھے چِراں توں بیٹھے ہوئے نیں۔ اینہاں دی اکثریت حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دیاں کوششاں نال مسلمان ہوئی سی۔
راجپوت:برصغیر پاک و ہند دی پرانی جنگجو تے بہادر قوم اے۔ ایہدے لفظی معنی ’’بادشاہ دا پُتر‘‘ نیں تے راجیاں مہاراجیاں دی اولاد تے اونہاں دا خاندان راجپوت سدواندا سی۔ دلیری تے شجاعت وِچ برِصغیر پاک وہند وِچ اینہاں دا کلیدی کردار رئیا اے۔اینہاں دیاں بنیادی طور تے تِن شاخاں نیں۔ ۱۔سورج بنسی ۲۔چندربنسی ۳۔اگنی بنسی۔ اینہاں دے بعد اَگوں 32مشہور شاہی گوتاں نیں۔ اسلام قبول کرن دے بعد وِی اینہاں نیں اپنی سُنجان پہچان لئی گوتاں نوں یاد رکھیا تے اپنے ناں دا حصہ بنائی رکھیا۔ مغلاں تے انگریزاں دی حکومت دے سمے وِچ جٹاں تے راجپوتاں دا آپس وِچ اختلاط ہوگیا تے اینہاں دی گوتاں آپو وِچ رَل مِل گئیاں۔ بہوں تحقیق دے بعد اینہاں دیاں گوتاں نوں اَنج کیتا گیا اے پَر ہالے وِی کئی خاندان بھلیکھے دا شکار نیں۔ راجپوتاں دیاں مشہور گوتاں ایہہ نیں۔ چوہان، رانگڑ، کھچی، پندھیر، بھٹی، وَٹو، جوئیہ، ڈھڈی، سیال، گوندل، تھگڑ، ٹوانہ، جنجوعہ، منہاس، سلہری، راٹھور، رواٹ تے ڈوگر وغیرہ۔ اینہاں وِچوں جیہڑیاں گوتاں دے لوک لیہ دے علاقے وِچ مقیم نیں اونہاں دی مزید تفصیل ایسے باب وِچ دِتی گئی اے۔

رانا: مغربی ہمالہ دے حکمران خاندان نیں۔ راجپوتاں دی شاہی قوماں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے اپنے ناں دے نال رانا دا اضافہ ضروری خیال کردے نیں۔ ماضی وِچ ایہہ قوم اپنی دلیری تے بہادری دے کارن پورے ہندوستان وِچ مشہور سی۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔ اینہاں وِچوں اکثریت پاکستان دے وَنڈارے ویلے ہندوستان دے علاقیاں ہوشیار پور(شام چوراسی)، جالندھر ، فیروز پور تے پٹیالہ وِچوں آئون آلیاں دی اے۔ رانا اعجاز محمود (ڈپٹی ڈائریکٹر انفارمیشن) تے پروفیسر رانا خالد محمود ضلع لیہ وِچ ایس قوم دے چونویں بندے نیں۔

رانگڑ: ضلع لیہ وِچ مہاجر راجپوتاں نوں رانگڑ دا ناں دِتا جاندا اے۔ ماضی وِچ جدوں وِی کسے راجپوت خاندان دا کوئی بندہ اسلام قبول کر لیندا سی تے ہندو برادری اوہدا بائیکاٹ کر دیندی سی۔ ہر ممکنہ حد تائیں اوہدے نال دشمنائی کیتی جاندی سی تے نفرت دے اظہار لئی اونہوں رانگڑ آکھیا جاندا سی۔ ایہہ کوئی وکھری قوم نئیں اے بلکہ راجپوتاں دی ضمنی قوماں دے لوک ایس وِچ وَڑے ہوئے نیں۔
رانجھا: ’’دھیدو رانجھا‘‘ (ہیر وارث شاہ دا مرکزی کردار) توں شہرت حاصل کرن آلے رانجھیا دا تعلق جٹاں نال جُڑدا اے۔ دھیدو رانجھے دا وطن تخت ہزارہ ضلع سرگودھا سی۔ پنجاب دیاں پرانیاں قوماںوِچوں ہِک اے۔ اینہاں دی اکثریت جٹاں نال اپنا سلسلہ نسب جوڑدی اے تے کئی گھرانے ایہو جئے وی ہین جیہڑے راجپوتاں نال اپنی لڑی رَلائوندے نیں۔ ضلع سرگودھا تے سیالکوٹ دے وسیب وِچوں اُٹھ کے تھل دے چَکاں وِچ وائی رائی کردے وَسدے رَسدے پئے نیں۔ چوک اعظم، شیر گڑھ یونین کونسل دے چَکاں وِچ آباد نیں۔ ڈاکٹر خالد محمود رانجھا، مہر شیر محمد مرحوم تے مختیار حسین رانجھا ایس قوم دے چونویں بندے نیں۔

رَڈ: ایہہ وِی جٹاں دی ہِک شاخ اے۔ اپنے ناواں دے نال جام لفظ دا اضافہ کردے نیں۔ سندھ توں آئون دی وجہ نال اینہاں نوں جام آکھیا جاندا اے۔ لیہ دے وسیب وِچ اینہاں دے کُجھ خاندان ’’جام رَڈ‘‘ قوم توں مشہور نیں۔

رند: بلوچاں دی ہک وَڈی شاخ اے۔ ایس شاخ توں اَگے بہوں ساریاں شاخاں نیں جنم لیا۔ ڈیرہ غازیخان تے راجن پور دے ضلعیاں وِچوں نقل مکانی کرکے پرانے زمانے وِچ لیہ دے واسی بنے ۔ایتھے بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ امام بخش رند حبیب بینک وِچ ملازم نیں۔

رندھاوا:ایہہ وِی بھٹی راجپوت نیں۔ بارہویں صدی عیسوی وِچ راجپوتاں دا ہِک بندہ ’’رندھاوا‘‘ ہو گذریا اے جیہدی اولاد اوہدے ناں نال سُنجانی گئی۔ امرتسر تے بیکانیر اینہاں دا آبائی وطن اے۔ ایس خاندان وِچوں کئی شخص جٹاں وَل ویاہے گئے جیہدے نال ایہہ قوم وِی گڈ مڈ ہوگئی۔ ہُن کُجھ رندھاوے اپنا سلسلہ نسب جٹاں نال جوڑدے نیں تے کُجھ راجپوت سدواندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ کافی تعداد وِچ آباد نیں۔چوہدری بشارت رندھاوا، ڈاکٹر دلاور حسین تے چوہدری طارق رندھاوا قابلِ ذکر لوک نیں۔

رونگھا: اینہاں دے مورث دا ناں ’’رنگھا‘‘ سی جیہڑا جٹاں دے ہِک رئیس گھرانے دا فرد سی۔ کثرتِ استعمال دے پاروں رنگھا توں بدل کے ایہدی اولاد رونگھا سدوائی۔ چودھویں صدی عیسوی وِچ ضلع لیہ وِچ آکے آباد ہوئے۔ سکھاں دی شاہی سمے سردار محمد حسین رونگھا بہوں دلیر شخص ہوگذریا اے جیہڑا سکھاں نال لڑدا ہوئیا بہوں دلیری نال ماریا گیا سی۔ لیہ وِچ موضع کھوکھر والا نشیب وِچ اینہاں دے کئی گھرانے آباد نیں۔ ماسٹر منظور رونگھا کُجھ معروف نیں۔

رَول: قیامِ پاکستان دے ویلے ہندوستان دے مختلف علاقیاں توں اُٹھ کے پاکستان دے شہراں ٹوبہ ٹیک سنگھ، لہور ، لیہ تے مظفر گڑھ دے علاقیاں وِج مقیم ہوئے۔ چوک اعظم وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے تے ہِک دو چَک اینہاں دی ملکیت نیں۔ اینہاں دے بعض بندے اپنے آپ نوں راجپوتاں دے فرد ’’راول ‘‘ نال منسوب کردے نیں تے بعض افراد اپنے مورث دا ’’راول جٹ‘‘ آکھدے نیں۔ اینہاں وِچوں کُجھ ایہو جئے وی ہین جیہڑے ’’راہول‘‘ سدواندے نیں۔ اینہاں دی اکثریت ایس گل تے اَڑی ہوئی اے کہ ایہہ قوم نئیں اے بلکہ پیشہ اے۔ ایہہ لوک پہلے علمِ نجوم نال تعلق رکھدے سن، جوگی بندے سن تے فیر پھیری لاک ے کپڑے ویچن دا کم کردے سن۔ ضلع لیہ وِچ آبادکاری دے بعد کُجھ گھرانے وائی رائی کرن لگ پئے تے اکثر اپنے پیو دادے آلے کم نوں جُڑے رئے۔ اینہاں دی پنجابی توں علاوہ ہِک وکھری بولی وِی اے جیہدے عام بندے نوں کوئی سمجھ نئیں آئوندی۔

روہَتکی: عام طور تے ایہہ تاثر پایا جاندا اے کہ روہتکی قوم اے پَر ایہہ گل غلط اے۔ ہندوستان دے صوبے روہتک توں ہجرت کرکے آئون آلیاں نوں پاکستان وِچ روہتکی سدیا جان لگ پئیا خواہ اوہ جِس وی قوم نال تعلق رکھدے سن۔ اینہاں وِچ راجپوتاں تے جٹاں دی اکثریت اے۔لدھانہ، چوک اعظم تے دوجے کئی چَکاں وِچ چنگی بھلی تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ وائی رائی تے ملازمت کردے نیں۔ لیاقت علی(نائب ناظم)، میجر اقبال تے چوہدری حکم دین وغیرہ وسیب وِچ جانے پہچانے جاندے نیں۔

ریما: جٹاں دی گوت اے۔ ضلع لیہ وِچ وائی رائی دے شعبے نال وابستہ نیں۔ بہوں کوشش دے باوجود اینہاں دے مورث دے بارے وِچ کوئی پکی تریخی گل نئیں لبھی۔چک نمبر 388ٹی ڈی اے وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔
سادات:برصغیر پاک وہند وِچ ایس خاندان دے بندیاں نوں بہوں عزت تے عقیدت دی اَکھ نال ویکھیا جاندا اے۔ چونکہ ایہہ حضرت علیؓ تے حضرت فاطمہ الزہرۃؓ دی اولاد وِچوں نیں ایس لئی مذہبی لگائو دے پاروں اینہاں نوں دوجیاں سبھ قوماں نالوں اُچا مقام دِتا جاندا اے۔ پہلاں لوکی اینہاں دے برابر تے ساہنویں نئیں بہندے سن پَر ہُن تہذیباں تے تغیر و تبدل دے کارن ایس عقیدت وِچ بہوں ساری کمی آگئی اے۔ ایہہ لوک تبلیغ دے سلسلے وِچ عرب توں نقل مکانی کرکے ہندوستان وِچ آباد ہوئے سن۔ ضلع لیہ وِچ مقامی طور تے وِی بہوں سارے سادات گھرانے وسنیک نیں تے قیام پاکستان توں بعد مہاجراں وِچ وِی بہوں سارے سید کُنبے دوجیاں علاقیاں تو ہجرت کرکے ایتھے آئے سن۔
سادات قوم دیاں بہوں ساریاں شاخاں نیں ۔ زیدی، کاظمی، ہاشمی، جیلانی، رضوی، بخاری وغیرہ۔ ایہہ اپنے ناں دے نال ’’سید‘‘ تے ’’شاہ‘‘ ضرور لکھدے نیں۔ حضرت علی راجن شاہ بخاری ؒ تے اونہاں دا خاندان، حضرت قادر شیر کاظمیؒ تے اونہاں دا خاندان، حضرت شاہ حبیبؒ، حضرت عنائت شاہ بخاریؒ،پیر بہاول بخش گیلانی(پیر چھتر شریف)، سید حاجی شاہ (کوٹلہ حاجی شاہ)،پیر جگی شریف وِچ حضرت سید جعفر شاہ دی اولاد تے جمن شاہ دے سیداں نوںوسیب وِچ کون نئیں جاندا۔اینہاں دے علاوہ بہوں سارے سادات گھرانے ایتھے آباد نیں جنہاں وِچوں ڈاکٹرسید علی مہدی نقوی (المعروف خیال امروہوی)، سید اختر حسین شاہ (جیہڑے سید نذر حسین شاہ دے قریبی عزیز نیں)، سید علی شاہ، سعادت علی شاہ وغیرہ معروف شخصیات نیں۔

سامٹیہ: راجپوتاں نال اینہاں دا سلسلہ جُڑدا اے۔ اینہاں دے مورث دا ناں ’’رام چندر‘‘ اے جیہڑا علائو الدین خلجی دے دورِ حکومت وِچ مسلمان ہوئیا سی تے اپنے ہِک بھرا دے نال علاقہ بدر ہوکے سندھ وِچ جاکے آباد ہوئیا سی۔ ایتھے سندھیاں نیں وِی اونہاں ٹِکن ناں دِتا تے مار کُٹ کے بھجا دِتا۔ سندھ وِچوں نَٹھ کے تھل دے علاقے وِچ پناہ گزین ہوئے تے ایتھے وائی رائی کرن لگ پئے۔جھرکل،90/ML ،وَستی نوشہرہ، چک نمبر 303ٹی ڈی اے تے وَستی ٹِبی کلاں وِچ اینہاں دے بہوں سارے خاندان آباد نیں۔ سیاسی اعتبار نال ایہہ لیہ دا مشہور خاندا ن اے ۔ ملک اللہ بخش سامٹیہ (ایم پی اے)، ملک مشتاق سامٹیہ (ناظم)تے ملک طارق سامٹیہ(ناظم) مشہور سیاسی شخصیات نیں۔
سانسی: پکھی واساں دی ہِک شاخ اے۔ تھل وِچ اینہاں نوں ’’گِدڑ مار‘‘ دا خطاب وِی دِتا جاندا اے۔ اینہاں دا پیشہ منگنا پِننا تے نوسر بازی کرنا اے۔ اینہاں دیا ں سوانیاں منگن پنن دے پَج نال محلیاں گھراں وِچ وَڑ جاندیاں نیں تے سادہ تے بھولیاں بھالیاں رَناں نوں ہتھ وِکھا جاندیاں نیں۔ایہہ سوانیاں جسم فروشی دا کم وِی کردیاں نیں۔ ایہہ لوکی ناں دے اِی مسلمان نیں تے تعلیم توں بہوں دور رہندے نیں جیہدی وجہ توں اینہاں وِچ ہندوواں آلیاں رسماں ویکھن نوں لبھدیاں نیں۔

ساوند: آکھیا جاندا اے کہ راجپوتاں دے ہک بندے دا ناں ’’ساون‘‘ سی جیہدا ویاہ جٹاں دے گھر ہویا سی۔ اوہدی اولاد ساون سدوان لگ پئی۔ پہلاں ساون تے فیر لسانی تغیر دے پاروں ساوند دے ناں نال مشہور ہوگئی۔ چوک اعظم وِچ ہک دو گھرانے تے تحصیل چوبارہ وِچ کُجھ کُنبے آباد نیں۔وائی رائی کردے نیں۔

ساہی: جٹاں دی مشہور گوت اے۔ اینہاں دا مورث ’’بھان‘‘ سی جیہدی اولاد ساہی سدوان لگ پئی ۔بعض لوک ساہیہ نوں اینہاں دا مورث قرار دیندے نیں۔کئی ایہہ وِی آکھدے نیں کہ پہاڑاں توں لتھن آلے سوہیے ایسے خاندان نال تعلق رکھدے نیں پَر ایہدے بارے کوئی پک نئیں اے۔ محمود غزنوی دے دور وِچ ساہیہ ناں دے ہک راجپوت نیں اوہدی فوج وِچ نوکری کیتی سی تے اوہدے نال اِی غزنی ٹُر گیا سی۔ساہیوال (منٹگمری) ایس قوم نال منسوب کیتا جاندا اے۔ ساہیوال (ضلع سرگودھا) وِچ وِی ایس قوم دے بہوں سارے کُنبے آبادنیں۔ ضلع لیہ وِچ کُجھ گھرانے ساہیوال تے ساہیوال (ضلع سرگودھا) وِچوں نقل مکانی کرکے آباد ہوئے نیں۔ چوہدری عابد ساہی (ایڈووکیٹ ) تے نسیم احمد ساہی (ایڈووکیٹ) قابلِ ذکر بندے نیں۔

سپراء: جٹاں دی ہِک شاخ اے۔ پنجاب دے چڑھدے پاسے تے آباد اے تے ضلع جھنگ تے سرگودھا دے علاقیاں وِچ وِی پائے جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ چک نمبر 333ٹی ڈی اے وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے وائی رائی کردے نیں۔ ملک عرفان سپراء دا گھرانہ وسیب وِچ جانیا پہچانیا جاندا اے۔
سٹھار: جٹاں دی ہک گوت اے جیہڑی ہندوستان دیاں پرانیاں قوماں وِچ شمار کیتی جاندی اے۔ مغل دورِ حکومت وِچ جودھ پور توں اُٹھ کے دلی آئے تے فیر مغلاں دے عتاب دا شکار ہوکے پورے ہندوستان وِچ کھِنڈ گئے۔ تھل دے اکثر قصبیاں تے چَکاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

سٹھو: میانوالی تے ڈیرہ اسماعیل خان دے علاقیاں وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے۔ بعض روایتاں دے مطابق اینہاں دا سلسلہ نسب بلوچاں نال جا رَلدا اے تے بعض مورخ اینہاں نوں پٹھاناں نال رَلائوندے نیں۔پیشے دے لحاظ نال سُنارے تے کسان نیں۔لیہ وِچ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے آباد نیں۔حنیف قمر شیرازی(صحافی) دا تعلق ایسے خاندان نال اے۔

سدھو: بعض لوکی سندھو تے سدھو نوںہِکو ذات قرار دیندے نیں پَر ایسراں نئیں اے۔ ایہہ جٹاں دی مشہور شاخ اے۔ اینہاں دا مورث’’سِدھا‘‘ ناں دا ہک بندہ سی جیہدے اولاد اوہدی مناسبت نال سدھو سدوائی جاندی سی۔ سکھ مذہب نوں چھڈ کے مسلمان ہوئے۔ جٹاں وِچ ہٹ دھرم ،بہادرتے ضدی مشہور سن۔ چڑھدے پنجاب(ہندوستان) وِچ ہالے تیک اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں جیہڑے سکھ مذہب نال تعلق رکھدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ آباد کاری دے سلسلے وِچ آباد ہوئے۔ چوہدری رشید احمد سدھو دا خاندان معروف اے۔

سدوزئی:پٹھاناں دا معروف قبیلہ اے۔ افغانستان توں ایس علاقے وِچ آئے۔ اینہاں دا مورث ’’سدو خان‘‘ سی ۔ ایس خاندان دے اکثر لوکاں نیں تھل دے علاقے تے حکومت کیتی اے۔ نواب مظفر خان شہید تے نواب محمد خان سدوزئی قابلِ ذکر حکمران ہو گذرے نیں۔ تھل تے سدوزئیاں دی 28وَرے حکومت رئی اے۔ ڈیرہ اسماعیل خان تے ڈیرہ غازیخان وِچ وی اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے۔ ایس قبیلے دیاں اَگے بہوں ساریاں شاخاں نیں۔

سرگانی: مزاری بلوچاں دی ہک شاخ اے۔ کئیاں صدیاں توں لیہ دے علاقے دے وسنیک نیں۔ جسکانی دورِ حکومت وِچ وِی ایہہ اَگے اَگے سن۔ میاں عبدالنبی کلہوڑا دی امداد لئی اینہاں جنگاں وِچ حصہ لیا۔ اینہاں دا ہِک سردار گولہ خان سرگانی مشہور سی۔ ہُن لیہ وِچ دربار علی راجن شاہ دے کول وَستی سرگانی وِچ اینہاں دی چنگی وَسیوں اے۔وائی رائی کردے نیں تے وَستی سرگانی دے علاوہ وِی کئیاں چکاں تے شہراں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

سقلیگر: پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ ایہہ درباراں تے فوجاں نال منسلک رہندے سن۔ پیشے دے لحاظ نال تلواراں تے کرپاناں چھریاں بنائوندے سن۔ تلواراں نوں پَان وی لائوندے سن۔لیہ وِچ ایہہ مختلف زمانیاں وِچ درباراں نال وابستہ رئے نیں ۔ اینہاں دے عروج دا زمانہ سدوزئیاں دے حکومت دا سی۔ہُن ایہہ اپنے پیو دادے آلے کم نوں چھڈ چکے نیں۔

سکھانی: بلوچاں دی ہِک شاخ اے۔ ضلع لیہ وِچ وَستی سکھانیوالا وِچ بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ روایت توں ایہہ وی گویڑ لایا جاندا اے کہ ایہہ ’’نوتک خان‘‘ جیہڑا نُتکانیاں دا مورث سی، دی اولاد وِچوں ہین۔

سکھیرا: اینہاں دے مورث دا ناں ’’ سُکھیا‘‘ سی۔ سکھیا راجپوت قوم نال تعلق رکھدا سی۔ ایہدی شادی جٹاں وِچ ہوئی تے اوس توں جمن آلی اولاد ’’سکھیے‘‘ تے فیر سکھیرا دے ناں توں مشہور ہوئی۔التمش دیاں فوجاں نال ایس قوم دے جوان تھل دے علاقے وِچ آئے۔ لیہ وِچ فیر وز پور تے حصار(انڈیا)دے علاقیاں وِچوں پاکستان بنن دے مگروں آئے۔
کروڑ، چک نمبر 103ٹی ڈی اے ، وَستی سبانی، کوٹلہ سارنگ تے جمن شاہ وِچ مقیم نیں۔ راجہ فیاض سکھیرا(نائب ناظم) تے رانا وسیم حیات سکھیرا (نائب ناظم) ایس قوم دے سرکردہ بندے نیں۔

سگو: راجپوتاں دی شاخ اے پَر ایہدا سلسلہ کِسے ناں کِسے طراں جٹاں نال وِی رَلدا اے جیہدے پاروں غلط فہمی پیدا ہوندی اے۔اینہاں دا مورث ’’ساگا‘‘ ناں دا بندہ ہوگذریا اے جیہدی اولاد پہلاں ساگو تے فیر سگو دے ناں نال مشہور ہوئی اے۔ ہندوستان توں ضلع سرگودھا تے سیالکوٹ تے فیر تھل وِچ آبادکاری دے دیہاڑیاںوِچ آباد ہوئے نیں۔ملک محمد حسن سگو مرحوم یونین کونسل جمال چھپری دے چیئرمین رہ چکے نیں۔
سمراء: مورخ سمراواں نوں تے سومریاں نوں ہِکو خاندان قرار دیندے نیں۔ سندھ وِچ لمے چِراں تائیں سومرہ قوم دی شاہی رئی اے۔ اینہاں نوں سُمہ قوم نیں تخت تے لہایا تے علاقے وِچوں نٹھن تے مجبور کرچھڈیا۔ ایہہ پنجاب دے مختلف علاقیاں وِچ آباد ہوگئے۔ راجپوتاں تے جٹاں دیاں دوجیاں گوتاں وانگوں ایہہ وِی تردد دا شکار نیں۔ حضرت لعل عیسنؒ دے زمانے وِچ لیہ وِچ آئے تے وسیع رقبیاں تے اپنا قبضہ جمایا۔ رکھ رکھائو تے مہمان نوازی لئی پہلاں علاقے بھر وِچ مشہور سن۔لیہ دے وَڈے کاشتکار گھرانیاں وِچ اینہاں دا شمار ہوندا ے۔ کئی موضعے اینہاں دے ناں تے ہیں۔ مہر منظور حسین سمراء بھٹو دور وِچ ایم این اے بنے سن۔ مہر فضل سمراء ضلعی نائب ناظم تے ایم پی اے بن چکے نیں۔ مہر محمد یار سمرا تے مہر احمد یار سمرا علاقے دیاں مشہور سیاسی شخصیتاں نیں۔

سنبل: اینہاں دے بہوں گھٹ کُنبے لیہ وِچ آباد نیں۔ میانوالی دے اوہدے آسوں پاسوں تے شمال مغربی سرحدی صوبے توں اُٹھ کے آئے نیں۔ نیازیاں دی شاخ دے طور تے مشہور نیں پَر ایہہ غلط اے۔

سنپال: آکھیا جاندا اے کہ راجپوتاں دا ہِک گھرانہ بہوں دوست نواز تے مہمان نواز ہوگذریا اے ۔ اوس خاندان دی ایس خوبی پاروں اونہوں سنگ پال( یعنی یاراں بیلیاں نوں نوازن آلا) آکھیا جان لگا تے فیر لسانی تغیر دے باعث سنپال مشہور ہوگیا۔ تریخی حوالیاں توں ایہہ پتہ وِی لگدا اے کہ ایس قوم دا مورث’’راجہ سنپال‘‘ سی جیہڑا جنجوعہ راجپوت قوم دا فرد سی۔ اوس دے خاندان نیں خوشاب دے علاقے وِچ سرداری کیتی اے۔ ایس خاندان دے کُجھ گھرانیاں نیں نقل مکانی کرکے لیہ وِچ اپنے گھر بنائے تے وائی رائی نال منسلک ہوئے۔

سندھڑ: بعض لوکاں دے نزدیک سندھو تے سندھڑ ہکو ذات اے۔ اینہاں دا مورث ’’رام چندر‘‘ دے خاندان دے ہِک بندے نوں قرار دِتا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ ایس قوم دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ چوک اعظم دی تھاں تے بنن آلی اٹھارویں صدی عیسوی وِچ وَستی خونن کھوہ دے مُڈھلے وسنیک نیں۔ چوہدری محمد یوسف سندھڑ دا گھرانہ چوک اعظم دا مقیمی اے۔
سندھو: جٹاں دی وَڈی قوم اے۔ ضلع لیہ وِچ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔ دریائے سندھ دے آس پاس تے خاص کر وادی سندھ وِچ لمے چِراں توں بیٹھے ہوئے نیں۔ اینہاں نوں دریائے سندھ تے وادی سندھ دے حوالے نال سندھو آکھیا جاندا اے۔ سندھ توں نقل مکانی کرکے پنجاب دے دوجیاں علاقیاں دے واسی بنے۔ ہندوستان وِچ وِی بہوں سارے سندھو بیٹھے ہوئے نیں جنہاں دا مذہب سکھ مت اے۔چوہدری اعجاز سندھو (ایڈووکیٹ) تے حاجی محمد طفیل دا تعلق ایسے قوم نال اے۔

سندیلہ: کُجھ گھرانے لیہ وِچ آباد نیں۔ پاکستان بنن توں پہلاں ملتان دے آسیوں پاسیوں اُٹھ کے لیہ دے وسیب دا حصہ بنے سن۔ محمد بخش سندیلہ تے محمد اسلم سندیلہ ایس قوم دے سرکردہ بندے نیں۔

سنڈھل:جٹاں دی ہِک گوت اے۔ عام طور تے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ سندھو تے سنڈھل ہِکو ذات اے پَر ایہہ گل جی نوں نئیں لگدی۔ سندھ توں اُٹھ کے پنجاب وِچ آباد ہوئے۔ وائی رائی کردے سن تے ہُن اینہاں دے بہوں سارے بندے نوکری پیشہ وِی ہے نیں۔

سنیکھا: سنیکھا قوم نال تعلق رکھن آلے اپنا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلائوندے نیں۔ میانوالی دیاں ڈھوکاں وِچوں اُٹھ کے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوئے سن۔ وائی رائی کردے نیں۔ انہاں دے کُجھ گھرانے تحصیل چوبارہ وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ ملک شیر محمد سنیکھا تے ملک احمد خان سنیکھا قابلِ ذکر بندے نیں۔

سواگ: جٹ قوم نال تعلق رکھن آلا ضلع لیہ دا ہِک مشہور خاندان اے۔ تھل دیاں پرانیاں ذاتاں وِچوں ہِک اے۔اینہاں دا مورث ’’میاں سوہاگ‘‘ سی جیہڑا کھوکھر قوم نال تعلق رکھدا سی۔ میاں سوہاگ جیہڑا غازی خان دی فوج دا اَفسر سی، راجن پوروں اُٹھ کے تھل وِچ آباد ہویا۔ اوہدی اولاد سواگ دے ناں نال مشہور ہوئی۔ حضرت غلام حسن سواگؒ معروف مبلغِ اسلام سن۔ اونہاں دے مریداں دی تعداد شمار توں باہر اے۔ صاحبزادہ فیض الحسن سواگ (سابق ایم این اے تے چیئر مین ضلع کونسل) ، ملک غلام محمد سواگ مرحوم (سابق ایم پی اے) تے ملک فیروز خان سواگ (ناظم گرے والا) مشہور شخصیتاں نیں۔ تحصیل کروڑ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔

سوہلنڑ: تحصیل کروڑ لعل عیسن وِچ اینہاں دے کُجھ کُنبے وائی رائی کرن وِچ رُجھے ہوئے نیں۔ اینہاں دا سلسلہ راجپوتاں نال جا رَلدا اے۔ آبادکاری دے سمے وِچ تھل دے وسنیک بنے سن۔

سوہیہ: عام طور تے ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ ساہی تے سوہیہ ہِکو قوم اے ۔ ہک ہور روایت دے مطابق اینہاں نوں وَکھرا سمجھیا گیا اے۔ اینہاں دا مورث جٹ قوم نال تعلق رکھن آلا ’’سوہی‘‘ اے جیہڑا راجہ کانگ دی اولاد وِچوں سی۔ اوہی اولاد سوہیہ سدوائی۔ ضلع لیہ وِچ لمے چِراں تے وسنیک نیں۔ ہندوستان تے ساہیوال وِچوں اُٹھ کے آئے سن۔ پہاڑ پور وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد سن جیس وجہ توں پہاڑ پور دا پہلاں ’’سوہیہ پور‘‘ ناں ہوندا سی۔ وَستی سبانی دے نیڑے پنڈاں وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے وسیوں کیتی بیٹھے نیں۔

سہارن:جٹاں دی ہِک شاخ اے۔کاشتکاری دے پیشے نال منسلک لوک نیں۔ تحصیل چوبارہ تے لیہ دے آسے پاسے پنڈاں وِچ رہندے نیں۔ اینہاں وِچوں کُجھ بندے سناریاں آلا کم وِی کردے نیں تے ہُنر مند لوک نیں۔

سہمل: ایس قوم دا مورث ’’سامل‘‘ ناں دا بندہ سی۔ ایس دی اولاد دی سُنجان پہلاں ’’سانبل‘‘ ہوئی تے فیر بولی دے ہیر پھیر نال سہمل بن گئی۔ ہالے وِی ایہہ قوم تِناں ناواں نال سَدی لکھی جاندی اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ الٰہی بخش سہمل معروف بندہ اے۔

سیال: پاکستان دی معروف قوماں وِچوں ہِک اے۔ ایس قوم دا مورث ’’راجہ شنکر‘‘ سی۔ اوہ رائے سیال دے ناں نال مشہور ہویا۔ اوہ حضرت خواجہ غلام فرید گنج شکرؒ دے ہتھوں مسلمان ہویا سی۔ بابا فریدؒ نیں اوہدا ویاہ بہائو میکن دی دھی نال کیتا تے شورکوٹ دی جاگیر اوس نوں لبھی۔ اوہدی اولاد اوہدے پاروں سیال مشہور ہوئی۔ ضلع لیہ وِچ جھنگ، میاں چنوں تے ملتان دے علاقیاں وِچوں سیال اُٹھ کے آئے نیں۔مہر ممتاز سیال(منیجر زرعی بینک) تے مہر ممتاز سیال (پنجاب پولیس) معروف بندے نیں۔

سِیہَڑ: ریاست جیسل میر توں نقل مکانی کرکے بلوچستان تے سندھ وِچ آباد ہوئے سن۔ 1192ء وِچ غوری دے سمَے وِچ کروڑ دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے۔ ہک ہور روایت ایسراں اے کہ ایہہ لسبیلا دے علاقے وِچوں اُٹھ کے کروڑ آئے تے اینہاں نیں بہلیماں کولوں رقبے کھوہ کے اپنی راجواڑی قائم کیتی سی۔ ایہہ راجپوتاں دی گوت اے۔ ہِک روایت دے مطابق ایہہ لوک گجرات(انڈیا)تے ٹِبی سیہڑ تے سیہڑ ناں دے موضعیاں توں نقل مکانی کرکے تھل وِچ آئے۔ ایتھے تحصیل کروڑ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں تے زمینداری کردے نیں۔ واڑہ سیہڑاں اینہاں دا گھراے۔ سردار غلام محمد خان مرحوم(ذیلدار تے ڈسٹرکٹ بورڈ دے وائس پریذیڈنٹ)، سردار بہرام خان مرحوم(سابق ایم این اے تے جسٹس)، سردار جہانگیر خان مرحوم(سابق ایم این اے)، سردار مشتاق خان، سردار شہاب الدین خان (ضلعی ناظم)، سردار بہادر خان (ایم این اے)، سردار افتخار خان، سردار سجاد خان تے سردار محیی الدین خان ضلعی سیاست وِچ منفرد مقام رکھدے نیں۔سردار ارشد اسلم خان(ایڈووکیٹ) ، سردار عبدالقیوم خان، خورشید ملک تے سردار عمر علی خان وِی مشہور شخصیات نیں۔

شاہانی: شہانی تے شاہانی دونواں طریقیاں نال بولیا تے لکھیا جاندا اے۔ بلوچاں دا ہِک قبیلہ اے۔ اینہاں دا مورث ’’شہانہ خان‘‘ اے۔ شہانہ خان ملائم بی بی دا بھرا تے میر بلوچ خان اول (جسکانی حکومت منکیرہ دا بانی) دا پُتر سی۔ ایہدی اولاد اَگے چل کے شاہانی سدوائی۔ فیض محمد خان شاہانی (ایڈووکیٹ) ایس قوم دے سرکردہ بندے نیں۔

شیخ: عرب وسیب وِچ عزت و تکریم لئی ’’شیخ‘‘ دا لقب دِتا جاندا اے۔ علماء تے فضلاء وِی اپنے ناواں دے نال مختلف زمانیاں وِچ لکھدے رئے۔ ہندو مذہب نوں چھڈ کے جیہڑا بندہ دائرہ اسلام وِچ آئوندا سی اونہوں وِی بہوں عزت تے محبت دی نگاہ نال ویکھیا جاندا سی۔ اونہوں محبت تے عزت دین لئی شیخ آکھیا جاندا سی۔ مڈھلے زمانیاں توں تجارت تے چھائے ہوئے سن۔ لیہ، چوک اعظم تے فتح پور وِچ چنگی کاروباری ساکھ دے مالک نیں تے چنگی بھلی تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ رفیق احمد شیخ(محکمہ تعلیم)، شیخ مشرف الہٰی (ایڈووکیٹ، ناظم لیہ سٹی) تے عطاء محمد شیخ(ایڈووکیٹ) معروف بندے نیں۔

شیخو: چک نمبر 341ٹی ڈی اے وِچ وَسدے رَسدے پئے نیں۔ محمد حسین شیخو سیاسی حوالے نال جانیاں پہچانیاں جاندا اے۔ شیخو قوم دے گھرانیاں بارے عام طور تے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ شیخ تے شیخو ہِکو کُجھ نیں۔ ایہہ شیخو پورے دی پرانی وسنیک قوم اے۔ (سندھی زبان وِچ حرف ’’و‘‘ بطور حرفِ زائد استعمال کیتا جاندا اے ایس لئی اَسی آکھ سگدے آں کہ شیخ تے شیخو ہِک قوم اے۔)

شیرانی: بلوچاں دے قبیلے دی ہِک شاخ اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں تے اینہاں دے کئی بندے ملازمت پیشہ وی ہے نیں۔ راجن پور تے ڈیرہ غازیخان دے علاقیاں نوں خیر باد آکھ کے تھل دے واسی بنے نیں۔

طُور: بنیادی طورتے راجپوتاں نال اینہاں دی لڑی رَلدی اے۔ ایس قوم دے لوکی حصار (ہندوستان) توں پاکستان بنن دے ویلے اُٹھ کے آئے نیں تے لیہ وِچ آباد ہوئے نیں۔ لیہ شہر وِچ محلہ قادر آباد، منڈی ٹائون یونین کونسل تے ہور وِی کئی چَکاں وِچ اینہاں دے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔ ایس قوم دے چونویں بندے محمد یوسف طور(محکمہ تعلیم) تے چوہدری محمد شریف (الیکشن آفس) نیں۔

عاربی: جٹاں دی ہک گوت اے۔بلوچاں وِچ وِی عاربی ناں دی ہِک ذات پائی جاندی اے پَر ضلع لیہ وِچ صرف عاربی جٹ نیں۔

علوی: اعواناں د ی شاخ دے طور تے جانے جاندے نیں۔ اپنا سلسلہ نسب حضرت علیؓ نال جوڑدے نیں۔ چونکہ ایہہ حضرت فاطمہ الزہرہؓ دی اولاد وِچوں نئیں سن ایس لئی اپنے آپ نوں سادات نئیں آکھدے۔ (ساڈے وسیب وِچ سلسلہ نسب پیو وَلوں ٹردا ایس لئی ایسراں ایہہ قریشی خاندان نال تعلق رکھدے نیں)۔پَر ایہہ گل ہوسگدی اے کہ ایہہ حضرت علیؓ دی اولاد ناں ہوون تے صرف اعواناں طراں ’’اعوان‘‘ تحریک دے بندے ہون۔ ضلع لیہ وِچ علوی قوم نال تعلق رکھن آلے بندیاں دی تعدا چنگی بھلی اے۔ ایہہ زیادہ تر چوک اعظم تے ایہدے آس پاس دے پنڈاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ فتح پور وِچ وی اینہاں دے کُنبے آباد نیں۔ چوہدری رحمت علی تحریک پاکستان دے رکن سن تے پاکستان مسلم لیگ پنجاب دے صدر وِی رہ چکے نیں۔ ماسٹر اسلام علوی، غلام مصطفی علوی تے ذوالفقار علوی (ہیڈماسٹر) وسیب دے چونویں بندے نیں۔

علیانی: بلوچاں دی شاخ ’’لغاری‘‘ دی ہِک پھلی نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کئی گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ لیہ دے علاوہ تونسہ، ڈیرہ جات تے بلوچستان وِچ ایس برادری دی چنگی بھلی وسیوں اے۔ اینہاں دا مورث ’’عالی خان‘‘ سی جیہدے ناں نال اوہدی اولاد مشہور ہوئی۔ ڈیرہ جات توں محمد خان سدوزئی دے دورِ حکومت وِچ لیہ آکے آباد ہوئے۔ دریائے سندھ دے کنڈے تے اینہاں دی وسیوں اے۔ موضع علیانی، سمراء نشیب، سہووالا، تھند خورد، نورے والا، وَستی شادو خان تے دوجے چَکاںوِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ علیانی اتحاد کونسل دے سرکردہ مختار حسین علیانی تے عبدالغفور علیانی اینہاں دی برادری دے مشہور بندے نیں۔

قریشی: قریشی خاندان دیاں سبھ پھلیاں دا سلسلہ نسب فہر بن مالک نال جا رَلدا اے جیہدا لقب قریش سی۔ اوہدی اولاد وِچوں کعب بن لویٰ ہِک سردار سی۔ پاکستان دے سبھ قریشیاں دا سلسلہ نسب کعب توں ٹُردا اے۔ قریشیاں دیاں بہوں ساریاں شاخاں نیں جیہڑیاں پاکستان دے دوجے علاقیاںوانگوں لیہ وِچ وی موجود نیں۔ سیدنا امام حسینؓ تے سیدنا امام حسنؓ دی اولاد ہوون دے ناطے نال ایہہ حسنی تے حسینی سدواندے نیں۔ ایس سلسلہ نسب نال بہوں سارے اولیاء اللہ تے صوفیائے کرام جُڑے ہوئے نیں۔ اینہاں ہندوستان وِچ اسلام دی تبلیغ دا کم اپنے ذمہ لیا سی۔ ضلع لیہ وِچ پیر سید خورشید احمد شاہ بخاری دا سلسلہ نسب قریش نال اے۔ دوجیاں قوماں قریشیاں دا بہوں احترام کردیاں نیں۔
حضرت عبداللہ ابن عباس دے پوتریاں وِچوں ’’سفاح‘‘ نیں خلافتِ عباسیہ دی نیہہ رکھی سی۔ عباسی خاندانا اپنے دورِخلافت وِچ ہزاراں کہانیاں دا مُڈھ بنھ کے مصر چلا گیا تے اوتھے اپنی حکومت دی نیہہ رکھی۔ فیر محمد بن قاسم دے نال اینہاں دے خاندان دے کُجھ بندے سندھ تے پنجاب وِچ آئے۔ عبداللہ اکبر دی جیہڑے حضرت عثمانؓ دے پُتر سن، دی اولاد عثمانی قریشی سدوائی۔ ایہہ وی محمد بن قاسم دے نال ایتھے آئے سن۔ ایس خاندان وِچ بہوں سارے اولیائے کرام جَمے جنہاں وِچوں خواجہ جلال الدین پانی پتی، شیخ الہند مولانا شبیر احمد عثمانی، قاضی ثناء اللہ وغیرہ مشہور نیں۔ اسدی قریشیاں دا سلسلہ نسب الابن عبدالعزیٰ جیہڑے حضرت محمد مصطفیﷺ دے جدِ امجد ہاشم دے چچیرے بھرا سن، نال رَلد ااے۔ حضرت خدیجۃ الکبریٰؓتے حضرت عیاض بن اسدؓ ایسے قبیلے نال وابستہ سن۔ ملتان دے مشہور ولی اللہ حضرت بہائو الدین زکریاؒ پنجاب وِچ آئے تے اپنے نال ایس قبیلے دے لوکاں نوں وِی لیائے۔
حضرت ابوبکر صدیقؒ دے نسب توں صدیقی قریشی بنے۔ حضرت عبدالرحمن بن ابی بکرؓ دی اولاد برصغیر پاک وہند وِچ کھنڈی۔ حضرت شیخ شہاب الدین سہروردی ایس سلسلہ نسب نال تعلق رکھدے سن۔ حضرت عمر فاروقؓ دی اولاد فاروقی قریشی سدواندی اے۔حضرت عبداللہ بن عمرؓ دی اولاد وِچوں حضرت فریدالدین گنج شکرؒ برصغیر وِچ وارد ہوئے تے اپنے علم و عرفان نال پاک و ہند نوں منور کیتا تے اسلام دی شمع روشن کیتی۔ حضرت زہدالدین گنج شکر دے چاچا خواجہ عبداللہ دی اولاد وِچوں مجدد الف ثانیؒ تے حضرت شیخ احمد سرہندیؒ ہو گذرے نیں جنہاں دا خاندان کابل دے راہیں برصغیر وِچ آیا تے ایس لئی اینہاں دا شمار کابل دے فاروقی قریشی قبیلے وِچ کیتا جاندا اے۔ محمد بن عمر فاروقؓ دی اولاد وِچوں مولانا شمس الدین جنازہ پراں پاک و ہندوِچ تبلیغ اسلام لئی آئے۔حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلویؒ، شاہ اسماعیل شہیدؒ تے حضرت خواجہ غلام فریدؒ جیہڑے سرائیکی دے نامور شاعر وِی سن، اونہاں دی اولاد وِچوں نیں۔اینہاں وِچوں بعض بندیاں دی شہرت کوریجہ دے طور تے وِی ساہمنے آئی سی۔ کوٹ کروڑ وِچ 1004ء دے لگ بھگ حضرت لعل عیسنؒ دے آبائو اجداد نیں پیر رکھیا۔ تحصیل کروڑ قریشیاں نال بھریا رہیا اے۔ چوک اعظم وِچ وِی قریشی تجارت تے ملازمت دے راہیں اپنی روزی روٹی کردے بیٹھے نیں۔

قیصرانی:جینویں ناں توں ظاہر ہوندا اے، اینہاں دے مورث دا ناں ’’قیصر خان‘‘ سی۔ قیصر خان رِند بلوچ سی۔ تونسہ دے چار چفیرے اینہاں دے بہوں سارے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔ متوسط طبقے نال تعلق رکھدے نیں تے نہایت محنتی تے امن پسند نیں ۔ لیہ وِچ آباد قیصرانیاں دے کئی بندے چنگیاں عہدیاں تے فائز نیں۔ قیصرانیاں دی ہِک شاخ کسرانہ دے طور تے وِی مشہور اے۔ ایہہ شوکت آباد، 90/MLتے فتح پور دے آسے پاسے دے پنڈاں وِچ آباد نیں۔ یحییٰ خان (محکمہ تعلیم) ، نور محمد نمبردار تے غلام سرور قیصرانی قابلِ ذکر بندے نیں۔

کاٹھو: جٹاں دی ذیلی شاخ اے۔ اینہاں دا مورث ’’کاٹھا‘‘ ناں دا بندہ سی۔ ایس دی اولاد کاٹھا تے فیر کاٹھو سدوائی۔ ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ کاٹھا ارائیں خاندان نال تعلق رکھدا سی۔ عبدالرشید کاٹھو ایس خاندان نال تعلق رکھدا اے۔

کالرو: جٹاں دی ہِک شاخ اے۔ اینہوں ’’کالرو‘‘ تے تحت اللفظ نال وِی پڑھیا جاندا اے۔ مغلاں دے دور وِچ لیہ دے علاقے وِچ آکے آباد ہوئے نیں تے وائی رائی نال روٹی کمائوندے نیں۔پہاڑ پور دے آسے پاسے پِنڈاں وِچ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ اپنے ناں دے نال ملک دا اضافہ کردے نیں۔

کانجو: اینہاں دا مورث ’’کانجن‘‘ یا ’’کانجوں‘‘ سی جیہڑا راجپوت بھٹی خاندان دے ہِک راجے دا پُتر سی۔اوہدے ناں دی مناسبت نال اوہدی اولاد کانجو مشہور ہوئی۔ بعد وِچ مسلمان ہوئے۔اینہاں دی اکثریت جھنگ تے ملتان دے علاقیاں وِچ آباد اے تے لیہ دے وسنیک کانجو وِی اینہاں علاقیاں وِچوں اُٹھ کے آئے ہوئے نیں۔

کانیہہ: راجپوت النسل نیں۔آکھیا جاندا اے کہ ’’کنہیا لال‘‘ دی اولاد کنہیا سدوائی گئی تے بعد وِچ کانہیہ تے فیر کانیہہ بن گئی۔ تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں جیہڑے لہور دے آسے پاسیوں اُٹھ کے آئے نیں۔

کاہلوں:جٹاں توں نِکلی ہوئی قوم اے۔ ایس قوم دا مور ث ’’راجہ کاہلوان‘‘ سی جیہڑا راجہ بکرماجیت دی اولاد وِچوں سی۔ تھل دے علاقے وِچ بہوں سے کاہلوں بیٹھے ہوئے نیں۔ اپنے ناں توں پہلاں یا اخیر وِچ چوہدری لفظ دا اضافہ کردے نیں۔ اینہاں وِچوں چوہدری نذیر احمد اختر معروف بندے نیں۔

کٹانہ: ہندوواں دی ذات پات دے فلسفے دا شکار ایہہ برصغیر پاک وہند دے پرانے بندے نیں۔ ہندومت وِچ برہمناں دے ظلماں دے پاروں نکل کے دائرہ اسلام وِچ داخل ہوئے سن۔ اینہاں نوں مسلم شیخ تے کٹانہ وغیرہ آکھ کے فیر اوسے بھٹھی وِچ سَٹ دِتا گیا۔نکے نکے کم کردے نیں تے محنت مزدوری دے دیہاڑی داری وغیرہ کرکے اپنا ڈِھڈ پالدے نیں۔ اینہاں وِچوں کئی لوکی ایس ذات پات دی وَنڈ وِچوں نکل کے تعلیم حاصل کرن دے بعد ملازمت پیشہ ہوگئے نیں۔ ہولے ہولے ذات پرستی دے پُڑاں وِچ پِس کے مُکن تے آگئے نیں۔

کچالا: جٹاں دی ہِک گوت اے۔ اینہاں دے مورث دے بارے وِچ بہوں کوشش دے باوجود پتہ نئیں لگ سگیا۔ ایہہ پتہ لگیا اے کہ ایہہ ملتان دے چارچفیریوں اُٹھ کے تحصیل چوبارہ وِچ آباد ہوئے نیں تے وائی رائی کرکے بچیاں دے ڈِھڈ بھردے نیں۔عرفِ عام وِچ کچالے جٹ سدوائے جاندے نیں۔

کچھیلا: اینہاں دے کُجھ گھرانے ڈیرہ غازیخان توں نقل مکانی کرکے دورَٹہ وِچ آباد ہوئے نیں۔ سرگودھا وِچوں وِی ہک دوگھرانے ایتھے منتقل ہوئے نیں۔ پیو دادے توں اِی زمینداری کردے نیں۔ ایہہ جٹاں دی ہِک گوت اے تے اپنے ناں دے نال ملک لکھدے نیں۔

کلاچی: بلوچاں دی ذیلی شاخ اے۔ اٹھارویں صدی عیسوی وِچ ڈیرہ اسماعیل خان توں اُٹھ کے لیہ دے آسے پاسے پنڈاں وِچ آباد ہوئے نیں۔ ماضی دی دلیر تے بہادرقوم اے۔ ضلع لیہ وِچ وائی رائی کردے نیں۔

کلاسرا: جٹاں دے سلسلے نال تعلق رکھدے نیں۔ ’’راجہ کالس‘‘ ایس قوم دا مورث اے۔ لیہ وِچ چِراں توں آباد نیں۔ بھیڈاں بکریاں چرائوندے سن تے فیر وائی رائی کرن لگ پئے۔ لیہ ، تحصیل چوبارہ تے چوک اعظم دے آسے پاسے دے پنڈاں وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وسیوں اے۔ کلاسرہ کھوہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔ مہر منظور الہٰی (ایڈووکیٹ)، ڈاکٹر منیر کلاسرہ، ڈاکٹر نعیم کلاسرہ تے مہر ریاض احمد (حبیب بینک) وسیب دے سُونہے بندے نیں۔

کلال: ایہہ کلال، کلوال ، کڑوال تے کڑیال وغیرہ دے ناواں نال سُنجانے جاندے نیں۔ جٹاں دی شاخ اے۔ لیہ دے نواح تے تحصیل کروڑ وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

کلو: ملتان، سرگودھا تے بھکر دے علاقیاں وِچوں نقل مکانی کرکے لیہ دے نواح وِچ آباد ہوئے نیں۔ ایہہ سورج بنسی راجپوتاں دی وَڈیاں قوماںوِچوں اے۔ راجپوتاں دی ہِک نکی جئی ریاست دا دارالحکومت کلو ناں دا شہر سی تے ایتھے دا راجہ ’’راجہ کلو‘‘ سدیا جاندا سی۔ ایتھوں اِی ایہہ خاندان وَدھیا تے پورے خطے وِچ کھِنڈ گیا۔ قصور عباس کلو محکمہ جنگلات وِچ ملازم اے۔

کلہوڑا:حضرت عباسؓ دی نسل وِچوں سندھ وِچ ابراہیم ناں دا شخص ہو گذریا اے جنہوں اوہدیاں لمیاں لمیاں زُلفاں دے کارن ’’کلہوڑا‘‘ آکھیا جاندا سی۔ (سندھی بولی وِچ کلہوڑا لمیاں لٹِاں آلے نوں آکھیا جاندا اے)۔
ایہہ وِی آکھیا جاندا اے کہ اوہ دنیا توں وکھرا ہوکے تَن تَنہا حیاتی لنگھاون دے پاروں کلہوڑا مشہور ہوئیا سی۔ (کلہوڑا دے معنی اَکلہا تے تَنہا وی ہوندے نیں)۔ ایہدی نسل اَگے وَدھ کے کلہوڑا دے ناں نال مشہور ہوئی۔ تھل وِچ عبدالنبی کلہوڑا نیں پنج وَرے حکومت کیتی سی۔ اوہدا پُترمیاں عارف شہید کلہوڑا سدوزئیاں نال لڑدا ہوئیا ماریا گیا سی تے اوہدا مزار لیہ وِچ بنیا ہوئیا اے۔ ضلع لیہ وِچ ہالے وِی اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔

کلیار: رانا راج وردھن داپُتر ’’کلیار‘‘ ایس قوم دا مورث اے۔ کلیار ،رانا راج وردھن دی دوجی زنانی جیہڑی اونہیں بھٹی خاندان وِچوں ویاہ کے لیاندی سی، دا سبھ توں وَڈا پُتر سی تے اوہدی اولاد اوہدے ناں نال جانی پہچانی لگی۔ اینہاں دی اکثریت کالاباغ تے سرگودھا دے علاقیاں وِچ وسدی پئی اے۔ تھل وِچ بہوں پہلے آباد ہوئے سن۔ ہُن وِی اینہاں دے کُجھ گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ بنیادی طور تے زمیندار نیں۔
کلیانی: بلوچاں دی شاخ اے۔ ایس قبیلے نال تعلق رکھن آلے لوکی ڈیرہ غازیخان توں نقل مکانی کرکے لیہ دے وسیب دا حصہ بنے نیں۔

کلیرا: سمراء تھل کلاں تے چوبارہ وِچ مقیم نیں۔ شیر محمد کلیرا تے عطاء محمد کلیرا (تحصیلدار چوبارہ) اینہاں دے مشہور بندے نیں۔

کمبوہ: جٹاں دی وَڈی تے مشہور پھلی اے۔ کمبوہ ہندوستان دے اکثر علاقیاں وِچ پائے جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ کمبوہ پاکستان بنن دے مگروں آکے آباد ہوئے نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ جٹاں تے راجپوتاں دے دوجے قبیلیاں وانگوں ایہہ وی اپنے کِسے وَڈ وڈیرے دے ناں نال منسوب نیں۔بعض روایتاں نوں ویکھیے تے اینہاں داسلسلہ نسب ایرانیاں نال رَلدا نظر آئوندا اے۔ اینہاں دیاں بہوں ساریاں اَگے پھلیاں بنیاں ہوئیں نیں۔ تھند، دھت تے جگ وغیرہ قابلِ ذکر نیں۔

کمنگر: بعض روایتاں دے مطابق اینہاں دا تعلق جٹاں نال اے۔ سقلی گراں دے وانگو ایہہ درباراں نال وابستہ رئے نیں۔ سامانِ حرب تیار کردے سن۔ پہلے اینہاں نوں’’کمان گر‘‘ (تیر کمان بنائون آلے) آکھیا جاندا سی جیہڑا اختصار دے پاروں کمنگر گن گیا۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں سے کُجھ گھرانے آباد نیں۔

کمہار: دنیادی پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے تے دنیا دیاں سبھ گذریاں ہوئیاں تہذیباں دا اظہار اینہاں دا فن اِی بن سگیا اے۔ اینہاں دے ہتھاں دے بنائے ہوئے بھانڈے تے مورتیاں اَج وِی ٹھیکرات وِچوں لبھدیاں نیں تے اونہاں دی تحقیق اِی اونہاں دی عمر تے قدامت دے بارے وِچ دسدی اے۔ زمانہ قدیم توں اِی تھل دے علاقے وِچ آباد نیں۔ کِسے دور وِچ اینہاں دا فن اپنے عروج تے ہوندا سی۔ مٹی دے بھانڈے بنا کے اونہاں نوں بھٹھیاں (آویاں ) وِچ پکا کے ویچدے سن۔ ایس پیشے دے کارن اینہاں نوں کمہار آکھیا جاندا سی۔ کمہاراں دے کئی خاندان ہالے تیک وَسدے پئے نیں تے اپنے فن نوں زندہ رکھی بیٹھے نیں۔ ضلع لیہ وِچ وَستی سبانی، چوک اعظم، فتح پور، نوشہرہ، کروڑ ، کوٹ سلطان تے ضلعے دے پِنڈا ں تے چَکاں وِچ اینہاں دے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔اسٹیل ، میلامائن تے چینی مٹی دے بھانڈیاں نیں اینہاں دے ہُنر نوں پرانے ویلے تائیں محدود کر دِتا اے۔

کنجال: اینہاں دا جدِ امجد’’کنجو‘‘ ناں دا شخص ہو گذریا اے جیہڑا جنجوعے راجے دا پُتر سی۔ اوہدی مناسبت نال ایہہ پہلاں کنجوال تے فیر کنجال مشہور ہوئے۔ لیہ وِچ ڈاکٹر جاوید اقبال کنجال ، ملک محبوب حسین تے محمد حسن کنجال معروف بندے نیں۔

کنجڑا: سبزیاں اگائون وِچ بہوں مہارت رکھدے نیں۔ متوسط طبقے دے گھرانے ہوون دے پاروں بوہتیاں زمیناں خریدن دے قابل نئیں ایس لئی تھوڑی بھوئیں تے سبزیاں تے نرسریاں اُگا کے پیٹ پالدے نیں۔ ہندوستان وِچ اینہاں دی وجہ شہرت ایہہ کم سی۔ قیامِ پاکستان دے بعد اینہاں دے کُجھ گھرانے لیہ وِچ وِی آباد ہوئے نیں۔

کنگ: راجپوتاں دی پھلی اے۔ بعض روایتاں دے مطابق اینہاں دا مورث ’’راجہ کنگ‘‘ سی جیہدے بعد اوہدی اولاد اوہدے ناں نال اِی سُنجانی جان لگ پئی۔ دلیر تے بہادر قوم سی۔ مختلف زمانیاں وِچ لیہ وِچ آکے آباد ہوئی۔ تحصیل چوبارہ وِچ اینہاں دے گھرانے مقیم نیں۔

کنگر: زمانہ قدیم توں ایہہ قوم لگی آئوندی اے۔ عام طور تے کانگرہ تے کنگر نوں ہِکو کُجھ سمجھیا جاندا اے۔ اینہاں دا شمار پکھی واساں وِچ ہوندا اے۔ خانہ بدوشی دی حیاتی بسر کردے نیں۔ منگنا پِننا ، رِچھ باندر پالنا، کرتب وکھائونا تے میلیاں ٹھیلیاں وِچ نچنا گانا اینہاں دا پیشہ اے۔ ہُن ہولی ہولی ایہہ خانہ بدوشی دی عادت نوں چھڈدے جاندے نیں۔

کنیرا: پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ کنیریاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلدا اے۔ عام طور تے کنویرا تے کنیرا نوں ہِکو سمجھیا جاندا اے۔ محنتی تے جفاکش قوم اے تے ایہدے اکثر گھرانے وائی رائی کردے نیں۔ ضلع لیہ وِچ وِی آباد نیں۔
کورائی:بلوچاں دی شاخ اے۔ مورخاں دی لکھت دے مطابق اینہاں دا سلسلہ نسب رِند بلوچاں نال رَلد ا اے تے ایہہ ہوت حکمراناں دے دور وِچ بحیرہ عرب دے ساحلی علاقیاں توں اُٹھ کے ڈیرہ اسماعیل خان آئے سن تے ایتھوں فیر تھل دے مختلف علاقیاں دے وسنیک بنے۔

کوہنہ: جنجوعہ قوم دی پھلی اے۔ تِن سو سال پہلاں کوہنہ قوم نال تعلق رکھن آلیاں دے آبائو اجداد سرگودھا تے لیہ، چوبارہ تے منکیرہ دے علاقے وِچ منتقل ہوئے۔ وائی رائی کردے نیں۔ ہُن البتہ اینہاں دے بندے ملازمت پیشہ وی ہے نیں۔ موضع سونہارا وساوا تے لیہ شہر وِچ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے وَسدے پئے نیں۔ غلام قاسم کوہنہ، ملک احمد بخش کوہنہ تے اقبال نسیم صحرائی (ادیب) ایس قوم دے مشہور بندے نیں۔

کھتران:اینہاں دا شمار عام طور تے بلوچاں وِچ کیتا جاندا اے پَر ایہہ پٹھاناں وِچوں نیں۔ میانہ پٹھان دی اولاد نوں کھتران آکھیا جاندا اے۔ وہوا(ضلع ڈیرہ غازیخان) وِچ مغلاں دی شاہی سَمے آباد سن جتھوں اُٹھ کے بارکھا ن وَل چلے گئے سن۔ ڈیرہ غازیخان توں فیر وہوا تے لیہ دے علاقے وِچ آئے۔سردار افتخار خان (ناظم لیہ سٹی)، محمد آصف خان (پروڈیوسر ریڈیو پاکستان ملتان) تے محمد اظہر خان (نائب ناظم چوک اعظم سٹی) مشہور بندے نیں۔

کھچی: حضرت بہائو الدین زکریاؒ دی دعوت تے مسلمان ہوئے۔ اینہاں دے مورث دا ناں کھچی خان سی جیہڑا راجپوت برادری نال تعلق رکھدا سی۔پاکستان دے اکثر علاقیاں وِچ پائے جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ ایس خاندان نال تعلق رکھن آلے کُجھ گھرانے آباد نیں تے وائی رائی کردے نیں۔

کھر: تھل دیاں مشہور ذاتاں وِچوں ہِک اے۔آکھیا جاندا اے کہ ایہہ ’’کھرل‘‘ اِی ہے نیں جیہڑے اختصار دے باعث کھر دے ناں توں مشہور ہوگئے نیں۔ضلع مظفر گڑھ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے وَسدے پئے نیں جیہڑے علاقے وِچ بہوں اُچی سیاسی ساکھ دے مالک نیں۔ تحصیل لیہ وِچ اینہاں دے گھرانے وَسدے رَسدے پئے نیں۔ کاشتکاری دے پیشے نال وابستہ نیں۔

کھرل:راجپوتاں دی وَڈی ذات اے۔ ہِک روایت دے مطابق اینہاں دا مورث ’’نوحا‘‘ ناں دا بندہ سی جیہدے نو(۹) پُتر سن۔ اونہاں نیں اپنی راجواڑی قائم کیتی سی۔ ہِک ہور روایت دے مطابق اینہاں دا مورث ’’رائے بھوپہ‘‘ سی۔ حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دے ہتھیں مسلمان ہوئے سن۔ سیالکوٹ تے شیخوپورہ توں اُٹھ کے تھل دے وسنیک بنے۔ موضع کھرل عظیم، وَستی کھرل (کروڑ) وِچ کثرت نال تے تحصیل چوبارہ دے کئی چَکاں وِچ آباد نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔ رائے عظیم کھرل مرحوم،امیر اکبر کھرل(سیاسی شخصیت) رائے شہادت کھرل تے چوہدری عابد حسین کھرل(صحافی) ایس قوم دے چونویں سپوت نیں۔

کھکھ: اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلدا اے۔ ملتان دیاں پرانیاں گوتاں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ ملتان تے فیصل آباد توں اُٹھ کے ضلع لیہ وِچ آباد ہوئے نیں۔ زمیندار نیں۔ چوک اعظم تے موضع سمراء نشیب وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ چوہدری جلال الدین کھکھ مرحوم تے اونہاں دے پُتر چوہدری امجد جلال کھکھ(ایڈووکیٹ) معروف بندے نیں۔

کھگہ: قریشی حسب و نسب دے مالک نیں۔ حضرت جلال الدین اُچوی بخاریؒ دے مرید نیں۔ آکھیا جاندا اے کہ اینہاں نوں کھگہ ناں وِی اوس زمانے وِچ دِتا گیا۔ ملتان تے ساہیوال دے علاقیاں وِچ کثرت نال پائے جاندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ وِی اینہاں دے کُجھ گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔اپنے ناں دے نال سید تے شاہ لکھدے نیں۔

کھنڈ: ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں۔ ملک رمضان کھنڈ فتح پورسٹی دے چیئر مین وِی رہ چکے نیں۔اینہاں دے بارے وِچ بہوں ساریاں روایتا ں لبھدیاںنیں۔ اینہاں دا آبائی وطن مردان اے تے اوتھے اینہاں دے پیو دادے گنے دی کاشت لئی بہوں شہرت رکھدے سن۔ مردان دا گنا پورے ہندوستان وِچ مشہور ہوندا سی ایس لئی اینہاں نوں کھنڈ (بمعنی چینی) آکھیا جان لگیا۔ ہِک ہور روایت دے مطابق مردان دے علاقے وِچ ہک بندے دے ساہمنے آلے دَند ٹُٹ گئے سن تے اوہنوں کھنڈ (ہندکو بولی وِچ کھنڈ اونہوں آکھدے نیں جیہدے ساہمنے آلے دَند ٹُٹے ہوئے ہون) آکھیا جان لگ پیا تے اوہدی اولاد وِی ایسے ناں توں مشہور ہوگئی ۔

کھنیارا:سندھ توں اُٹھ کے تھل دے مختلف شہراں وِچ آباد ہوئے۔ اینہاں دی بہوں گھٹ تعداد لیہ دی مقیمی اے۔ اینہاں دا مورثت ’’کھنیا‘‘ سی جیہدا تعلق سندھ دی قوم ’’سمہ‘‘ نال سی۔ اوہدی مناسبت نال کھنیارا ذات بنی۔

کھوکھر:کھوکھراں نوں جٹاں نال منسوب کیتا جاندا اے پَر ایہہ غلط اے۔ سرگودھا دے ہِک حکمران ’’راجہ کھوکھڑہ‘‘ نوں اینہاں دا مورث گنیا جاندا اے تے اوہ ایرانی نژاد سی۔ ایس راجے دی اولاد کھوکھڑتے بعد وِچ کھوکھر سدوائی۔ سرگودھا دے نواح وِچ وَستی کھوکھرانہ وی اوہدے ناں تے آباد ہوئی سی۔ ایس قوم دے لوکاں نیں مختلف زمانیاں وِچ اسلام قبول کیتا سی۔ شاہی خاندا ن اے تے تھل دے اُتلے علاقیاں تے بہوں چِر حکومت کیتی نیں۔ قطب شاہ دے ہتھوں مسلمان ہون آلے قطب شاہی کھوکھر سدے جاندے نیں۔ تھل وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔ موضع کھوکھر والا، کھوکھر اسراء تے تحصیل کروڑ لعل عیسن وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے۔ ملک امان اللہ کھوکھر تے محمد اسحاق کھوکھر وسیب دے سُونہے نیں۔

کھیرانی:لیہ وِ چ کھیرانی قوم دے بہوں سارے بندے بیٹھے ہوئے نیں۔ ظاہری علامت ’’نی‘‘ توں بلوچاں دے قوم دی پھلی وِچوں لگدے نیں پَر اینہاں دے مورث بارے کوئی آگاہی نئیں ہوسگی۔

کھیڑا: اینہاں دا سلسلہ نسب سیالاں نال رَلدا اے۔ سیالاں دے جدِ امجد ’’رائے سیال‘‘ دا سَگا بھرا ’’رائے کھیڑہ‘‘ ایس قوم دا مورث اے۔ بہوں لمے چِراں توں وائی رائی کردے نیں۔ شاہی خاندان اے۔ رنگ پور کھیڑا تے جھنگ دے اطراف توں ضلع لیہ وِچ آئے ۔ اینہاں دی شہرت وارث شاہ دی تصنیف ’’ہیر وارث شاہ‘‘ وِچ کھیڑیاں دے ہِک بندے ’’سیدو کھیڑے‘‘ دا کردار اے۔ ظفر اقبال کھیڑا (نائب ناظم ) معروف بندے نیں۔
کیہل: ملاحواں دی مشہور قوم اے۔ایہدیاں کئی شاخاں نیں۔ لوری، مورا، ڈپھلہ وغیرہ۔ ایہہ خانہ بدوشی دی زندگی بسر کردے نیں تے اینہاں دیاں بیڑیاں اینہاں دا پورا گھر ہوندیاں نیں۔ مچھیاں نَپدے نیں تے اینہاں نوں ویچ کے اپنا تے اپنے بچیاں دا ڈِھڈ بھرد ے نیں۔ ہندوستان دیاں چند پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ مور بہوں شوق نال پالدے نیں۔ ایہہ ہمیشاں اِی برصغیر تے حملہ آور ہون آلیاں قوماں دی تباہیاں تے اونہاں دے ظلماں توں بچے رئے سن کیوں جے اینہاں کول بیڑیاں ہوندیاں سن تے تیرن وِچ مہارت دے کارن ایہہ کِسے دے ہتھ نئیں لگدے سن۔ ہالے تیک ایہہ قوم دریائے سندھ دے کنڈیاں تے بیٹھی ہوئی اے۔وسیب دے پُڑاں وِچ پِسیا ہویا غریب طبقہ اے جیہدے وَل اَول تے کوئی ویکھدا نئیں جے ویکھ لوے تے اوہدیاں اکھاں وِچ تحقیر تے نفرت اِی ہوندی اے۔کل دے شاہ اَج روٹی نوں ترسدے پئے نیں۔

گٹ: شاہ عالم گٹ ،مراد گٹ،تے فیض حسین گٹ تحصیل کروڑ وِچ معروف نیں۔ مرادآلا کھوہ(تحصیل کروڑ) تے راجن شاہؒ دے مزار دے کول اینہاں دے کُجھ گھر آباد نیں۔جٹاں دی گوت اے۔ آکھیا جاندا اے کہ جٹاں دا ہِک بندہ پریاں پنچائتاں دا بندہ سی۔ اوہ عقلمندی دے پاروں وسیب وِچ مشہور سی۔ اوہ نراض بندیاں دی فوری طورتے صلح کرادیندا سی ۔ایس لئی اونہوں ’’گٹھ جوڑ جٹ‘‘ آکھیا جاندا سی۔ اوہدی اولاد ’’گٹھ‘‘ تے ’’جوڑے‘‘ مشہور ہوئی۔ کثرتِ استعمال دے پاروں گٹ مشہور ہوئے۔ ایہہ حضرت لعل عیسنؒ دے ہتھوں مسلمان ہوئے سن۔

گجر: ’’گجر‘‘ تے ’’گوجر‘‘ دونواں طراں لکھے تے بولے جاندے نیں۔ پاکستان وِچ تقریباً سبھ علاقیاں وِچ پائے جاندے نیں۔گجرات، گوجرانوالہ، گوجرہ تے شیخوپورہ دے علاقے وِچ اینہاں دی واضح اکثریت ویکھن وِچ آئوندی اے۔ ضلع لیہ وِچ میرانی، کلہوڑا تے ابدالی دورِ حکومت وِچ اُچے عہدیاں تے فائز رئے۔ 1746ء وِچ نواب محمود گوجر لیہ دے علاقے دا ناظم بنیا سی۔ قیام پاکستان دے بعد آبادکاری دے سلسلے وِچ بہوں سارے گجر گھرانے تھل وِچ آکے آباد ہوئے سن۔ وائی رائی کردے نیں۔ چوہدری اصغر علی گوجر مسلسل پَنج واری ایم پی اے بن چکے نیں۔ چوہدری افضل گوجر ایم پی اے تے ضلع کونسل دے چیئر مین بن چکے نیں۔چوہدری رشید احمد گوجر، چوہدری انور گوجر تے چوہدری سرور گوجروِی سیاسی اعتبار نال جانے پہچانے جاندے نیں۔طارق محمود گوجر پنجابی بولی دے سکھنے شاعر نیں۔

گدارا: جٹاں دی شب گوتری پھلی اے۔ جودھ تے بیکانیر دے علاقیاں وِچوں ہجرت کرکے ہندوستان تے پاکستان دے علاقیاں وِچ آباد ہوئے۔ ضلع لیہ وِچ پندھرویں صدی عیسوی وِچ آئے۔ تحصیل کروڑ تے تحصیل چوبارہ دے وسیب دا حصہ بنے ہوئے نیں۔ ذوالفقار گدارا دا خاندان چوبارہ شہر دا مقیمی اے۔ وائی رائی کردے نیں۔

گرواں:گرواں ، گوراہ، گروانہہ، گورایہ وغیرہ ہکو کُجھ نیں۔ ایہہ جٹاں دی گوت اے ۔بعض حوالیاں نال اینہاں نوں راجپوتاں دی لڑی نال رَلایا جاندا اے۔ دہلی وِچ حضرت شیخ جلال الدین دہلوی (شیخ جلوؒ) نوں دیس نکالا دے کے اونہاں دے بھراواں نیں لیہ گھل چھڈیا۔ ایہہ سارے قبیلے اونہاں دے خاندان وِچوں نیں۔ کاشتکاری دے پیشے نال منسلک نیں۔ جھنگ توں اُٹھ کے وِی اینہاں دے کُجھ گھرانے آئے نیں۔ مہر حبیب اللہ گرواں (ایڈووکیٹ) تے ڈاکٹر مجید گرواں مشہور بندے نیں۔

گشکوری:ایہہ بلوچاں دا قبیلہ اے۔ آکھیا جاندا اے کہ گشکوری سبھ توں پہلا لیہ وِچ آکے وَسن آلے بلوچ نیں۔ ایہہ بلوچستان دے علاقے ’’گچگور‘‘ دے واسی نیں تے اوتھوں آئون دے کارن اینہاں نوں پہلاں گچگوری تے فیر گشکوری آکھیا جاندا اے۔ ضلع لیہ وِچ بہوں سارے گشکوری آباد نیں۔

گگرال:اینہاں دے ہِک یا دو گھرانے لیہ وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ اینہاں دی وجہ تسمیہ دے بارے علم نئیں ہوسگیا۔ چوک اعظم دے نواح وِچ یوسف خان گگرال دا گھرانہ مقیم اے۔

گِل: گِل جٹاں دی مشہور گوت اے۔ اینہاں دا مورث ’’پرتھی پال‘‘ سی۔ اوہ رگھو بنسی راجپوتاں وِچوں سی۔ اونہیں جٹاں وِچ ویاہ کیتا تے اوہدی اولاد گل سدوائی۔ لاہور دے اطراف وِچوں اُٹھ کے لیہ دے وسنیک بنے۔ چوہدری اعجاز گل تے مہر شریف گل مشہور بندے نیں۔
گورمانی: بلوچاں دا ہک معروف قبیلہ اے جیہڑا ڈیرہ جات توں نقل مکانی کرکے لیہ وِچ آباد ہوئیا اے۔ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے آباد نیں۔ موضع گورمانی نشیب اینہاں دے ناں نال منسوب اے۔ غلام جیلانی گورمانی ایم ایل اے رہ چکے نیں۔ غلام اکبر گورمانی (محکمہ تعلیم) معروف شخصیت نیں۔

گوڑیانی:غوری پٹھاناں دا ہِک قبیلہ اے۔ روایت اے کہ ایہہ پہلے غوریانی سی تے بعد وِچ گوڑیانی مشہور ہوئے نیں۔ تھل دی آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ ایتھے دے وسیب دا حصہ بنے۔ افضال خان (ہاکی دے کھلاڑی) تے امان اللہ خان دا تعلق ایسے قبیلے نال اے۔

گوندل:راجپوتاں دی سورج بنسی قوم نال تعلق رکھدے نیں۔ اینہاں دا مورث راجہ دلیپ دے خاندان دا ہِک فرد سی جیہدی اولاد اَگے چل کے گوندل سدوائی۔ سیالکوٹ، گوجرانوالہ تے سرگودھا دے علاقیاں توں نقل مکانی کرکے تھل وِچ آباد ہوئے ۔ اینہاں دا آبائی پیشہ وائی رائی اے پَر ہُن تجارت تے ملازمتاں نال کئی بندے وابستہ نیں۔

گھانگرہ:اینہاں نوں گھانگلہ وِی آکھیا جاندا اے۔ ایہہ جٹاں دی گوت اے۔ سولہویں صدی عیسوی وِچ لیہ آکے آباد ہوئے۔ جٹاں دی اکثریت وانگوں ایہہ وی وائی رائی کردے نیں۔

گھوڑے واس:راجپوتاں دے خاندان نال تعلق رکھدے نیں۔ پرانے زمانے وِچ اینہاں نوں زیادہ ترگھوڑیاں دے اصطبلاں تے مامور کیتا جاندا سی تے ایہہ شاہی گھوڑیاں نوں جنگاں دی تربیت دیندے سن۔ اوس سمے ایس کم نوں بہوں زیادہ اہمیت دِتی جاندی سی تے اینہاں لوکاں نوں بڑی عزت تے تکریم نال ویکھیا جانداسی۔ ہُن جدوں ایہہ کم مُک گیا اے ایس لئی اینہاں لوکاں نیں وِی زندگی گذارن لئی ہور پیشے اپنا لئے نیں۔

گھلو: آکھیا جاندا اے کہ ’’گھلو‘‘ تے ’’گھلواں‘‘ ہِکو ذات اے۔ جٹاں دی گوت اے۔ علی پور، مظفر گڑھ تے ملتان دے آس پاس دے علاقیاں توں اُٹھ کے لیہ وِچ آئے۔ اینہاں دے کُجھ گھرانے چک نمبر 173ٹی ڈی اے وِچ بیٹھے ہوئے نیں ۔قادر بخش گھلو چونویں بندے نیں۔

گھمن:ایہہ راجپوت نسل دی قوم اے۔ اینہاں دا مورث ’’راجہ دلیپ‘‘ دی نسل وِچوں راجہ سنپال دا پُتر راجہ گھمن ہوگذریاا ے۔ ایہدی اولاد گھمن دی ذات نال سُنجانی گئی۔ لیہ وِچ پاکستان بنن توں مگروں آئے ۔ چوہدری محمد انور گھمن (ایڈووکیٹ) معروف سیاسی بندے نیں۔

لبانہ: ایہہ وِی راجپوتاں دی نسل وِچوں نیں۔ اینہاں دا سلسلہ نسل چوہاناں نال رَلدا اے۔ کوہستان نمک دیاں پرانیاں قوماں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ پنجابی وِچ نمک نوں ’’لون‘‘ آکھیا جاندااے تے ایہہ نمک دے کاروبار نال وابستہ ہون دے کارن ’’لون بان‘‘ مشہور ہوگئے۔ فیر ہولے ہولے لون بان توں لبانے بن گئے۔

لٹی: سندھ دے معروف کلہوڑا خاندان نوں لِٹاں (زُلفاں) رکھن دے کارن ’’لِٹی ‘‘ آکھیا جاندا سی۔ ایہہ لوک لیہ دے نیڑے دے پِنڈاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

لدھانہ: ’’رائے سیال‘‘ دی نسل وِچوں نیں۔ اینہاں دا سلسلہ نسب وی سیالاں توں ہوندا راجپوتاں نال رَلدا اے۔ ضلع لیہ وِچ قصبہ لدھانہ اینہاں دے ناں نال مشہور اے۔ لدھانہ دے علاوہ ضلع لیہ وِچ وِلرے وِلرے گھرآباد نیں۔ تجارت تے وائی رائی کردے نیں۔ حاجی غلام عباس تے امام بخش اسیر (سرائیکی شاعر) معروف بندے نیں۔

لُڈو: سورج بنسی راجپوتاں وِچوں نیں تے اینہاں دا مورث ’’راجہ سوساراما‘‘ نوں قرار دِتا جاندااے۔ ہِک روایت اے کہ ہِک جنگ وِچ اوہ قیدی ہویا تے اوہدی رہائی نوں اوہدی ’’لُڈی‘‘ (ناچ)نال مشروط کر دِتاگیا۔ اونہیں نَچ کے جان بچائی۔ اونہوں لُڈو آکھیا جان لگ پئیا تے فیر اوہدی اولاد نوں وِی ایہہ لاحقہ لگ گیا۔ چاہ لڈو والا وِچ اینہاں دے کئی گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔

لڑھکا: جٹ قوم دی شاخ اے۔ ساہیوال تے ملتان توں اُٹھ کے اینہاں دے گھرانے ایتھے آباد ہوئے نیں ۔زمیندار نیں۔

لسکانی: بلوچاں دا ہِک قبیلہ اے۔ ’’لشکرخان‘‘ اینہاں دا مورث اے۔ اوہدے ناں دے کارن ایہہ پہلاں لشکرانی تے فیر لسکانی مشہور ہوئے۔ ڈیرہ جات توں اُٹھ کے ضلع لیہ وِچ مقیم ہوئے سن۔ موضع لسکانی والا تے لیہ شہر وِچ اینہاں دے کُنبے آباد نیں۔

لشاری: ایہہ وِی بلوچاں دا قبیلہ اے۔ اینہاں دا مورث’’لشارخان‘‘ سی۔ لشار خان، بلوچ خان اول (والی منکیرہ و بانی جسکانی حکومت) دا پُتر سی۔ اوہدی اولاد اوہدے ناںتے مشہور ہوئی۔ سندھ وِچ بہوں آباد نیں تے اوتھے اینہاں نوں ’’لاشاری‘‘ آکھیا جاندا اے۔ حضرت عنائت شاہ بخاریؒ جدوں ضلع لیہ وِچ آئے سن تے اینہاں لشاریاں نیں اونہاں نوں دونویں ہتھیں آئو جی آکھیا سی۔ وَستی لشاری، وَستی سرگانی ، چک نمبر 345ٹی ڈی اے تے چک نمبر 482ٹی ڈی اے وِچ مقیم نیں۔ رب نواز خان لشاری حبیب بنک پنجاب یونین دے صدر نیں۔

لغاری: بلوچاں دا ہِک اہم قبیلہ اے۔ علیانی، بغلانی، کلوئی، احمدانی، ہیتبائی ، رمدانی، کلیری، تالپور، نظامانی، سنجرانی وغیرہ ایہدیاں ذیلی پھلیاں نیں۔ بارکھان توں نواحِ ڈیرہ غازیخان تے بعد وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے لیہ وِچ مقیم ہوئے۔ اللہ نواز لغاری وَستی جوتہ وِچ مقیم اے۔

لکھویرا:راجپوتاں دی ہک شاخ اے۔ اینہاں دا مورث ’’لاکھو وِیر‘‘ نوں قرار دِتا جاندا اے جیہڑا کھرل راجپوت سی۔ ساہیوال دے اطراف وِچوں اُٹھ کے لیہ دے علاقے وِچ آباد ہوئے۔ پیو دادے توں اِی زمیندار نیں۔

لُنڈ: بلوچاں دے قبیلے ’’رند‘‘ دی پھلی اے۔ ماضی دی بہوں دلیر تے جنگجو قوم اے۔ آکھیا جاندا اے کے اینہاں دے ہِک سردار نیں تلوار نال اپنے گھوڑے دی پُوچھل (دُم) کٹ چھڈی سی جیہدے پاروں اوہ ’’لُنڈ‘‘ مشہور ہوگیا سی۔ اوہدی اولاد اوہدے ناں تے مشہور ہوئی۔ نواحِ تونسہ توں اُتھ کے اینہاں دے گھرانے ضلع لیہ وِچ مقیم ہوئے۔ بھیڈا ں بکریاں چرانا اینہاں دا آبائی پیشہ سی پَر ایتھے آکے وائی رائی وِچ رُجھ گئے۔ لیہ تے چوک اعظم دے آسے پاسے پنڈاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔

لنگاہ: ملتان توں آئون آلی ایس قوم دا سلسلہ نسب راجپوتاں نال رَلدا اے۔ بعض مورخ اینہاں نوں پٹھان قوم وِچوں لکھدے نیں۔ مُلتان تے لنگاہواں نیں تقریباً اَسی (۸۰) سال حکومت کیتی اے۔ کروڑ شہر وِچ بہوں سارے لنگاہ موجود نیں۔

لنگڑیال:ضلع لیہ وِچ اینہاں دی چنگی بھلی تعداد آباد اے۔ چوبارہ شہر وِچ اینہاں دے بہوں گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ چمڑے تے جُتیاں بنائون دے کم وِچ پہلاں بہوں شہرت رکھدے سن پر پاکستان بنن توں پہلاں اینہاں نیں اپنے ایس ہُنر نوں وداع کر چھڈیا تے دوجے شعبیاں وِچ پَے گئے۔ چوہدری بشیر احمدلنگڑیال ، خالد محمود لنگڑیال تے احسان دانش معروف بندے نیں۔

لودھرا: جٹاں دی ذیلی شاخ اے۔ اینہاں دا مورث ’’لودھرا‘‘ سی جیہڑا راجپوتاں دے ہِک چونویں گھر دا فرد سی۔ اوہدی اولاد لودھرا ناں توں مشہور ہوئی۔ مغلیہ دورِ حکومت وِچ دائرہ اسلام وِچ داخل ہوئی۔ بعد وِچ نقل مکانی کرکے مختلف علاقیاں وَل ٹُر پئی۔ لودھراں شہر اینہاں دی آماجگاہ اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے وسدے پئے نیں ۔ پروفیسرمحمد افضل لودھرا تے ڈاکٹر منظور احمد لودھرا معروف بندے نیں۔

لودھی: ضلع لیہ وِچ لودھیاں دے چنگے بھلے گھرانے آباد نیں۔ 1451ء وِچ ہندوستان تے بہلول لودھی نیں اپنی حکومت قائم کیتی۔ لودھی افغان نژاد نیں۔ پہلے دور وِچ مسلمان ہوئے۔ بہلول لودھی دی شاہی سمے لودھیاں نیں مختلف علاقیاں دا رُخ کیتا تے اپنے پیر جما لئے۔ لیہ وِچ احسان اللہ لودھی (پاکستان عوامی تحریک) تے شمشیر لودھی معروف بندے نیں۔

لوری: علاقہ لیہ دیاں پرانیاں قوماں وِچ لوری دا شمار کیتا جاندا اے۔ ایہہ دریائے سندھ دے کنڈیاں تے آباد سن۔ لورستان وِچ بہوں چِر مقیم رہن دے کارن اینہاں نوں کیہل قوم وِچ لوری کہہ کے امتیاز دِتا جاندا سی۔ محنت کش تے غریب قوم اے۔ ماہی گیری تے کشتی رانی کرکے اپنی گذر اوقات کردے نیں۔ ہُن اینہاں دے بندے وِی ملازمتاں کردے نیں۔

لوہانچ: راجپوتاں دے چوہان قبیلے نال تعلق رکھدے نیں۔ ضلع لیہ وچ قیامِ پاکستان توں بہوں پہلاں دے آباد نیں۔ لوہانچ تھل کلاں وِچ اینہاں دی مُڈھ توں اکثریت رئی اے۔ وائی رائی کردے نیں۔ اینہاں دے متعلق آکھیا جاندا اے کہ حضرت محمد یوسف لعل عیسنؒ دے ہتھوں مسلمان ہوئے سن۔ وَستی لوہانچ وِچ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے وَسدے پئے نیں۔ ڈاکٹر غلام یاسین (ماچھو کھوہ) چونویں بندے نیں۔

لیکھی: لیکھی تے سرائی دراصل ہِکو قوم دے دو ناں نیں۔ لیکھی خطاب اے جیہڑا دو لفظاں ’’لیکھے‘‘ تے ’’علی‘‘ دا مجموعہ اے۔ ایہدے معنے ’’وقفِ علی‘‘ نیں۔ ایس خاندان دا مورث ’’میاں خان فقیر‘‘ سی جیہڑا ناں طراں فقیر منش انسان سی تے حضرت علیؓ نال بہوں زیادہ محبت کردا سی۔ اوہدی ایس محبت پاروں اوس نوں لیکھِ علی آکھیا جان لگیا تے فیر کردیاں کردیاں لیکھی مشہور کردِتا گیا۔ سرائی دی وجہ تسمیہ ایسراں دَسی جاندی اے کہ بھکر تے ملتان دے علاقے نوں ’’سِرا‘‘ یعنی سندھ دا اُتلا علاقہ آکھیا جاندا سی تے ایتھے دے رہن آلیاں نوں سرائی آکھیا جانداسی۔ لیہ شہر وِچ میاں الٰہی بخش لیکھی سرائی تے میاں شمشاد لیکھی سرائی ایس خاندان دے معروف بندے نیں۔

لیل: نواں کوٹ تے چوبارہ دے علاقیاں وِچ وائی رائی وِچ رُجھے ہوئے نیں۔ اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلدا اے تے ایہہ درایائے ستلج دے اطراف توں اُٹھ کے تھل دے علاقے وِچ آباد ہوئے نیں۔ ملک محمد حسین لیل معروف زمیندار تے سیاسی بندے نیں۔

ماچھی: سیالکوٹ، گوجرانوالہ تے سرگودھا دے علاقیاں توں نقل مکانی کرکے آئون آلیاں ماچھیاں دے ذمے تندور لائونے تے روٹیاں پکائوناسی۔ ویاہواں تے مرگ تے وِی ایہہ پروہنیاں لئی روٹیاں لائوندے سن۔ جدوں کہ لیہ وِچ مچھیاں نَپن آلے مچھیریاں نوں وِی ماچھی آکھیا جاندا اے۔ اینہاں دا سلسلہ نسب کیہل قوم نال رَلدا اے۔
مانگٹ: جٹاں دی پرانی گوت اے۔ ہندوستان دے اکثر علاقیاں وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ وسطی ہندوستان دے علاقے وِچ اینہاں دی چنگی وَسیوں اے۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے ہندو، سکھ تے مسلمان تِناں مذہباں دے لوک نیں۔ ہجرت کرکے لیہ دے علاقے وِچ آئے تے وائی رائی کرکے ڈِھڈ دی اَگ بجھائوندے نیں۔

ماہڑہ: ماہڑہ قوم نال تعلق رکھن آلے بہوں گھٹ گھرانے لیہ وِچ مقیم نیں۔ اینہاں دا مورث چوغطہ قوم دا بندہ سی ایس لئی اینہوں چوغطیاں دی پھلی وِی آکھیا جاندا اے۔ بعض لوکاں دا ایہہ خیال اے کہ ایہہ بلوچاں دی شاخ اے۔ محمد ابوبکر ماہڑہ (صحافی) دا تعلق ایسے قوم نال اے۔ اینہاں دے کُجھ گھرانے لیہ شہر وِچ وِی بیٹھے ہوئے نیں۔

مٹاوا: روایتاں دے مطابق ایہہ ڈلو قوم دی پھلی اے۔ بعض لوکاں دے نزدیک اینہاں دا تعلق سِدھا ساہنواں جٹاں نال اے۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلے گھرانے حضرت دین پناہؒ دے سَمے وِچ ایتھے آباد ہوئے نیں۔ لیہ شہر دے نواح وِچ وَستی مٹاوا وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے بیٹھے ہوئے نیں۔ ایہہ حافظ سید علی گیلانیؒ (المعروف پیر جبی شریف) دے مرید نیں۔ ملک شیر محمد مٹاوا تے صادق حسنی (سرائیکی شاعر، گلوکار) مٹاوا قوم دے چونویں بندے نیں۔

منجوٹھہ: تحصیل تونسہ شریف توں اُٹھ کے لیہ آئے نیں تے فیر ایتھے دے ہوکے رہ گئے نیں۔ ایہہ جٹاں دی شاخ اے۔ ضلع لیہ وِچ کوٹ سلطان، موضع سمراء نشیب تے وَستی منجوٹھہ (تحصیل کروڑ) وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں جدوں کہ تحصیل چوبارہ وِچ وِی کُجھ خاندان بیٹھے ہوئے نیں۔

مڑل: اینہاں نوں مڑھل وِی آکھیا جاندا اے۔ مڑل تے مڑھل ہِکو کُجھ اے۔ اینہاں دا مورث ’’مڑھل‘‘ ناں دا بندہ سی جیہڑا چوہان راجپوتاں دے خاندان وچوں سی۔ سندھ تے بہاولپور دے علاقے وِچ چِراں توں مقیم نیں تے اینہاں علاقیاں توں نقل مکانی کر کے لیہ دے وسیب دا حصہ بنے نیں۔
مزاری: بلوچاں دی مشہور شاخ اے۔ آکھیا جاندا اے کہ اینہاں دا ہِک سردار اپنی شجاعت تے بہادری دے کارن علاقے وِچ بہوں مشہور سی۔ اونہوں مزاری(ببر شیر) دا خطاب دِتا گیا۔ اوہدی اولاد دی ایہہ لفظ پہچان بن گیا۔ ڈیرہ غازیخان دے آسیوں پاسیوں اُٹھ کے لیہ وِچ آباد ہوئے نیں۔

مغل: برصغیر پاک وہند دی پرانی تے شاہی قوم اے۔ اینہاں دا سلسلہ نسب منگول حکمراناں نال رَلدا اے جیہڑے برصغیر تے حملہ آور ہوندے رئے۔ منگول تے منغول ہِکو لفظ اے۔ ایہہ ہِک باغی ٹولہ سی جیہڑا منگولاں دے لشکر توں وَکھرا ہوکے افغانستان وِچ وَس گیا سی۔ ایہہ پشتو دے کارن منغول تے فیر مغول بن گئے۔ افغان حملہ آوراں دے نال برصغیر وِچ آئے تے ایتھے دے ہو کے رہ گئے۔ ہندی تے سنسکرت بولیاں وِچ مغول توں مغل ہوگیا۔ لمے چِراں تائیں مغلاں نیں ہندوستان تے حکومت کیتی تے فیر انگیریزاں دے عتاب وِچ آگئے۔ اونہاں مغلاں نوں چُن چُن کے ختم کرن دا سلسلہ شروع کر دِتا جیہدے پاروں اینہاں نیں اپنی قوم بدل لئی تے نکے نکے کم کرن لگ پئے۔ اینہاں نیں انگریزاں کولوں سو وَرے لُک کے گذارے نیں۔ جدوں پاکستان بنیا تے فیر اینہاں نیں اپنی قوم ظاہر کرنی شروع کیتی۔ ایہہ زیادہ تر مستریاں تے ترکھاناں آلا کم کردے سن۔ ہِک سوسال دی تنزلی نیں اینہاں دی شاہی پھوں پھاں مُکا دِتی سی۔ اینہاں دیاں گوتاں وِچ مرزا، بیگ تے چغتائی قابلِ ذکر نیں۔ضلع لیہ وِچ اینہاں دی چنگی بھلی وَسیوں اے تے اکثر مغل لکڑ، آرا مشین، آٹو موبائل انجینئرنگ، فرنیچر سازی تے مستریاں آلا کم کردے نیں۔ مرزا افضل ضیاء، ڈاکٹر عابد مغل تے ڈاکٹر خرم بیگ مشہور بندے نیں۔

مکول: اینہاں دے بارے وِچ آکھیا جاندا اے کہ ایہہ لوک اسلام دے ظہور دے مُڈھلے دیہاڑیاں وِچ مکہ توں ہجرت کرکے ایتھے آئے سن تے پہلاں اینہاں نوں مکے والے آکھیا جاندا سی ۔ فیر ہولی ہولی مکہ والے توں مکول بن گئے۔ ضلع مظفرگڑھ توں نقل مکانی کرکے لیہ دے علاقے وِچ آباد ہوئے نیں۔

مگسی: مگسی تحصیل چوبارہ وِچ چنگی بھلی تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ ایہہ بلوچا ںدے قبیلے ’’لشاری‘‘ دی شاخ اے۔ تحصیل تونسہ شریف توں نقل مکانی کرکے تھل دے علاقے دے وسنیک بنے۔ وسیع اراضی دے مالک نیں۔ نواں کوٹ وِچ اینہاں دے رقبے نیں۔ ایس قوم نال تعلق رکھن آلیاں وچوں سردار لعل خان مگسی تے اوہدا پُتر سردار قیصر خان مگسی (تحصیل ناظم چوبارہ) معروف نیں۔

مگھیانہ:ضلع لیہ دیاں پرانیاں قوماں وِچ ایس دا شمار کیتا جاندا اے۔ موضع امیر کلاسرہ شرقی وِچ آباد نیں۔ خدا بخش مگھیانہ معروف بندہ اے۔

ملغانی: ایہہ بلوچاں دی ہِک ذیلی شاخ اے۔ اینہاں دا مورث’’ملغ خان‘‘ سی۔ ایہہ بلوچستان توں ڈیرہ غازیخان منتقل ہوئے تے فیر تحصیل تونسہ تے لیہ دے علاقے وِچ آئے۔ تجارت تے ملازمت دا شوق رکھدے نیں۔ حمید الفت ملغانی نامور ادبی شخصیت نیں۔

ملہی: راجپوت النسل جٹ نیں۔ اینہاں دے بارے ایہہ آکھیا جاندا اے کہ ایہہ حضرت علی ہجویریؒ دی تبلیغ تے مسلمان ہوئے سن۔ اپنے ناں دے نال ملک لکھدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ پاکستان بنن توں پہلاں آباد ہوئے نیں تے وائی رائی کردے نیں۔

ملیانی: رند بلوچاں دی شاخ اے۔ اینہاں دے بارے روایت اے کہ اینہاں دا مورث ’’ملی خان‘‘ ناں دا بندہ سی جیہدی اولاد ملیانی مشہور ہوئی۔ تریخ وِچ ایس بارے وی روایتاں لبھدیاں نیں کہ ایہہ ’’ملائم بی بی‘‘ دی اولاد نیں۔ ملائم بی بی منکیرہ ریاست دی حکمران سی۔ تحصیل کروڑ تے تحصیل لیہ وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔

ملیحہ: ایس علاقے دی قدیم ترین قوم اے۔ ایہہ آکھیا جاندا اے کہ ملوہیہ، ملوحہ تے ملیحہ ہِکو قوم اے۔ ایہہ بہوں پرانے زمانے وِچ ایس علاقے وِچ آباد ہوئی سی تے اینہاں لوکاں نیں ملوہیہ ناں دی وَستی دی نیہہ رکھی سی۔ ایہہ وستی اَگے چل کے لیہ بنی۔ ایہہ علاقہ تھل تے اوہدے متصلہ علاقیاں وِچ ہزاراں سالاں توں موجود نیں۔ملتان دی جاہ تے بنن آلی پہلی وَستی دی نیہہ وِی اینہاں نیں رکھی سی جیہدا ناں ’’ملوہہ استھان‘‘ سی۔

ممراء: جٹ خاندان نال تعلق رکھدے نیں۔ بعض لوک ایہہ وِی آکھدے نیں کہ اینہاں دا سلسلہ نسب ملیحہ قوم نال جا رَلدا اے پَر ایس بارے کوئی تریخی توجیہہ پیش نئیں کر سگدے۔ ممراء ملتان تے جھنگ دے علاقیاں وِچ آباد نیں۔ ضلع لیہ وِچ وِی اینہاں علاقیاں توں نقل مکانی کرکے آباد ہوئے نیں۔ زمینداری ذریعہ معاش اے۔

منڈا: جٹاں دی نسل نال تعلق رکھدے نیں۔ اینہاں دے پیو دادے ہندو مت دے پیروکار سن تے اینہاں دا مورث جوگیاں وانگوں اپنا سِر تے بَھربِھٹے (ابرو) منوائوندا سی جیہدی وجہ توں اوس نوں ’’مُنڈا‘‘ آکھیا جاندا سی۔ ایہہ ناں اوس خاندان دی سُنجان بن گیا۔ضلع مظفر گڑھ وِچ ہک قصبہ ’’چوک مُنڈا‘‘ اینہاں دی وَریاں توں آماجگاہ اے۔

منگنٹر: راجپوت النسل نیں۔ ملتان دے نواحی علاقیاں توں اُٹھ کے لیہ وِچ آباد ہوئے تے اپنے پیو دادے آلے کم وائی رائی نوں جاری رکھیا۔ اینہاں دی زیادہ تعداد لیہ وِچ نئیں اے۔

موہانہ: ایہہ ہندوستان دی قدیم ترین قوم کیہل نال تعلق رکھدے نیں۔ چھوٹی موٹی مزدوری تے دیہاڑی دَپہ کرکے یاں زمینداراں کول نوکری کرکے گذر بسر کردے نیں۔ بہوں جفاکش تے محنتی قوم اے پَر ایس قوم نوں کدیں وی محنت دا پورا صلہ نئیں لبھدا۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔ کئی کُنبے بھٹیاں تے اِٹاں تَھپدے نیں۔ ہر سال کنک تے چھولیاں دی واڈھی وِی کردے نیں جیہدے نال اینہاں دے سال دے دانے بن جاندے نیں۔ دریائے سندھ دے کنڈیاں تے اینہاں دے جیہڑے خاندان بیٹھے ہوئے نیں اوہ بیڑیاں چلائوندے نیں تے مچَھیاں نَپدے نیں۔

موہل: ایہہ ملیحہ قوم نال تعل رکھدے نیں۔ لیہ تے ملتان دے بانیاں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔ تھل وِچ اینہاں دے ہالے وِی کئی گھرانے موجود نیں۔
مہار: محمود غزنوی دے تریخی شہرت یافتہ غلام ’’ایاز‘‘ دی اولاد وِچوں ’’مہار‘‘ ناں دے ہک بندہ ایس قوم دا مورث سی۔ بعض لوک اونہوں ایاز دا پُتر قرار دیندے نیں تے بعض اونہوں ایاز دی سالی دا پُتر آکھدے نیں۔ ضلع لیہ وِچ مہار خاندان آباد اے۔ عنائت اللہ مہار (ایڈووکیٹ) معروف شخصیت اے۔

مہوٹہ: جٹاں دی پھلی اے۔ علاقہ لیہ وِچ اینہاں دی بہوں گھٹ وَسیوں اے۔ پاکستان بنن دے بعد دوجے ضلعیاںوِچوں کُجھ گھرانے آکے آباد ہوئے نیں ۔فتح پور وِچ محمد بشیر مہوٹہ معروف اے۔

میتلا: ضلع لیہ وِچ اینہاں دے چنگے بھلے گھرانے وَسدے پئے نیں۔ ملتان تے ساہیوال دے آسے پاسیوں اُٹھ کے لیہ دے علاقے وِچ آباد ہوئے نیں۔ وائی رائی کردے نیں تے لیہ دیاں پرانے وسنیکاں وِچ شمار کیتے جاندے نیں۔منشی منظور حسین منظور (معروف گیت نگار) ایسے قوم نال تعلق رکھدے نیں۔

میراثی: صدیاں پرانی قوم اے ۔ اینہاں دی وجہ تسمیہ ایسراں بیان کیتی جاندی اے کہ ایہہ ’’میراث‘‘ سانبھن آلے لوک نیں تے میراث توں اِی میراثی سدے جاندے نیں۔ اینہاں لوکاں دا کم دوجیاں قوماں دے شجرے یاد کرنا سی۔ ہر پِنڈ تے ہر قوم دے مخصوص میراثی سن جیہڑے اونہاں دیاں پیہڑیاں نسل در نسل زبانی یاد رکھدے سن۔ ضلع لیہ وِ چ وِی میراثیاں دی تعداد گھٹ نئیں اے۔ چوک اعظم، لیہ تے فتح پور وِچ اینہاں دے بہوں سارے گھرانے آباد نیں۔

میکن: راجپوتاں دی ہِک شاخ اے۔ ضلع خوشاب تے منکیرہ تھل وِچ بہوں چِراں توں آباد نیں۔ سرگودھا ڈویژن وِچ کثرت نال پائے جاندے نیں تے وائی رائی کردے نیں۔ تھل وِچ اینہاں علاقیاں توں نقل مکانی کرکے آباد ہوئے نیں۔ تھل دا مشہور حکمران نواب بہائوخان میکن ایسے قوم نال تعلق رکھدا سی تے علاقے دا مَنیا پَرونیا راجہ سی۔ حضرت خواجہ غلام فرید گنج شکرؒ دے ہتھیں ایہہ قوم مسلمان ہوئی۔
میلوآنہ:راجپوتاں دے رائے سیال دی اولاد وِچوں نیں۔ اینہاں دا مورث ’’میل‘‘ ناں دا بندہ سی جیہدی مناسبت نال ایہہ میلوآنے سدوائے۔ ضلع لیہ وِچ چنگے بھلے گھر آباد نیں۔مہر غلام قاسم، مہر اصغر علی تے مہر باغ علی دا تعلق ایس قوم نال اے تے ایہہ سیاسی حوالے نال جانے سُنجانے جاندے نیں۔

میوء: اینہاں دا شمار ہندوستان دیاں وَڈیاں قوماں وِچ ہوندا اے۔ وجہ تسمیہ ایہہ اے کہ پہاڑاں تے رہن آلیاں نوں میوء آکھیا جاندا سی۔ ہندوستان دے مرکزی علاقیاں وِچ آباد ہوئے۔ میوات اینہاں دا گڑھ گنیا جاندا سی۔ 1000ء دے نیڑے تیڑے دائرہ اسلام وِچ داخل ہوئے سن۔ مغل حکمراناں دے دورِحکومت وِچ تھل وِچ آئے۔ محمد شفیق (صحافی) تے محمد اسماعیل (معلم) دا تعلق ایسے قوم نال اے۔

ناصر: پٹھاناں دا مشہور قبیلہ اے۔ غزنی دے فاتحاں دے نال اینہاں دے پیو دادے ہندوستان وِچ آئے تے اینہاں وِچ کُجھ ایتھے دے واسی بن گئے۔ لیہ وِچ اٹھارویں صدی عیسوی وِچ اینہاں دا وَڈ وَڈیرہ ’’محمد حسن‘‘ آیا سی۔ اوہ عالمِ دین سی۔ علم دی بدولت اونہوں ایتھے قاضی تعینات کیتا گیا۔ ایسے پاروں ہُن ایہہ وِی قاضی سدواندے نیں۔ تجارت پیشہ تے ملازم نیں۔

ناگرہ: راجپوت النسل جٹ نیں۔ ہک روایت دے مطابق اینہاں دا مورث ’’ناگر مل‘‘ سی ۔ اوہدی اولاد ناگرہ سدوائی۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد نیں جیہڑے وائی رائی کردے نیں۔ محمد نوید ناگرہ محکمہ جنگلات وِچ نوکری کردااے۔

نائی: نائی قوم دے طور تے جانی جاندی اے پَر اصل وِچ ایہہ پیشہ اے۔ وال کٹنا، داڑھی بنائونا تے بچیاں دیاں سُنتاں کرنا اینہاں دی ذمہ داری ہوندی سی۔پِنڈاں تھاواں چہ اینہاں دی سُنجان اینہاں دی گُچھی اے جیہڑے ہر ویلے اینہاں دی کچھ وِچ لمکدی رہندی اے۔ برصغیر پاک وہند دیاں پرانیاں قوماں وِچوں ہِک اے۔ اینہاں وِچ ہور وِی کئی قوماں دے لوک وَڑے ہوئے نیں۔ اینہاں نوں ’’راجہ‘‘ وِی آکھیا جاندا اے۔ ضلع لیہ دے ہر شہر، پِنڈ تے وَستی وِچ نائی کثرت نال موجود نیں۔

نَت: جٹاں دی ہک گوت اے۔ لاہور، شرقپور تے اینہاں دے آسے پاسے پنڈاں وِچ بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے ہِک دو گھرانے آباد نیں جیہڑے آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ ایتھے آئے سن۔

نتکانی: بلوچاں دی مشہور شاخ ’’رند‘‘ نال سلسلہ نسب جوڑیا جاندا اے۔ اینہاں دا مورث ’’میر عالی نوتک خان ‘‘ سی ۔ اوہدے پاروں پہلاں نوتکانی تے فیر نُتکانی مشہور ہوئے۔ تونسہ وِچ بہوں چِر توں بیٹھے ہوئے نیں تے اینہاں نیں ایتھے حکومت وِی کیتی اے۔ مسو خان قابلِ ذکر نتکانی سردار سی۔ ضلع لیہ وِچ ایس برادری نال تعلق رکھن آلے بہوں سارے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔

نَول: راجپوت النسل جٹ نیں۔ اینہاں دا مورث’’نول ‘‘ نوں مَنیا جاندا اے جیہڑا بیکانیر دے ہِک راجے دا پُتر سی۔ ایہہ جھنگ آکے آباد ہویا۔ خواجہ غلام فرید گنج شکرؒ دے دور وِچ ایہہ قوم مسلمان ہوئی۔ ایسے قوم نال تعلق رکھن آلے قبول خان نول نیں جھنگ تے حکومت کیتی سی۔ ضلع لیہ وِچ اٹھارویں صدی وِچ اینہاں دے گھرانے آکے آباد ہوئے سن۔

نون: بھٹی راجپوتاں دی اولاد وِچوں نیں۔ اینہاں دا مورث’’راجہ نون‘‘ سی جیہڑا راجہ راج وردھن دا پُتر سی۔ پرانیاں قوماں وِچ ایس دا شمار ہوندا اے۔ ضلع سرگودھا، ملتان تے ساہیوال وِچ کثرت نال آباد نیں۔ اینہاں علاقیاں وِچوں ہجرت کرکے لیہ وِچ اینہاں دے کُجھ گھرانے آباد ہوئے نیں۔ وائی رائی کردے نیں۔

نیازی: پٹھاناں دے پائوندہ قبیلے دی پھلی نیں۔ اپنے مورث’’نیازی‘‘ نال منسوب کیتے جاندے نیں۔ ٹانک ، میانوالی، بھکر تے ڈیرہ اسماعیل خان وِچ بہوں تعداد وِچ بیٹھے ہوئے نیں۔ لیہ وِچ آئون آلے نیازیاں دا آبائی وطن میانوالی یا بھکر اے۔ کاشتکاری نال عدم رغبتی دے پاروں تجارت، ٹرانسپورٹ تے نوکریاں نوں پسند کردے نیں۔
واہگہ: جٹاں دی شاخ دَسی جاندی اے۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ ایہہ کھرلاں دی پھلی اے۔ کُجھ گھرانے لیہ شہر وِچ آباد نیں۔ وائی رائی تے محنت مزدوری نال گھر چلائوندے نیں۔

واہلہ: راجپوتاں نال اینہاں دا سلسلہ نسب رَلد ا اے۔ ہندوستان دے چڑھدے علاقیاں توں اُٹھ کے ہر پاسے کِھنڈ گئے۔ دہلی دے اولیائے اللہ دی تبلیغ توں فیض یاب ہوئے۔ ضلع لیہ وِچ چوک اعظم تے فتح پور دے علاقے وِچ آباد نیں۔زمیندار تے ملازمت پیشہ نیں۔

واہندڑ: اینہاں دا سلسلہ نسب جٹاں نال رَلدا اے۔ ایہہ راوی دے علاقے توں نقل مکانی کرکے لیہ دے علاقے وِچ آئے۔ اینہاں دے گھرانے وائی رائی کردے نیں۔ امام بخش واہندڑ پیر جگی وِچ مقیم نیں۔ ضلع مظفر گڑھ وِچ اینہاں دی ہِک وَستی ’’واہندڑ‘‘ دے ناں توں مشہور اے۔

وَٹو: راجپوت بھٹیاں دے سلسلے نال منسلک نیں۔ اینہاں دا مورث ’’وٹو‘‘ سی جیہڑا راجہ راج پال دا پُتر سی۔گھٹ وَدھ پورے ہندوستان وِچ پائے جاندے نیں۔ کاشتکار نیں۔ حضرت خواجہ غلام فرید گنج شکرؒ دی تبلیغ نال مسلمان ہوئے سن۔لیہ شہر تے چوک اعظم دے نواح وِچ اینہاں دے کُنبے بیٹھے ہوئے نیں۔

ویرڑ: لیہ وِچ چِراں توں آباد نیں۔ ایہہ اپنی ذات نوں جٹاں دی شاخ قرار دیندے نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے چنگی بھلی تعداد وِچ کنُبے بیٹھے ہوئے نیں۔کُجھ گھر قیام پاکستان توں بعد آبادکاری دے دیہاڑیاں وِچ مہاجراں نال آئے سن۔ تحصیل چوبارہ وِچ ہیڈ ویرڑی اینہاں دی آماجگاہ اے۔ مہر قادر بخش ویرڑ، مہر منظور ویرڑ تے مہر اللہ وسایا ویرڑ ایس برادری دے چونویں بندے نیں۔

وڑائچ: ایس قوم دا سلسلہ نسب سورج بنسی راجپوتاں نال جا مِلدا اے۔ اینہاں دا جدامجد’’راجہ کرن‘‘ سی۔ گجرات دے علاقے وِچ بہوں سارے وڑائچ آباد نیں۔ ایتھوں اُٹھ کے آبادکاری دے سلسلے وِچ لیہ آئے۔ وائی رائی کردے نیں۔ چوک اعظم تے گردو نواح وِچ بہوں سارے وڑائچ گھرانے آباد نیں۔ چوہدری بشیر احمد وڑائچ(الیکشن آفیسر)، چوہدری منیر احمد وڑائچ(سیاسی شخصیت) ، ڈاکٹر محمد اعظم، محمد فیاض (پولیس) تے خضرحیات ایس برادری دے سرکردہ بندے نیں۔

ولر: جٹاں نال ایس قوم دا سلسلہ نسب رَلدا اے۔ آکھیا جاندا اے کہ اینہاں دا مورث ’’ولر‘‘ ناں دا بندہ سی جیہڑا راجہ پال دی اَل وِچوں سی۔ بعض جاہواں تے اینہاں نوں سورج بنسی راجپوتاں نال وِی رلایا گیا اے۔ ایہہ مشرقی پنجاب توں ہجرت کرکے پاکستان تے فیر لیہ دے علاقے وِچ آباد ہوئے نیں۔کاشتکاری اینہاں دا آبائی پیشہ اے۔

ولک: ایہہ راجپوت النسل جٹ نیں۔ اینہاں دے بہوں گھٹ کُنبے ضلع لیہ وِچ آباد نیں۔ ساہیوال تے سرگودھا دے علاقیاں توں اُٹھ کے آئے نیں۔ کاشتکاری تے محنت مزدوری کردے نیں۔

ووہند: عام طور تے واہندڑ تے ووہنڈ نوں ہِکو کُجھ سمجھیا جاندا اے پَر ایہہ گل غلط اے۔ ووہند پختون النسل نیازیاں نال منسلک نیں۔ اینہاں دے مورث دا ناں’’ووہند‘‘ سی جیہڑا اٹک دا مقیمی سی۔ لیہ دے ووہند اَٹک تے ٹانک توں اُٹھ کے آئے نیں۔ ملک غلام قاسم تے ملک رضا ووہند ایسے قوم دے سپوت نیں۔

وہنیوال:ایہہ وِی جٹاں دی گوت اے۔ آکھیا جاندا اے کہ اینہاں دا مورث کھیتی باڑی وِی بہوں تجربے دے کارن علاقے وِچ مشہور سی تے لوک اوہدے نال اپنی فصلاں دی کاشت دا مشورہ کردے سن۔ اونہوں ’’وا ہنی وال‘‘دا خطاب دِتا جاندا سی۔ اوہدی اولاد وہنیوال مشہور ہوگئی۔ غلام حیدر وہینوال، محمد شفیع وغیرہ قابلِ ذکر افراد نیں۔

وینس: جٹاں دی مشہور تے پرانی گوت اے۔ ایس دا مور ث’’وائس‘‘ناں دا جٹ سی۔ وائس توں ویس تے فیر ’’وینس‘‘ مشہور ہوگئے۔ ہندوستان تے پاکستان دے علاقیاں وِچ کھِلرے ہوئے نیں۔ ضلع لیہ وِچ آئون آلے وینساں دا آبائی وطن سرگودھا، ملتان تے ساہیوال اے۔ زمیندارنیں۔ پنجاب دے مشہور تے سُچے گلوکار ڈاکٹر ممتاز محمود ملک (فتح پور) دا تعلق ایسے قوم نال اے۔

ویہا: ایہہ راجپوت النسل جٹ نیں۔ ایس خاندان دا مورث ’’راجہ بھوناک‘‘ سی۔ اونہیں سید احمد بلوریؒ دے ذریعے اسلام قبول کیتا سی۔ راجہ بھوناک دے نال اوسدے پریوار دے ویہہ (۲۰) بندے ہور وِی ہے سن۔ ایس پاروں اینہاں نوں ’’ویہے‘‘آکھیا جان لگ پئیا۔ ضلع لیہ وِچ ایس قوم دے چند گھرانے آباد نیں جیہڑے وائی رائی کردے نیں۔

ہانس: جٹاں دی ہِک مشہور گوت اے۔ پرانے زمانے توں لیہ دی مقیمی اے۔ زمیندار تے ملازمت پیشہ لوک نیں۔ اینہاں دا مورث ’’راج ہنس‘‘ دَسیا جاندا اے جیہدی اولاد پہلاں ہَنس تے فیر ہانس مشہور ہوئی۔ بعض ہانس خاندان اپنا سلسلہ نسب قریشیاں نال جوڑدے نیں ۔ اوہ ایہہ آکھدے نیں کہ مغل دورِحکومت دے نامور عالم دین شیخ قطب ہانس اونہاں دی قوم دے جدامجد نیں۔ تحصیل کروڑ وِچ چاہ ہانس والا تے چوک اعظم دے آسے پاسے چَکاں وِچ اینہاں دے گھر آباد نیں۔ ملک محمد اسلم ہانس بینک ملازم نیں۔

ہراج: راجپوتاں دی ذیلی شاخ’’سیال‘‘ نال تعلق رکھدے نیں۔علاقہ لیہ وِچ خانیوال ، ملتان تے جھنگ دے علاقیاں توں اُٹھ کے آباد ہوئے نیں۔ بنیادی طور تے زمیندار نیں۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے کِنے وَڑے خاندان آباد نیں۔ چک نمبر 173ٹی ڈی اے، دھوری اڈہ تے چوک اعظم دے نواح وِچ اینہاں دی وَسیوں اے۔ مہر اللہ بخش ہراج، مہر مقبول حسین ہراج تے مہر بہادر علی ہراج ایس قوم دے سِر چُکویں بندے نیں۔

ہنجراء: راجپوتاں دا پرانا خاندان اے۔ بعض لوک اینہاں نوں جٹاں نال رَلائوندے نیں۔ اینہاں دا مورث مشرقی پنجاب توں اُٹھ کے مغربی پنجاب وِچ آباد ہویا سی۔ ضلع لیہ وِچ جیہڑے ہنجراء بیٹھے ہوئے نیں اوہ گوجرانوالہ توں نقل مکانی کرکے آئے ہوئے نیں۔ زمیندار قوم اے۔
ہوت: دودائی ہوت بلوچاں دی سردار پھلی اے۔ ایس قبیلے نیں لمے چِراں تائیں ڈیرہ اسماعیل خان تے حکمرانی کیتی اے۔ماضی دی دلیر تے جنگجو قوم اے تے اینہاں دا ماضی شاندار فتوحات نال بھریا ہوئیا اے۔ ضلع لیہ وِچ اینہاں دے گھرانے آباد نیں۔ بلوچ ہون دے ناطے خان اکھوائوندے نیں۔

ہوتوانی: بلوچاں دی ہک شاخ ’’ہوتوانی‘‘ وِی مشہور اے۔ ایس قبیلے دا مورث ’’ہوتو خان‘‘ سی جیہڑا گورچانی قبیلے دا بندہ سی۔ ہوتوانی ڈیرہ غازیخان تے اوہدے آس پاس دے علاقے وِچ آباد نیں۔ ڈیرہ توں لیہ آئے۔ ایتھے چند ہِک گھر آباد نیں۔ پروفیسر شبیر شاہد دا تعلق ایس قوم نال اے۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ ہوتوانی دا موروثی تعلق دودائی ہوتاں نال رَلدا اے جدوں کہ ہوتوانی ایس گل نوں نئیں مَندے۔

٭٭٭

Viewers: 121
Share